श्रीमद्भगवद्गीता
Modern Liquid Glass Edition
सूची
अथ प्रथमोऽध्यायः
०१.०१धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे। समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव। किमकुर्वत सञ्जय ।।०१/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे।
समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवा च एव।
किम् अकुर्वत सञ्जय ।।
समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवा च एव।
किम् अकुर्वत सञ्जय ।।
अन्वय
संजय। धर्मक्षेत्रे। कुरुक्षेत्र। युयुत्सवः समवेता। मामकाः। च। पाण्डवा। एव। किम्। अकुर्वत.
मराठी अर्थ
(धृतराष्ट्र उवाच) धृतराष्ट्राने विचारले। (सञ्जय) हे संजया। (धर्मक्षेत्रे) धर्मरुप क्रिया। पुण्यरुप क्रिया। आचरण्याचे स्थान। (कुरुक्षेत्रे) अशा कुरुक्षेत्रात। (युयुत्सवः समवेताः) युद्धाच्या इच्छेने एकत्र झालेले। (मामकाः) माझे पुत्र कौरख। (च) आणि। (पाण्डवाः) पण्डूचे पुत्र। (एव) दोघांनी देखील। (किम्) काय। (अकुर्वत) केले. ।।।।।
०१.०२संजय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं। व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसङ्गम्य। राजा वचनमब्रवीत् ।।०१/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकम्।
व्यूढम् दुर्योधन तदा ।
आचार्यम् उपसङ्गम्य।
राजा वचनमब्रवीत् ।।
व्यूढम् दुर्योधन तदा ।
आचार्यम् उपसङ्गम्य।
राजा वचनमब्रवीत् ।।
अन्वय
तदा। राजा दुर्योधन। व्यूढम्। पाण्डवानीकम्। दृष्ट्वा। तु। आचार्यम् उपसङ्गम्य। इदम्। वचनम्। अब्रवीत्.
मराठी अर्थ
(तदा) तेव्हा। (राजा दुर्योधन) कौरव पक्षाचा मुख्य राजा दुर्योधन।(व्यूढम्) विशिष्ट पद्धतीने रचलेल्या। (पाण्डवानीकम्) पाण्डवांच्या सैन्याला। (दृष्टवा) पाहून। (तु) आणि। (आचार्यम् उपसंगम्य) द्रोणाचार्यांजवळ जाऊन। (इदम्) है। (वचनम्) वाक्य। (अब्रवीत) बोलला. ।।२।।
०१.०३संजय उवाच
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां। आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण। तव शिष्येण धीमता ।।०१/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पश्य एताम् पाण्डुपुत्राणाम्।
आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढाम् द्रुपदपुत्रेण।
तव शिष्येण धीमता ।।
आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढाम् द्रुपदपुत्रेण।
तव शिष्येण धीमता ।।
अन्वय
आचार्य। तव। धीमता शिष्येण। द्रुपदपुत्रेण। व्यूढाम्। एताम्। पाण्डुपुत्राणाम्। महतीम् चमुम्। पश्य.
मराठी अर्थ
(आचार्य) अहो द्रोणाचार्या। (तव) तुमच्या। (धीमता शिष्येण) बुद्धिमान अशा शिष्याने। (द्रुपदपुत्रेण) द्रुपदाच्या पुत्राने। (व्यूढाम) विशिष्ट पद्धतीने रचलेली। (एताम्) ही। (पाण्डुपुत्राणाम्) पांडवांची। (महतीम् चमूम्) अवाढव्य अशी सेना। (पश्य) पहा. ।।३।।
०१.०४संजय उवाच
अत्र शूरा महेष्वासा। भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च। द्रुपदश्च महारथः ।।०१/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अत्र शूरा महेष्वासाः।
भीमार्जुनसमाः युधि ।
युयुधानः विराटः च।
द्रुपदः च महारथः ।।
भीमार्जुनसमाः युधि ।
युयुधानः विराटः च।
द्रुपदः च महारथः ।।
अन्वय
अत्र। युधि। भीमार्जुनसमाः। शूराः। महेष्वासाः। च। युयुधानः। विराटः। च। महारथः द्रुपदः.
मराठी अर्थ
(अत्र) येथे या सैन्यात। (युधि) ह्या युद्धात। (भिमार्जुनसमाः) भीम अर्जुनासारखे। (शूराः) पुरुषार्थी। (महेष्वासाः) मोठमोठाले धनुष्य धारण करणारे वीर आहेत। (च) आणि त्याप्रमाणे। (युयुधानः) युयुधान नावाचा राजा। (विराटः) विराट नावाचा। (च) आणि। (महारथः द्रुपदः) महारथी दृपदराजा देखील आहे.
०१.०५संजय उवाच
धृष्टकेतुश्चेकितानः। काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च। शैब्यश्च नरपुङ्गवः ।।०१/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
धृष्टकेतुः चेकितानः।
काशिराजः च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजः च।
शैब्यः च नरपुङ्गवः ।।
काशिराजः च वीर्यवान् ।
पुरुजित् कुन्तिभोजः च।
शैब्यः च नरपुङ्गवः ।।
अन्वय
च। धृष्टकेतुः। चेकितानः। च वीर्यवान काशिराजः। च। पुरूजित्। कुन्तिभोजः। च। नरपुङ्गवः शैब्यः.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (धृष्टकेतुः) धृष्टकेतु नावाचा राजा। (चेकितानः) चेकितान नावाचा राजा। (च वीर्यवान काशिराजः) आणि शूरवीर असा काशिराजा। (च) आणि। (पुरूजित्) या नावाचा राजा। (कुन्तिभोजः) कुन्तिभोज नावाचा राजा। (च) आणि। (नरपुङ्गवः शैब्यः) पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असा शैब्य राजा या युध्दात आहे. ।।५।।
०१.०६संजय उवाच
युधामन्युश्च विक्रान्त। उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च। सर्व एव महारथाः ।।०१/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
युधामन्युः च विक्रान्त।
उत्तमौजाः च वीर्यवान् ।
सौभद्रः द्रौपदेयाः च।
सर्व एव महारथाः ।।
उत्तमौजाः च वीर्यवान् ।
सौभद्रः द्रौपदेयाः च।
सर्व एव महारथाः ।।
अन्वय
च। विक्रान्तः। युधामन्युः। च। वीर्यवान्। उत्तमौजाः।च। सौभद्रः। च। द्रौपदेयाः। सर्व एव। महारथाः.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (विक्रान्तः) महापराक्रमी असा। (युधामन्युः) युधामन्यु नावाचा राजा। (च) आणि। (वीर्यवान्) बलशाली। शूरवीर असा। (उत्तमौजाः) या नावाचा राजा। (च) आणि। (सौभद्रः) सुभद्रापुत्र अभीमन्यु। (च) आणि। (द्रौपदेयाः) द्रौपदीचे पाचही पुत्र। (सर्व एव) हे सर्वच। (महारथाः) महारथी योध्दे आहेत. ।।६।।
०१.०७संजय उवाच
अस्माकं तु विशिष्टा ये। तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य। सञ्ज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ।।०१/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अस्माकम् तु विशिष्टा ये।
तान् निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य।
सञ्ज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि ते ।।
तान् निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य।
सञ्ज्ञार्थम् तान् ब्रवीमि ते ।।
अन्वय
द्विजोत्तम। तु। अस्माकम्। ये। विशिष्टाः। तान्। निबोध। मम सैन्यस्य। नायकाः। तान्। संज्ञार्थम्। ते। ब्रवीमि.
मराठी अर्थ
(द्विजोत्तम) हे ब्राह्मणश्रेष्ठा। (तु) आणि। (अस्माकम) आमच्या पक्षातले। (ये) जे। (विशिष्टाः) महत्वाचे योद्धे। (तान्) त्यांनापण। (निबोध) जाणून घ्या। (मम सैन्यस्य) माझ्या सैन्याचे जे। (नायकाः) जे प्रमुख आहेत। (तान्) त्यांना। (सञ्ज्ञार्थम्) नावानिशी माहितीसाठी। (ते) तुम्हाला। (ब्रवीमि) सांगतो. ।।७।।
०१.०८संजय उवाच
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च। कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च। सौमदत्तिस्तथैव च ।।०१/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भवान् भीष्मः च कर्णः च।
कृपः च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णः च।
सौमदत्तिः तथा एव च ।।
कृपः च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णः च।
सौमदत्तिः तथा एव च ।।
अन्वय
भवान्। भीष्मः। च। कर्णः। च। समितिञ्जयः कृपः। अश्वत्थामा। च। विकर्णः। च। तथा एव। सौमदत्तिः.
मराठी अर्थ
(भवान्) आपण स्वतः। (भीष्मः) भीष्मपितामह। (च) आणि। (कर्णः) कर्ण। (च) आणि। (समितिञ्जयः कृपः) नेहमीच युद्ध जिंकनारे कृपाचार्य। (अश्वत्थामा) तुमचा मुलगा अश्वत्थामा। (च) आणि। (विकर्णः) आमचा भाऊ विकर्ण। (च) आणि। (तथा एव) त्याप्रमानेच। (सौमदत्तिः) सोमदत्त राजाचा मुलगा भुरीश्रवा. ।।८।।
०१.०९संजय उवाच
अन्ये च बहवः शूरा। मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः। सर्वे युद्धविशारदाः ।।०१/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्ये च बहवः शूरा।
मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रग्रहरणाः ।
सर्वे युद्धविशारदाः ।।
मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रग्रहरणाः ।
सर्वे युद्धविशारदाः ।।
अन्वय
च। अन्ये। बहवः। मदर्थे। त्यक्तजीविताः। शूरा। सर्वे। नानाशस्त्रग्रहरणाः। युद्धविशारदाः.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (अन्ये) आणखीनही। (बहवः) पुष्कळसे। (मदर्थे) माझ्यासाठी। (त्यक्तजीविताः) प्राणदेखील देणारे। (शूरा) जयद्रथ दुःशासनादिक शूरवीर आहेत। (सर्वे) ते सर्व। (बानाशाप्रहरणाः) नाना प्रकारची शत्रे चालवण्यात तरबेज असून। (युध्दविशारदाः) युद्धकलेत निष्णात आहेत। कुशल आहेत. ।।९।।
०१.१०संजय उवाच
अपर्याप्तं तदस्माकं। बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां। बलं भीमाभिरक्षितम् ।।०१/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपर्याप्तम् तत् अस्माकम्।
बलम् भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तम् तु इदम् एतेषाम।
बलम् भीमाभिरक्षितम् ।।
बलम् भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तम् तु इदम् एतेषाम।
बलम् भीमाभिरक्षितम् ।।
अन्वय
भीष्माभिरक्षितम्। अस्माकम्। तत्। बलम्। अपर्याप्तम्। तु। भीमाभिरक्षितम्। एतेषाम्। इदम्। बलम्। पर्याप्नम्.
मराठी अर्थ
(भीष्माभिरक्षितम्) भीष्मांनी रक्षिलेले। (अस्माकम्) आमचे। (तत) ते। (बलम्) सैन्य। (अपर्याप्तम्) अफाट आहे। पराभूत करण्यास अशक्य आहे। (तु)आणि। (भीमाभिरक्षितम्) भीमाने रक्षिलेले। (एतेषाम्) पांडवांचे। (इदम्) हे। (बलम्) सैन्य।(पर्याप्तम्)जिंकण्यास सोपे आहे. ।।।०।।
०१.११संजय उवाच
अयनेषु च सर्वेषु। यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु। भवन्तः सर्व एव हि ।।०१/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अयनेषु च सर्वेषु।
यथाभागम् अवस्थिताः ।
भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु।
भवन्तः सर्व एव हि ।।
यथाभागम् अवस्थिताः ।
भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु।
भवन्तः सर्व एव हि ।।
अन्वय
च। सर्वेषु अयनेषु। यथाभागम्। अवस्थिताः। भवन्तः। सर्वे एव। हि। भीष्मम् एव। अभिरक्षन्तु.
मराठी अर्थ
(च) म्हणून। (सर्वेशु अयनेशु) सर्व मोत्र्यांच्या ठिकाणी। (यथाभागम्) आपापल्या नेमलेल्या जागी। (अवस्थिताः) उभे राहून। तयार राहून। (भवन्तः) आपण। (सर्वे एव) सर्वांनीच मिळून। (हि) निश्चयपूर्वक। (भीष्मम् एव) भीष्म पितामहांचेच। (अभिरक्षन्तु) सर्व तन्हेने रक्षण करावे. ।।।१।।
०१.१२संजय उवाच
तस्य सञ्जनयन्हर्ष। कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः। शङखं दध्मौ प्रतापवान् ।।०१/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्य सञ्जनयन् हर्षम्।
करुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादम् विनद्य उच्चैः।
शङ्खम् दध्मौ प्रतापवान् ।।
करुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादम् विनद्य उच्चैः।
शङ्खम् दध्मौ प्रतापवान् ।।
अन्वय
प्रतापवान्। कुरुवृद्धः। पितामहः। तस्य। हर्षम् संजनयन्। उचैः। सिंहनादम्। विनद्य। शङ्खम् दध्मौ.
मराठी अर्थ
(प्रतापवान्) महान प्रतायशाली असे। (कुरुवृद्धः) कुरुकुळात सर्वांपेक्षा वडिल। (पितामहः) भीष्म पितामहांनी। (तस्य) त्या दुर्योधनाला। (हर्षम् सञ्जनयन्) हर्षविणारा। आनंदविणारा। (उच्चैः) मोठ्या जोराने। (सिंहनादम्) सिंहनादासारखा। (विनद्य) भर्जणारा। (शङ्खम् दध्मो) शंखाचा आवाज केला. ।।।२।।
०१.१३संजय उवाच
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च। पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त। स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।०१/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ततः शङ्खाः च भेर्यः च।
पणवः अनक गोमुखाः ।
सहसा एव अभ्यहन्यन्त।
स शब्दः तुमुलः अभवत् ।।
पणवः अनक गोमुखाः ।
सहसा एव अभ्यहन्यन्त।
स शब्दः तुमुलः अभवत् ।।
अन्वय
ततः। शंखाः। भेर्यः। च। पणवः। आनक। गोमुखाः। सहसा एव। अभ्यहन्यन्त। सः। शब्दः। तुमुलः। अभवत्.
मराठी अर्थ
(ततः) त्यानंतर। (शङच्खाः) अनेक शंख। (भेर्यः) नगारे। (च) आणि। (पणवः) ढोल। (आनक) मृदंग। (गोमुखाः) गोमुख नावाचे रणवाद्य। (सहसा एव) एकदमच। (अभ्यहन्यन्त) वाजु लागली। (सः) तो। (शब्दः) ध्वनी। (तुमुलः) फार भयंकर। (अभवत्) झाला. ।।।३।।
०१.१४संजय उवाच
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते। महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव। दिव्यौ शङखौ प्रदध्मतुः ।।०१/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ततः श्वेतैः हयैः युक्तेः।
महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवः च एव।
दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।।
महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवः च एव।
दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ।।
अन्वय
ततः। श्वेतैः। हयैः। युक्तैः। महति। स्यन्दने। स्थितौ।माधवः च। पाण्डवः। दिव्यौ शंखौ। प्रदध्मतुः.
मराठी अर्थ
(ततः) त्यानंतर। (श्वेतैः) पांढऱ्या शुभ्र। (हयैः) घोड्यानी। (युक्तः) युक्त अशा। (महति) अवाढव्य अशा। (स्यन्दने) रथात। (स्थिती) असलेले। (माधवः) श्रीकृष्ण भगवंत। (च) आणि। (पाण्डवः) अर्जुन (दोघांनी)। (दिव्यो शङ्खो) अलौकिक असे शंख। (ग्रदध्दमतुः) वाजविले. ।।।४।।
०१.१५संजय उवाच
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो। देवदतं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङखं। भीमकर्मा वृकोदरः ।।०१/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पाञ्चजन्यम् हृषीकेशः।
देवदत्तम् धनञ्जयः ।
पौण्ड्रम् दध्मौ महाशङ्खम्।
भीमकर्मा वृकोदरः ।।
देवदत्तम् धनञ्जयः ।
पौण्ड्रम् दध्मौ महाशङ्खम्।
भीमकर्मा वृकोदरः ।।
अन्वय
हृषिकेशः। पाञ्चजन्यम्। धनंजयः। देवदत्तम्। भीमकर्मा। पौण्ड्रम्। महाशंखम्। दध्मौ.
मराठी अर्थ
(हृषिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंतांनी। (पाञ्चजन्यम्) पांचजन्य नावाचा शंख। (धनञ्जयः) अर्जुनाने। (देवदत्तम्) देवदत्त नावाचा शंख। (भीमकर्मा) भयंकर कर्म करणाऱ्या भिमाने। (पौण्ड्रम्) पौण्ड्र नावाचा। (महाशङ्खम्) फार मोठा शंख। (दध्मौ) वाजविला. ।।।५।।
०१.१६संजय उवाच
अनन्तविजयं राजा। कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च। सुघोषमणिपुष्यकौ ।।०१/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनन्तविजयम् राजा।
कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवः च।
सुघोषमणिपुष्पकौ ।।
कुन्तीपुत्रः युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवः च।
सुघोषमणिपुष्पकौ ।।
अन्वय
कुन्तीपुत्रः। राजा युधिष्ठिरः। अनन्तविजयम्। नकुलः च सहदेव। सुघोषमणिपुष्पकौ.
मराठी अर्थ
(कुन्तीपुत्रः) कुन्तीचा पुत्र। (राजा युधिष्ठिरः) पांडव पक्षाचा राजा धर्म याने। (अनन्तविजयम्) अनंत नावाचा शंख। (नकुलः च सहदेव) नकुल आणि सहदेव या दोघांनी। (सुघोषमणिपुष्पकौ) सघोष व मणिपुष्पक नावाचे शंख (वाजविले). ।।।६।।
०१.१७संजय उवाच
काश्यश्च परमेष्वासः। शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च। सात्यकिश्चापराजितः ।।०१/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
काश्यः च परमेष्वासः।
शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नः विराटः च।
सात्यकिः च अपराजितः ।।
शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नः विराटः च।
सात्यकिः च अपराजितः ।।
अन्वय
च। परमेष्वासः। काश्यः। च। महारथः शिखण्डी।च। धृष्टद्युम्नः। विराटः। च। अपराजितः सात्यकिः.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (परमेष्वासः) महाधनुर्धर। (काश्यः) काशीराजाने। (च) आणि। (महारथः शिखण्डी) महारथी शिखंडीने। (च) आणि। (धृष्टद्युखः) सेनापती धृष्टद्युम्नाने। (विराटः) विराट राजाने। (च) आणि। (अपराजितः सात्यकिः) अजिंक्यअशा सात्यकीने। (आपापला शंख वाजविला.) ।।।७।।
०१.१८संजय उवाच
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च। सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः। शङ्खान्दध्मुः पृथक् पृथक् ।।०१/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्रुपदः द्रौपदेयाः च।
सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रः च महाबाहुः।
शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ।।
सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रः च महाबाहुः।
शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ।।
अन्वय
पृथिवीपते। द्रुपदः। च। द्रौपदेयाः। च। महाबाहुः सौभद्रः। सर्वशः। पृथक पृथक। शंखन्। दध्मुः.
मराठी अर्थ
(पृथवीपते) हे धृतराष्ट्र राजा। (कृपदः) द्रुपद राजा। (च) आणि। (द्रौपदेयाः) द्रौपदीचे पाचही पुत्र। (च) त्याचप्रमाणे। (महाबाहुः सौभद्रः) महाबलशाली भुजांचा अभिमन्यु। (सर्वशः) या सर्वांनी सगळीकडून। (पृथक पृथक) आपापले वेगवेगळे। (शङखन) शंख। (दध्मुः) वाजविले. ।।।८।।
०१.१९संजय उवाच
स घोषो धार्तराष्ट्राणां। हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव। तुमुलो व्यनुनादयन् ।।०१/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स घोषः धार्तराष्ट्राणाम्।
हृदयानि व्यदारयत् ।
नभः च पृथिवीम् च एव।
तुमुलः व्यनुनादयन ।।
हृदयानि व्यदारयत् ।
नभः च पृथिवीम् च एव।
तुमुलः व्यनुनादयन ।।
अन्वय
सः। तुमुलः घोषः। नभः। च। पृथिवीम्। एव। व्यनुनादयन। च। धार्तराष्ट्राणाम्। हृदयानि। व्यदारयत्.
मराठी अर्थ
(सः) तो। (तुमुलः घोषः) महाभयंकर असा आवाज। (नभः) आकाश। (च) आणि। (पृथिवीम्) पृथ्वीला। (एव) देखील। (व्यनुनादयन) दणाणून सोडीत। (च) आणि। (धार्तराष्ट्राणाम्) धृतराष्ट्र पुत्र कौरवांची। (हृदयानि) अंतःकरणे। (व्यदास्यत) जणु काही विदीर्ण करु लागला. ।।।९।।
०१.२०संजय उवाच
अथ व्यवस्थितान्दृष्या। धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते। धनुरुद्यम्य पाण्डवः ।।०१/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा।
धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवत्ते शस्त्रसम्पाते।
धनुः उद्यम्य पाण्डवः ।।
धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवत्ते शस्त्रसम्पाते।
धनुः उद्यम्य पाण्डवः ।।
अन्वय
महीपते। कपिध्वजः पाण्डवः। धार्तराष्ट्रान्। व्यवस्थितान्। दृष्ट्या। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते।
मराठी अर्थ
तदा। धनुः। उद्यम्य।(महीयते) हे धृतराष्ट्रा। (कपिध्वजः पाण्डवः) ज्याच्या रथावर हनुमंत आहे असा अर्जुन। (धार्तराष्ट्रन्) सर्व धृतराष्ट्रपुत्र कौरवांना। (व्यवस्थितान्) युद्धासाठी उभे असलेले। (दृष्टवा) पाहून। (प्रवृत्ते शख्खसंपाते) एकमेकावर शख्त्रप्रहार करण्याच्या। (तदा) अशा वेळी। (धनः) आपले गांडीव धनुष्य। (उद्यम्य) उचलून (उभारून)। (हृषिकेशम्) श्रीकृष्ण भगवंतांना। (इदम् वाक्यम्) हे वचन। (आह) बोलला. ।।२०- २१(१)।।
संजय उवाच
हृषीकेशं तदा वाक्यं। इदमाह महीपते ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
हृषीकेशम् तदा वाक्यम्।
इदम् आह महीपते ।
इदम् आह महीपते ।
अन्वय
मराठी अर्थ
०१.२२अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये। रथं स्थापय मेऽच्युत ।।०१/२१।।
यावदेतान्निरी क्षेऽहं। योडुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यं। अस्मिक्षणसमुद्यमे ।।०१/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सेनयोः उभयोः मध्ये।
रथम् स्थापय मे अच्युत ।।
यावत् एतान् निरीक्षे अहम्।
योडुकामान् अवस्थितान् ।
कैः मया सह योद्धव्यम्।
अस्मिन् रणसमुद्यमे ।।
रथम् स्थापय मे अच्युत ।।
यावत् एतान् निरीक्षे अहम्।
योडुकामान् अवस्थितान् ।
कैः मया सह योद्धव्यम्।
अस्मिन् रणसमुद्यमे ।।
अन्वय
अर्जुन उवाच। अच्युत। अस्मिन्। रणसमुद्यमे। मया सह। कैः योद्धव्यम्। एतान्।
मराठी अर्थ
योडुकामान्। अवस्थितान्। यावत्। अहम्। निरीक्षे।(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (अच्युत) हे भगवंता श्रीकृष्णदेवा। (अस्मिन) या। (रणसमुद्यमे) रणसंग्रामात। युद्धधुमाळीत। (मया सह) माझ्याबरोबर। माझ्याशी। (कैः योद्धव्यम्) कोणाला युद्ध करायचे आहे। (एतान्) अशा। (योद्धकामान्) युद्ध करण्याच्या इच्छेने। (अवस्थितान्) उभे असलेल्यांना। (यावत्) जोपर्यंत। (अहम्) मी। (निरीक्षे) चांगल्या प्रकारे पाहून घेतो (तोपर्यंत)। (मे) माझा। (रथम्) रथ। (उभयोः सेनयोः) दोन्ही सैन्यांच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (स्थापय) उभा करा. ।।२१ (२)-२२।।
०१.२३अर्जुन उवाच
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं। य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्। युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।०१/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योत्स्यमानान् अवेक्षे अहम्।
य एते अत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे।
युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।
य एते अत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे।
युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।
अन्वय
दुर्बुद्धे। धार्तराष्ट्रस्य। प्रियचिकीर्षव। ये। अत्र। युद्धे। योत्स्यमानान्। समागताः। एते। अहम्। अवेक्षे.
मराठी अर्थ
(दुर्बुद्धेः) दुष्ट बुद्धी असलेल्या। (धार्तराष्ट्रस्य) दुर्योधनाचे। (प्रिचिकीर्षवः) भलं करू इच्छिणारे। (ये) जे जे। (अत्र) या ठिकाणी। (युद्धे) युद्ध करण्यासाठी। (योत्स्यमानान्) (युद्ध करणारे) योद्धे। (समागताः) एकत्र झालेले आहेत। (एते) त्या सर्वांना। (अहम्) मी। (अवेक्ष्य) पाहू इच्छितो. ।।२३।।
०१.२५संजय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो। गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये। स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।०१/२४।।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः। सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्। समवेतान्कुरूनिति ।।०१/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् उक्तः हृषीकेशः।
गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः।
सर्वेषाम् च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्।
समवेतान् कुरुन् इति ।।
गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।
भीष्मद्रोणप्रमुखतः।
सर्वेषाम् च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान्।
समवेतान् कुरुन् इति ।।
अन्वय
भारत। गुडाकेशेन। एवम्। उक्तः। हृषिकेशः। रथोत्तमम्। उभयोः सेनयोः। मध्ये। सर्वेषाम् महीक्षिताम्। च। भीष्मद्रोणप्रमुखतः। स्थापयित्वा। इति उवाच। पार्थ। एतान् समवेतान्। कुरुन्। पश्य.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न धृतराष्ट्रा। (गुडाकेशेन) निद्रेवर विजय मिळवणाऱ्या अर्जुनाने। (एवम्) अशाप्रकारे। (उक्तः) म्हटल्यावर। (हृषिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंतांनी। (रथोत्तमम्) तो श्रेष्ठ प्रकारचा रथ। (उभयोः सेनयोः) दोन्ही सैन्याच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (सर्वेशाम् महीक्षिताम्) सर्व राजे लोकांच्या। (च) आणि। (भीष्मद्रोणप्रमुखतः) भीष्मद्रोण इत्यादी प्रमुख योद्ध्यांच्या समोर। (स्थापयित्वा) उभा करून। (इति उवाच) श्रीभगवंत असे म्हणाले की। (पार्थ) हे अर्जुना। (एतान समवेतान) (युद्धासाठी एकत्र आलेल्या ह्या)। (कुरून्) कुरुवंशीयांना। (पश्य) पहा ।।२४-२५।।
०१.२६संजय उवाच
तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः। पितृनथ पितामहान् ।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्। पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ।।०१/२६।।
श्वशुरान् सुहृदश्चैव। सेनयोरुभयोरपि ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र अपश्यत् स्थितान् पार्थः।
पितृन् अथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन्।
पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा ।।
श्वशुरान् सुहृदः च एव।
सेनयोः भयोः अपि ।
पितृन् अथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन्।
पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा ।।
श्वशुरान् सुहृदः च एव।
सेनयोः भयोः अपि ।
अन्वय
अथ। पार्थ। तत्र। उभयोः अपि। सेनयोः। पितृन्। पितामहान्। आचार्यान्। मातुलान्। भ्रातृन्। पुत्रान्। पौत्रान्। तथा। सखीन्। वशुरान्। च। सुहृद्। एव। स्थितान्। अपश्यत्.
मराठी अर्थ
(अथः) त्यानंतर। (पार्थ) पृथापुत्र अर्जुनाने। (तत्र) त्या ठिकाणी। (उभयोःअपि) दोन्हीही। (सेनयोः) सैन्यात। (पितृन्) चुलते। (पितामहान्) आजे। (आचार्यान्) गुरुजन। (मातुलान्) मामे। (भ्रातृन्) बंधुवर्ग। (पुत्रान्) मुले व पुतणे। (पौत्रान्) नातु। (तथा) त्याचप्रमाणे। (सखीन) मित्रवर्ग। (श्वशुरान्) सासरे। (च) आणि। (सुहद) सेहा प्रेमाचे लोक। (एव) ह्यांनाच (अशांनाच)। (स्थितान्) युद्धासाठीउभे असलेले। (अपश्यत्) पाहिले ।।२६-२७ (१)।।
०१.२७संजय उवाच
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः। सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ।।०१/२७।।
कृपया परयाविष्टो। विषीदन्निदमब्रवीत् ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तान् समीक्ष्य सः कौन्तेयः।
सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् ।।
कृपया परया अविष्टः।
विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।
सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् ।।
कृपया परया अविष्टः।
विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।
अन्वय
विषीदन्। इदम्। अब्रवीत्.तान्। सर्वान् बन्धून्। अवस्थितान्। समीक्ष्य। परया कृपया। आविष्टः। सः कौन्तेय।
मराठी अर्थ
(तान्) त्या। (सर्वान् बन्धून्) सर्व बांधवांना। (अवस्थितान्) युद्धासाठी उभे असलेले। (समीक्ष्य) पाहून। (परया कृपया) अत्यंत करुणेने (किवेने)। (आविष्टः) व्याकुळ झालेला। (सः कौन्तेय) तो कुन्तीपुत्र अर्जुन। (विषीदन्) खिन्न होऊन विषादाने। (इदम्) असे (पुढीलप्रमाणे)। (अब्रवीत्) बोलू लागला ।।२७ (२)- २८(१)।।
०१.२९अर्जुन उवाच
दृष्टुमं स्वजनं कृष्ण। युयुत्सुं समुपस्थितम् ।।०१/२८।।
सीदन्ति मम गात्राणि। मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे। रोमहर्षश्च जायते ।।०१/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दृष्टवा इमम् स्वजनम् कृष्ण।
युयुत्सुम् समुपस्थितम् ।।
सीदन्ति मम गात्राणि।
मुखम् च परिशुष्यति ।
वेपथुः च शरीरे मे।
रोमहर्षः च जायते ।।
युयुत्सुम् समुपस्थितम् ।।
सीदन्ति मम गात्राणि।
मुखम् च परिशुष्यति ।
वेपथुः च शरीरे मे।
रोमहर्षः च जायते ।।
अन्वय
कृष्ण। इमम्। युयुत्सुम्। समुपस्थितम्। स्वजनम्। दृष्ट्या। मम। गात्राणि। सीदन्ति। च।मुखम्। परिशुष्यति। च। मे शरीरे। वेपथुः। च। रोमहर्षः। जायते.
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (कृष्ण) हे श्रीकृष्ण देवा। (इमम्) है। (युयुत्सुम्) युद्धासाठी उत्सुक झालेले। (समुपस्थितम्) समोर उभे असलेले। (स्वजनम्) माझेच संबंधी लोक। (दृष्टवा) पाहून। (मम) माझे। (गात्राणि) गात्रे। इंद्रिये। (सीदन्ति) शिथील होऊ लागले आहेत। (च) आणि। (मुखम्) तोंड देखील। (परिशुष्यति) कोरडं पडू लागलं आहे। (च) तसेच। (मे शरीरे) माझ्या सर्व अंगाला। (वेपथुः) थरकाप सुटला। (च) आणि। (रोमहर्षः) रोमांच। (जायते) उठले आहेत. ।।२८ (२)-२९।।
०१.३०अर्जुन उवाच
गाण्डीवं संसते हस्तात्। त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं। भ्रमतीव च मे मनः ।।०१/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गाण्डीवम् खंसते हस्तात्।
त्वक् च एव परिदह्यते ।
न च शक्नोमि अवस्थातुम्।
भ्रमति इव च मे मनः ।।
त्वक् च एव परिदह्यते ।
न च शक्नोमि अवस्थातुम्।
भ्रमति इव च मे मनः ।।
अन्वय
हस्तात्। गाण्डीवम्। संसते। च। त्वक्। परिदह्यते एव। च। मे मनः। भ्रमति इव। अवस्थातुम् च। न शक्नोमि.
मराठी अर्थ
(हस्तात्) हातातून। (गाण्डीवम्) माझे गांडीव धनुष्य। (संसते) गळू पाहाते आहे। (च) आणि। (त्वक्) त्वचा। (परिदह्यते एव) जणू काही जळते आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (मे मनः) माझे मन। (भ्रमति इव) भ्रमित झाले आहे। (अवस्थातुम् च) मला उभे राहणेदेखील। (न शक्नोमि) शक्य नाही असे वाटते ।।३०।।
०१.३१अर्जुन उवाच
निमित्तानि च पश्यामि। विपरितानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि। हत्वा स्वजनमाहवे ।।०१/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न च श्रेयः न अपश्यामि।
हत्वा स्वजनम् आहवे ।।
केशव। निमित्तानि। च।
विपरीतानि। पश्यामि।
हत्वा स्वजनम् आहवे ।।
केशव। निमित्तानि। च।
विपरीतानि। पश्यामि।
अन्वय
च। स्वजनम्। आहवे। हत्वा। श्रेयः। न अनुपश्यामि.
मराठी अर्थ
(केशव) हे केशवा। (निमित्तनि) सगळी लक्षणे। (च) देखील। (विपरीतानि) अशुभासारखी। (पश्यामि) दिसत आहे। (च) कारण की। (स्वजनम्) आपल्याच लोकांना। (आहवे) युध्दात। (हत्वा) मारून। (श्रेयः) कल्याण होईल असे। (न अनुपश्यामि) दिसत नाही। वाटत नाही ।। ३१।।
०१.३२अर्जुन उवाच
न काङ्क्ष विजयं कृष्ण। न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविन्द। किं भोगैर्जीवितेन वा ।।०१/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न काङ्क्ष विजयम् कृष्ण।
न च राज्यम् सुखानि च ।
किम् नः राज्येन गोविन्द।
किम् भोगैः जीवितेन वा ।।
न च राज्यम् सुखानि च ।
किम् नः राज्येन गोविन्द।
किम् भोगैः जीवितेन वा ।।
अन्वय
कृष्ण। विजयम्। न काङ्क्ष। च। राज्यम्। च। सुखानि। न काङ्क्ष। गोविन्द। नः। राज्येन किम्। वा। भोगैः। किम्। जीवितेन किम्.
मराठी अर्थ
(कृष्ण) हे श्रीकृष्ण देवा। (विजयम्) आमचा विजय व्हावा असे। (न काङ्क्ष) मी इच्छित नाही। (च) तसेच। (राज्यम्) राज्य प्राप्त व्हावे। (च) आणि। (सुखानि) सर्व सुखे प्राप्त व्हावे असेही। (न काङ्क्ष) इच्छित नाही कारण की। (गोविन्द) हे गोविंदा। (नः) आम्हाला। (राज्येन किम्) राज्य घेऊन काय मोठासा लाभ होणार। (वा) अथवा। (भोगैः) उपभोग प्राप्त झाले तरी। (किम्) काय मोठासा लाभ होणार आणि। (जिवितेन किम्) अशा रीतीने जगण्यात तरी काय अर्थ. ।।३२।।
०१.३३अर्जुन उवाच
येषामर्थे काङ्क्षितं नो। राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे। प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।।०१/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
येषाम् अर्थे काङ्क्षितम् नः।
राज्यम् भोगाः सुखानि च ।
त इमे अवस्थिताः युद्धे।
प्राणान् त्यक्त्वा धनानि च ।।
राज्यम् भोगाः सुखानि च ।
त इमे अवस्थिताः युद्धे।
प्राणान् त्यक्त्वा धनानि च ।।
अन्वय
येषाम् अर्थे। राज्यम्। भोगाः। च सुखानि। नः। काङ्क्षितम्।ते इमे। धनानि। च। प्राणान्। त्यक्त्वा। युद्धे। अवस्थिताः.
मराठी अर्थ
कारण की। (येषाम् अर्थ) ज्यांच्यासाठी। (राज्यम्) राज्य। (भोगाः) सगळे उपभोग। (च) आणि। (सुखानि) सर्व सुखांची। (नः) आम्हाला। (काङ्क्षितम्) इच्छा आहे। (ते इमे) ते हे सगळे कौरव बंधु। (धनानि) धनाची। (च)आणि। (प्राणान्) प्राणाची। (त्यक्त्वा) (आशा) सोडून। (युध्दे) युध्दासाठी।(अवस्थिताः) उभे राहीले ।। ३३ ।।
०१.३४अर्जुन उवाच
आचार्याः पितरः पुत्रास्। तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः। श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ।।०१/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आचार्याः पितरः पुत्राः।
तथा एव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः।
श्यालाः सम्बन्धिनः तथा ।।
तथा एव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः।
श्यालाः सम्बन्धिनः तथा ।।
अन्वय
आचार्याः। च। पितरः। तथा। पुत्राः। पितामहः।मातुलाः। श्वशुराः। पौत्राः। श्यालाः। तथा एव। सम्बधिनः.
मराठी अर्थ
(आचार्याः) गुरुजन। (च) आणि। (पितरः) चुलते। काके। (तथा) तसेच। (पुत्राः) मुले पुतणे। (पितामहः) आजे। (मातुलाः) मामे। (श्वशुरः) सासरे। (पौत्राः) नातूवर्ग। (श्यालाः) मेहुणे। (तथा एव) त्याचप्रमाणे। (सम्बधिनः) आणखीही जे संबंधीये आहेत. ।।३४।।
०१.३५अर्जुन उवाच
एतान्न हन्तुमिच्छामि। घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य। हेतोः किं नु महीकृते ।।०१/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्वय
मराठी अर्थ
(मधुसूदन) हे मधुसूदना। (त्रैलोक्यराजस्य) तिन्ही लोकांच्या। (हेतोः) प्राप्तीसाठी। (अपि) देखील। (एतान्) या सर्वांना। (हन्तुम्) मारू। (न इच्छामि) इच्छित नाही। (घ्नतः अपि) (फार काय) यांनी मला मारले तरी देखील। (मी त्यांना मारू इच्छित नाही)। (महीकृते) क्षुल्लक अशा पृथ्वीच्या राज्याची। (नु किम्) काय गरज? ।।३५।।
०१.३६अर्जुन उवाच
निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः। का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान्। हत्वैतानाततायिनः ।।०१/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः।
का प्रीतिः स्यात् जनार्दन ।
पापम् एव आश्रयेत् अस्मान्
हत्वा एतान् आततायिनः ।।
का प्रीतिः स्यात् जनार्दन ।
पापम् एव आश्रयेत् अस्मान्
हत्वा एतान् आततायिनः ।।
अन्वय
जनार्दन। धार्तराष्ट्रान्। निहत्य। नः। का। प्रीतिः। स्यात्। एतान् आततायिनः। हत्वा। अस्मान्। पापम् एव। आश्रयेत्.
मराठी अर्थ
(जनार्दन) हे जनार्दना। (धार्तराष्ट्रान्) धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना। (निहत्य) मारून। (नः) आमचे। (का) काय। (प्रितीः) प्रिय। (स्यात्) होइल। (एतान् आततायिनः) ह्या आततायी लोकांना। (हत्वा) मारून। (अस्मान्) आम्हाला। (पापम् एव) पातकच। (आश्रयेत्) लागेल ।। ३६ ।।
०१.३७अर्जुन उवाच
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं। धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्वा। सुखिनः स्याम माधव ।।०१/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् न अर्हाः वयम् हन्तुम्।
धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनम् हि कथम् हत्वा।
सुखिनः स्याम माधव ।।
धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनम् हि कथम् हत्वा।
सुखिनः स्याम माधव ।।
अन्वय
तस्मात्। माधव। स्वबान्धवान्। धार्तराष्ट्रान्। हन्तुम्। वयम्। न अर्हाः।हि। खजनम्। हत्वा। कथम्। सुखिनः। स्याम.
मराठी अर्थ
(तस्मात्) यासाठी। (माधव) हे माधवा। (स्वबान्धवान्) आमचे बंधुजन अशा। (धार्तराष्ट्रान्) धृतराष्ट्रपुत्र कौरवांना। (हन्तुम्) मारणे। (वयम्) आम्हाला। (न अर्हाः) योग्य नव्हे। (हि) कारण। (स्वजनम्) आपल्याच लोकांना। (हत्वा) मारून। (कथम्) (आम्ही) कसे। (सुखिनः) सुखी। (स्याम) राह शकू ।।३७।।
०१.३८अर्जुन उवाच
यद्यप्येते न पश्यन्ति। लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं। मित्रद्रोहे च पातकम् ।।०१/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अपि एते न पश्यन्ति।
लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतम् दोषम्।
मित्रद्रोहे च पातकम् ।।
लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतम् दोषम्।
मित्रद्रोहे च पातकम् ।।
अन्वय
यद्यपि। लोभोपहतचेतसः। एते। कुलक्षयकृतम् दोषम्। च। मित्रद्रोहे पातकम्। न पश्यन्ति.
मराठी अर्थ
(यद्यपि) जरी। (लोभोपहतचेतसाः) लोभामुळे बुध्दी भ्रूष्ट झालेले। (एते) हे लोक। (कुलक्षयकृतम् दोषम्) कुलक्षयामुळे होणारा दोष। पाप। (च) आणि। (मित्रद्रोहे पातकम्) मित्रद्रोहामुळे होणारे पातक। (न पश्यन्ति) पहात नाहीत ।। ३८ ।।
०१.३९अर्जुन उवाच
कथं न ज्ञेयमस्माभिः। पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं। प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ।।०१/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कथम् न ज्ञेयम् अस्माभिः।
पापात् अस्मात् निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृम् दोषम्।
प्रपश्यद्भिः जनार्दन ।।
पापात् अस्मात् निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृम् दोषम्।
प्रपश्यद्भिः जनार्दन ।।
अन्वय
जनार्दन। कुलक्षयकृतम् दोषम्। प्रपश्यद्भिः अस्माभिः। अस्मात् पापात्। निर्वतितुम्। कथम् न ज्ञेयम्.
मराठी अर्थ
ते पहात नसले तरी। (जनार्दन) हे जनार्दना। (कुलक्षयकृतम् दोषम्)कुलक्षयामुळे होणारे पाप। (प्रपश्यद्भिः अस्माभिः) जाणणाऱ्या आम्ही लोकांनी। (अस्मात् पापात्) ह्या पापकर्मापासून। (निवर्तितुम्) दूर होण्याचा निवृत्त होण्याचा। (कथम् न ज्ञेयम्) विचार करु नये काय ? अर्थात विचार करायलाच पाहिजे ।। ३९ ।।
०१.४०अर्जुन उवाच
कुलक्षये प्रणश्यन्ति। कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्यं। अधर्मोऽभिभवत्युत ।।०१/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कुलक्षये प्रणश्यन्ति।
कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलम् कृत्वामम्
अधर्मः भिभवति उत ।।
कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलम् कृत्वामम्
अधर्मः भिभवति उत ।।
अन्वय
कुलक्षये। सनातनाः। कुलधर्माः। प्रणश्यन्ति।धर्मे नष्टे। कृत्याम्कुलम्। अधर्मः। अभिभवति उत.
मराठी अर्थ
(कुलक्षये) कुलाचा नाश झाला असता। (सनातनाः) पुरातन काळापासून चालत आलेले। (कुलधर्माः) कुळधर्म। (प्रणश्यन्ति) नाश पावतात। (धर्मे नष्टे) अशाप्रकारे कुळधर्म नाश झाले असता। (कृत्वाम् कुलम्) सर्व कुळाला। (अधर्मः) अधर्म। (अभिभवति उत) घेरूनच टाकतो ।।४०।।
०१.४१अर्जुन उवाच
अधर्माभिभवात्कृष्ण। प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय। जायते वर्णसङ्करः ।।०१/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधर्माभिभवात् कृष्ण।
प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय।
जायते वर्णसङ्करः ।।
प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वाष्णेय।
जायते वर्णसङ्करः ।।
अन्वय
कृष्ण। अधर्माभिभवात्। कुलस्त्रियः। प्रदुष्यन्ति।वाष्णेय। स्त्रीषु दुष्टासु। वर्णसङ्करः। जायते.
मराठी अर्थ
(कृष्ण) हे श्रीकृष्णदेवा। (अधर्माभिभवात्) कुळावर अधर्माचा प्रभाव पडल्यामुळे। (कुलस्त्रियः) त्या कुळातील स्त्रिया। (प्रदुष्यन्ति) भ्रूष्ट होतात। (वाष्णेय) हे वृष्णीकुलोत्पन्ना श्रीकृष्णा। (स्त्रीषु दुष्टासु) अशाप्रकारे स्त्रीया भ्रूष्ट झाल्या म्हणजे। (वर्णसङ्करः) भ्रूष्ट प्रजा। (जायते) जन्माला येते. ।।४१।।
०१.४२अर्जुन उवाच
सङ्करो नरकायैव। कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां। लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।०१/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सङ्करः नरकाय एव।
कुलग्घ्नानाम् कुलस्य च ।
पतन्ति पितरः हि एषाम्।
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।
कुलग्घ्नानाम् कुलस्य च ।
पतन्ति पितरः हि एषाम्।
लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।
अन्वय
सङ्करः। कुलघ्नानाम्। च। कुलस्य। नरकाय एव।एषाम्। पितरः। हि। लुप्तपिण्डोदकक्रियाः। पतन्ति.
मराठी अर्थ
(सङ्करः) अशी भ्रूष्ट प्रजा व त्यांचा भ्रष्टाचार। (कुलप्नानाम्) ह्या कुलघातक्यांच्या। (च) आणि। (कुलस्य) कुलाच्या। (नरका एव) नरकालाच कारणीभूत होतो। (एषाम्) अशा कुलघातक्यांच्या। (पितरः) पूर्वज। (हि) देखील। (लुप्तपिण्डोदकक्रियाः) पिण्डदान। तर्पण। श्राद्धादिक क्रिया न घडल्यामुळे। (पतन्ति) पतन पावतात ।।४२।।
०१.४३अर्जुन उवाच
दोषैरेतैः कुलघ्नानां। वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः। कुलधर्माश्च शाश्वताः ।।०१/४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दोषैः एतैः कुलघ्नानाम्।
वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः।
कुलधर्माः च शाश्वताः ।।
वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः।
कुलधर्माः च शाश्वताः ।।
अन्वय
कुलग्घ्नानाम्। एतैः। वर्णसङ्करकारकैः। दोषैः।शाश्वतैः। कुलधर्माः। च। जातिधर्माः। उत्साद्यन्ते.
मराठी अर्थ
(कुलप्नानाम्) कुलघातक्यांच्या। (एतैः) ह्या। (वर्णसङ्करकारकैः) वर्णसंकर करणाऱ्या। (दोषैः) दोषामुळे। (शाश्वताः) पूर्वापार चालत आलेले। (कुलधर्माः) कुलाचे धर्म। (च) आणि। (जातिधर्माः) जातींचे धर्म यांचा। (उत्साद्यन्ते) उच्छेद होतो ।।४३।।
०१.४४अर्जुन उवाच
उत्सन्नकुलधर्माणां। मनुष्याणां जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो। भवतीत्यनुशुश्रुम ।।०१/४४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उत्सन्नकुलधर्माणाम्।
मनुष्याणाम् जनार्दन ।
नरके अनियतम् वासः।
भवति इति अनुशुश्रुम ।।
मनुष्याणाम् जनार्दन ।
नरके अनियतम् वासः।
भवति इति अनुशुश्रुम ।।
अन्वय
जनार्दन। उत्सन्नकुलधर्माणाम्। मनुष्याणाम्। नरके। अनियतम्। वासः। भवति। इति। अनुशुश्रुम.
मराठी अर्थ
(जनार्दन) हे जनार्दना। (उत्सन्नकुलधर्माणाम्) ज्यांच्या कुलधर्माचा नाश झालेला आहे अशा। (मनुष्यानाम्) मनुष्यांना। (नरके) नरकात। (अनियतम्) अनंत काळपर्यंत। (वासः) वास्तव्य। (भवति) करावे लागते। (इति) असे। (अनुशुश्रम) आम्ही ऐकले आहे ।।४४।।
०१.४५अर्जुन उवाच
अहो बत महत्याएं। कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन। हन्तुं स्वजनमुद्यताः ।।०१/४५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहो बत महत् पापम्।
कर्तुम् व्यवसिताः वयम् ।
यत् राज्यसुखलोभेन।
हन्तुम् खजनम् उद्यताः ।।
कर्तुम् व्यवसिताः वयम् ।
यत् राज्यसुखलोभेन।
हन्तुम् खजनम् उद्यताः ।।
अन्वय
अहो बत। यत्। राज्यसुखलोभेन। खजनम्। हन्तुम्। उद्यताः। वयम्। महत् पापम्। कर्तुम्। व्यवसिताः.
मराठी अर्थ
(अहो बत) अहो किती खेदाची गोष्ट आहे। (यत्) की। (राज्यसुखलोभेन) राज्य सुखाच्या लोभामुळे। (वजनम्) आपल्याच लोकांचा।(हन्तुम्) वध करण्यास। (उद्यताः) तयार झालेल्या। (वयम्) आम्ही लोकांनी। (महत् पापम्) फारच मोठे पापकर्म। (कर्तुम्) करण्याचा। (व्यवसिताः) निश्चय केला आहे. ।।४५।।
०१.४६अर्जुन उवाच
यदि मामप्रतीकारं। अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्। तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।।०१/४६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदि माम् अप्रतीकारम्।
अशस्त्रम् शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युः।
तन्मे क्षेमतरम् भवेत् ।।
अशस्त्रम् शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युः।
तन्मे क्षेमतरम् भवेत् ।।
अन्वय
यदि। अशस्त्रम्। अप्रतिकारम्। माम्। शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः। रणे। हन्युः। तत्। मे। क्षेमतरम्। भवेत.
मराठी अर्थ
(यदि) जर। (अशक्त्रम्) शस्त्ररहीत। (अप्रतिकारम्) प्रतिकार न करण्याच्या अवस्थेत अशा। (माम्) मला। (शत्रपाणयः धार्तराष्ट्राः) शस्त्रधारी कौरव लोक। (रणे) या रणभूमीवर। (हन्युः) मारून टाकतील।(तत्) तर ते मारणे देखील। (मे) माझ्यासाठी। (क्षेमतरम्) कल्याणकारकच। (भवेत) ठरेल ।।४६।।
०१.४७संजय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये। रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं। शोकसंविग्नमानसः ।।०१/४७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् उक्त्वा अर्जुनः सङ्ख्ये।
रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरम् चापम्।
शोकसंविग्नमानसः ।।
रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरम् चापम्।
शोकसंविग्नमानसः ।।
अन्वय
संख्ये। शोकसंविग्नमानसः। अर्जुनः। एवम् उक्त्वा। सशरम् चापम्। विसृज्य। रथोपस्थ। उपाविशत्.
मराठी अर्थ
(सङ्ख्ये) रणभूमीवर। (शोकसंविग्नमानसः) शोकाने व्याकूल झालेले आहे चित्त ज्याचे असा। (अर्जुनः) अर्जुन। (एवम् उक्तवा) मागीलप्रमाणे बोलून। (सशरम् चापम्) बाणासहित धनुष्य। (विसृज्य) टाकून देऊन। (रथोपस्थ) रथाच्या मागील बाजूस। (उपाविश्यत्) बसला ।।४७।।
अथ द्वितीयोध्याय
०२.०१संजय उवाच
तं तथा कृपयाविष्टं। अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तमिदं वाक्यं। उवाच मधुसूदनः ।।०२/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तम् तथा कृपयाविष्टम्।
अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम्।
उवाच मधुसूदनः ।।
अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम्।
उवाच मधुसूदनः ।।
अन्वय
तथा। कृपयाविष्टम्। अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्। तम् विषीदन्तम्। मधुसूदनः। इदम् वाक्यम्। उवाच.
मराठी अर्थ
(तथा) मागील अध्यायात सांगितल्याप्रमाणे। (कृपयाविष्टम्) स्वजनांविषयीच्या किवेने भरलेल्या। (अश्रुपूर्णाकुले क्षणम्) अश्रुंनी भरलेले आहेत व दुःखामुळे व्याकुळ झालेले आहेत डोळे ज्याचे अशा। (तम् विषीदन्तम्) विषाद करणाऱ्या। खेदकरणाऱ्या त्या अर्जुनाला। (मधुसूदनः) श्रीकृष्ण भगवंत। (इदम् वाक्यम्) हे वाक्य।(उवाच) बोलले. ।।।।।
०२.०२श्री भगवानुवाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं। विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वयम्। अकीर्तिकरमर्जुन ।।०२/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कुतः त्वा कश्मलम् इदम्।
विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टम् अस्वर्ण्यम्।
अकीर्तिकरम् अर्जुन ।।
विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टम् अस्वर्ण्यम्।
अकीर्तिकरम् अर्जुन ।।
अन्वय
अर्जुन। त्वा। विषमे। अनार्यजुष्टम्। अस्वर्ण्यम्। अकीर्तिकरम्। इदम् कश्मलम्। कुतः। समुपस्थितम्.
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (त्वा) तुला। (विषमे) अशा कठीण प्रसंगी। (अनार्यजुष्टम्) श्रेष्ठांनी न आचरलेले। न प्रशंसलेले। (अखर्व्यम्) स्वर्ग प्राप्ती न करून देणारे। (अकीर्तिकरम्) अपकीर्तिकारक असे। (उदयू कश्मलम्) हे मनाचे मालिन्य (अन्यथाज्ञान)। (कुतः) कुठून। (समुपस्थितम्) उत्पन्न झाले. ।।२।।
०२.०३श्री भगवानुवाच
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ। नैतत्त्वव्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं। त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ।।०२/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्लैब्यम् मा स्म गमः पार्थ।
न एतत् त्वयि उपपद्यते ।
क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम्।
त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परंतप ।।
न एतत् त्वयि उपपद्यते ।
क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम्।
त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परंतप ।।
अन्वय
पार्थ। क्लेव्यम्। मा स्म गमः। त्वयि। एतत्। न उपपद्यते।परंतय। क्षुद्रम् हृदयदौर्बल्यम्। त्यक्त्वा। उत्तिष्ठ.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्रा। (क्लेव्ळयाम्) मनाच्या दुबळेपणाला। (माइम गमः) प्राप्त होउ नकोस (दुबळेपणाच्या अधीन होऊ नकोस)। (त्वयी) तुझ्या ठिकाणी। (एतत्) हा दुबळेपणा। हे नपुंसकत्व। (न उपपद्यते) शोभत नाही। योन्य दिसत नाही. (परंतप) परक्यांना। शत्रूना त्रस्त करणाऱ्या अर्जुना। (क्षुद्रम् हदयदौर्बल्यम्) क्षुद्र अशी। तुच्छ अशी मनाची दुर्बळता। (त्यक्तवा) टाकून देउन। (उतिष्ठ) युद्धासाठी तयार हो. ।।३।।
०२.०४अर्जुन उवाच
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये। द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रति योत्स्यामि। पूजार्हावरिसूदन ।।०२/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कथम् भिष्मम् अहम् सङ्ख्य।
द्रोणम् च मधुसूदन् ।
इषुभिः प्रति योत्स्यामि।
पूजार्हो अरिसूदन् ।।
द्रोणम् च मधुसूदन् ।
इषुभिः प्रति योत्स्यामि।
पूजार्हो अरिसूदन् ।।
अन्वय
मधुसूदन। अहम्। सङ्ख्य। भीष्मम्। च। द्रोणम्। इषुभिः। कथम्। प्रतियोत्स्यामि। अरिसूदन। पूजाहों.
मराठी अर्थ
(मधुसुदन) हे श्रीकृष्णदेवा। (अहम्) मी। (सङ्ख्ये) युद्धात। (भीष्मम्) भीष्म पितामहांशी। (च) आणि। (ड्रोपणम्) द्रोणाचार्यांशी। (इशुभिः) बाणांनी। (कथम्) कसा बरे। (प्रतियोत्यागि) लहू। (अरिसूदन) षड्रिपूंचा नाश करणऱ्या देवा। (पूजाहों) ते दोघेही पूज्य आहेत ।।४।।
०२.०५11अर्जुन उवाच
गुरूनहत्वा हि महानुभावान्।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव।
श्रेयो भोक्तु भैक्ष्यमपीह लोके ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ।।०२/०५11
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गुरून् अहत्वा हि महानुभावान्।
श्रेय-: भोक्तुम् भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।
हत्वा अर्थकामान् तु गुरून् इह एव।
भुञ्जीय भोगान् रुधिर प्रदिन्धान् ।
श्रेय-: भोक्तुम् भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।
हत्वा अर्थकामान् तु गुरून् इह एव।
भुञ्जीय भोगान् रुधिर प्रदिन्धान् ।
अन्वय
महानुभावान् गुरून्। अहत्वा। इह लोके। भैक्ष्यम्। भोक्तुम्। अपि। श्रेयः। हि। गुरून्।हत्वा। इह। रुधिरप्रदिव्यान् एव। अर्थकामान् भोगान्। तु भुञ्जीय.
मराठी अर्थ
(महानुभावान् गुरून) महानुभाव अशा गुरूना। (अहत्वा) न मारता। (इहलोके) या जगात। (भैक्षम्) मिक्षान्न। (भोक्तुम्) सेवन करने। भिक्षान्न सेवन करून राहाने। (अपि) देखील। (श्रेयः) चांगले आहे। (हि) कारण की। (गुरून्) गुरूजनांना। (हत्या) मारुन। (इड) या लोकात। (रुधिरप्रदिव्यान एव) रक्ताने माखलेलेच। (अर्थकामात् भोगान्) द्रव्य विषय आणि इतर उपभोग। (तु भुञ्०1०ीय) आम्ही भोगू. (असाच अर्थ होइल ना) ।।५।।
०२.०६अर्जुन उवाच
न चैतद्विद्मः कतरनो गरीयो-
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्।
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।।०२/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न च एत विद्मः कतरत् नः गरीयो।
यद्वा जयमे यदि वा नः जयेयुः ।
यान् एव हत्वा न जिजीविषामः।
ते एव अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।
यद्वा जयमे यदि वा नः जयेयुः ।
यान् एव हत्वा न जिजीविषामः।
ते एव अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।
अन्वय
एतत्। च। न विद्मः। नः। कतरत्। गरीयः। यद्वा। जयेम। यदि वा। नः। जयेयुः। यान्हत्वा। न जिजीविषामः। ते धार्तराष्ट्राः। एव। प्रमुखे। अवस्थिताः.
मराठी अर्थ
(मृतत्) हे. (च) देखील। (न विझः) आम्ही जाणत नाही की। (जनः) आमाच्यासाठी। (कतरत्) काय करणे। (नरीयः) योग्य आहे। (यद्वा) किंवा। (जवेग) आम्ही जिंकू। (यदि वा) अथवा। (तः) आम्हाला। (जयेयुः) ते जिंकतील हेही आम्हाला ठाऊक नाही। (यान् हत्वा) ज्यांना मारून। (न जिजीविषागः) आम्ही जगू इच्छित नाही। (ते धार्तराष्ट्राः) ते धृतराष्ट्राचे पुत्र। (एव) च। (प्रमुख) आमच्या समोर। (अवस्थिताः) (मरण्या मारण्यासाठी) उभे आहेत. ।।६।।
०२.०७अर्जुन उवाच
कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः।
पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ।।०२/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः।
पृच्छामि त्वाम् धर्मसम्मूडचेताः ।
यत् श्रेयः स्यात् निश्चितम् ब्रुही तत् मे।
शिष्य ते अहम् शाधी माम् त्वाम् प्रपन्नम् ।
पृच्छामि त्वाम् धर्मसम्मूडचेताः ।
यत् श्रेयः स्यात् निश्चितम् ब्रुही तत् मे।
शिष्य ते अहम् शाधी माम् त्वाम् प्रपन्नम् ।
अन्वय
कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः। धर्मसम्मूढचेताः। त्वाम्। पृच्छामि। यत्। निश्चितम् श्रेयः। स्यात्। तत्। मे। ब्रुही। अहम् ते शिष्य। त्वाम् प्रपन्नम्। माम् शाधि.
मराठी अर्थ
(कार्यण्यदोषोपहतस्वभावः) अनुकंपारूप दोषामुळे किवेमुळे मनाची स्थिती बिघडली आहे असा। (धर्मसम्यूडचेताः) कर्तव्य काय आहे या विषयी मोहीत झालेले आहे चित्त ज्याचे किंकर्तव्यमूड असा मी (त्वां) आपणास। (पृच्छामि) विचारतो की। (वत्) जे। (निश्चितम् श्रेयः) निश्चितपणे श्रेयस्कर। (स्यात्) असेल। (तत्) ते कर्तव्य। (से) मला। (ब्रूहि) सांगा। (अहम् ते शिष्य) मी तुमचा शिष्य आहे। (त्वाम् प्रपन्नम्) आपणास शरण आलेल्या। (सात् शाधि) मला योग्य उपदेश करा.
०२.०८अर्जुन उवाच
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्.
यच्छोक मुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं।
राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ।।०२/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न हि प्रपश्यामि मम अपनुद्यात्।
यत शोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमौ असपत्नम् ऋद्धम्।
राज्यम् सुराणाम् अपि च अधिपत्यम् ।
यत शोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् ।
अवाप्य भूमौ असपत्नम् ऋद्धम्।
राज्यम् सुराणाम् अपि च अधिपत्यम् ।
अन्वय
हि। भूमौ। असपत्नम्। ऋद्धम्। राज्यम्। च। सुराणाम्। अधिपत्यम्। अवाप्य। अपि। मम। इन्द्रियाणाम्। उच्छोषणम्। शोकम्। यत्। अपनुद्यात्। न प्रपश्यामि.
मराठी अर्थ
(हि) कारण। (भूगो) पृथ्वीवर। (असयबम्) शत्रूरहित निष्कंटक (आणि)। (ऋङ्ग) समृद्ध असे। (राज्यम्) राज्य। (च) त्याचप्रमाणे। (सुराणाम्) देवादिकांचे। (अधिपत्यम्) अधिपत्य। (अवाप्य) प्राप्त होऊन। (अघि) देखील। (मम) माझ्या। (इन्क्रियाणाम्) इन्द्रियांना। (उच्छोषणम्) सुकविणारा। (शोकम्) हा शोक। (यत्) ज्याने। (अपनुयात्) दूर होईल असा उपाय। (व प्रपश्यामि) मला दिसत नाही ।।८।।
०२.०९संजय उवाच
एवमुक्त्वा हृषीकेशं। गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दं। उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।०२/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् उक्त्वा हृषीकेशम्।
गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम्।
उक्त्वा तूष्णीम् बभूव ह ।।
गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम्।
उक्त्वा तूष्णीम् बभूव ह ।।
अन्वय
संजय उवाच परंतप। गुडाकेशः। हृषिकेशम्। एवम्। उक्त्वा।न योत्स्ये। इति। गोविन्दम्। उक्त्वा। तूष्णीम्। बभूव। ह.
मराठी अर्थ
सञ्जय उवाच। (परंतप) हे धृतराष्ट्रा। (गुडाकेशः) निद्राजित अर्जुन। (हृषिकेशम्) श्रीकृष्ण देवाला। (एवम्) असे (पूर्वोक्त प्रकारचे)। (उक्तवा) बोलून। (न योतस्ये) मी युध्द करणार नाही. (इति) असे. (गोविन्दम्) त्या श्रीगोविंदाला। (उक्त्त्वा) सांगून। (तूष्णीम्) स्तब्ध (मौन। गप्प)। (बभ्रुव) राहीला। झाला। (४) हे पादपूर्णार्थक. ।।९।।
०२.१०संजय उवाच
तमुवाच हृषीकेशः। प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये। विषीदन्तमिदं वचः ।।०२/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तम् उवाच हृषिकेशः।
प्रहसन् इव भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
विषीदन्तम् इदम् वचः ।।
प्रहसन् इव भारत ।
सेनयोः उभयोः मध्ये।
विषीदन्तम् इदम् वचः ।।
अन्वय
भारत हृषिकेशः उभयोः सेनयोः मध्ये विषीदन्तम् तम् ग्रहसन् इव इदम् वचः उवाच
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतवंशी धृतराष्ट्रा (हयिकेशः) श्रीकृष्ण भगवंत। (उभयोः सेनोयोः) दोन्ही सैन्यांच्या। (मध्ये) मध्यभागी। (विषीदन्तम्) शोक करणाऱ्या। (तम्) त्या अर्जुनाला। (प्रहसन् दव) जणु काही उपहासाने हसत। (इदम् वचः) पुढील वचन। (उवाच) बोलले. ।।।०।।
०२.११श्री भगवानुवाच
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं। प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासुंश्च। नानुशोचन्ति पण्डिताः ।।०२/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अशोच्यान् अन्वशोचः त्वम्।
प्रज्ञावादान् च भाषसे ।
गतासून् अगतासून् च।
न अनुशोचन्ति पण्डिताः ।।
प्रज्ञावादान् च भाषसे ।
गतासून् अगतासून् च।
न अनुशोचन्ति पण्डिताः ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच त्वम्। अशोच्यान्। अन्वशोचः। च। प्रज्ञावादान्। भाषसे।पण्डिताः। गतासून्। च। अगतासून्। न अशोचन्ति
मराठी अर्थ
श्रीभगवानुवाच। (त्वम्) हे अर्जुना तू. (अशोच्यान्) ज्यांचा शोक करणे योग्य नाही त्यांच्याबद्दल। (अन्वशीचः) शोक करीत आहेस। (च) आणि पुन्हा। (प्रज्ञावादान) पंडितासारख्या गोष्टी। (भाषते) बोलतोस। (पण्डिताः) यथार्थ जाणते लोक। (गतासून्) ज्यांचा प्राण गेलेला आहे त्यांच्या प्राणासाठी। (च) आणि। (अनतासूत्) ज्यांचा प्राण गेलेला नाही अशांचा प्राण जाऊ नये यासाठी। (ज अनुशोचन्ति) तू करतो आहेस तसा निर्थक चिन्तायुक्त शोक करीत नाहीत. अथवा कार्यरूप बोधाचे ते मृतांविषयी चिन्ता करीत नाही आणि जे आहेत त्यांचाविषयीही चिन्ता करीत नाहीत कारण त्यांना याची जाणीव आहे की। देहच मरते आत्मा थोडाच मरतो! आणि देह हे अनित्य आहे ते कधीतरी जाणारच आहे. असा विवेक करून पण्डित जण ते शोक करीत नाहीत आणि तु मात्र अज्ञानासारख्खा शोक करतो आहेस. त्या ज्ञानियांचे अनुकरन तु कर असा देवाचा म्हणायचा उद्देश आहे. त्याचाविषयी शोक करायचे काय कारण ! या श्लोकापासून खरी गीता सुरू झाली असंकाहींच म्हणणं आहे. आतापर्यंत अवघा प्रकरणवशच होता. ।। ११ ।।
०२.१२श्री भगवानुवाच
न त्वेवाहं जातु नासं। न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः। सर्वे वयमतः परम् ।।०२/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न तु एव अहम् जातु न आसम्।
न त्वम् न इमे जनाधिपाः ।
न च एव न भविष्यामः।
सर्वे वयम् अतः परम् ।।
न त्वम् न इमे जनाधिपाः ।
न च एव न भविष्यामः।
सर्वे वयम् अतः परम् ।।
अन्वय
अहम्। जातु। न आसम्। त्वम्। न। इमे जनाधिपाः न। तु न एव।च। अतः परम्। वयम्। सर्वे। न भविष्यामः। एव। न.
मराठी अर्थ
(अहम्) मी. (जातु) कोण्याही काळात। (न आतम्) नव्हतो किंवा। (त्वम्) तू। (न) नव्हतास अथवा। (इसे जनाधिपाः त) हे राजे लोक नव्हते। (तुन एव) असे मुळीच नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (अतः परम्) यापुढे। (ववम्) आम्ही। (सर्वे) सर्व। (न भविष्यामः) असणार नाही असे। (एव) देखील। (व) नाही. आम्ही सर्व पुढे असणारच आहोत. इथे भगवंतांनी आत्म्याचे नित्यत्व सांगितले. ।।।२।।
०२.१३श्री भगवानुवाच
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे। कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्ति। धीरस्तत्र न मुह्यति ।।०२/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
देहिनः अस्मिन् यथा देहे।
कौमारम् यौवनम् जरा ।
तथा देहान्तरग्राप्तीः।
धीरः तत्र न मुह्यति ।।
कौमारम् यौवनम् जरा ।
तथा देहान्तरग्राप्तीः।
धीरः तत्र न मुह्यति ।।
अन्वय
यथा। देहिनः। अस्मिन् देहे। कौमारम्। यौवनम्। जरा।तथा। देहान्तरप्राप्तीः। तत्र। धीरः। न मुह्यति.
मराठी अर्थ
(यवा) ज्याप्रमाणे। (देहिनः) जीवाला। (अस्मिन् देहे) या शरीरात। (कौमारम्) बालपण। (यौवनम्) तारुण्य। (जरा) म्हातारपण (अशा अवस्था प्राप्त होतात)। (तथा) त्याचप्रमाणे। (देहान्तरप्राप्ती:) हे शरीर सोडून दुसरे शरीर प्राप्त होणे. ही देखील अवस्थाच आहे म्हणून। (तत्र) त्याविषयी। (धीरः) ज्ञानामुळे जरठ झालेला पुरुष। (न मुह्यति) मोहित होत नाही. मग जशा या अवस्था अनित्य आहेत तसं देहान्तरप्राप्ती ही अवस्था देखील अनित्य आहेत. त्याचप्रमाणे देहामध्ये जे सुख-दुःख प्राप्त होतात ते देखील अनित्य आहेत. ती तु सहन केली पाहिजेत. तसंच या अवस्थेमुळे प्राप्त होणारी सुख-दुःखे तेही सहन केली पाहिजेत. आणि देहान्तरप्राप्तीमुळे सुख-दुःख तेही सहन केलं पाहिजेत. म्हणून पुढे उपदेश करीत आहेत. ।।।३।।
०२.१४श्री भगवानुवाच
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय। शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनोऽनित्यास्। तांस्तितिक्षस्व भारत ।।०२/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मात्रास्यर्शाः तु कौन्तेय।
शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनः अनित्याः
तान् तितिक्षस्व भारत ।।
शीतोष्णसुखदुःखदाः ।
आगमापायिनः अनित्याः
तान् तितिक्षस्व भारत ।।
अन्वय
कौन्तेय। शीतोष्णसुखदुःखदाः। मात्रास्यर्शाः। तु. आगमापायिनः। अनित्याः। भारत। तान्। तितिक्षस्व.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (शीतोष्णसुखदुःखदाः) थंडी। ऊन। भूक। तहान इत्यादी सुखदुःख देणारे। (मात्रात्यर्शाः) विषयेंद्रियांचे संयोग हे। (तु) तर। (आगमापायिनः) येणारे जाणारे अर्थात क्षणभंगुर व। (अनित्याः) नाशवान आहेत. (भारत) हे भरतवंशी भरतकुलोत्पन्न अर्जुना किंवा भा म्ह. ब्रह्मविद्येचं तेज। ज्ञान तेथ रत म्ह. रममाण असणाऱ्या अर्जुना (तान्) त्यांना म्ह. त्या सुखदुःखांना (तितिक्षस्व) सहन कर. इथे दुःख सहन कर म्हणणं हे योग्य झालं परंतु सुख सहन कर म्हणजे काय कर? सुख सहन कर म्ह. ते सुख प्राप्त झालं असता हुरळून जाऊ नकोस असा इथे म्हणायचा उद्देश आहे. किंवा जिव्हे डावो पडिला तेणे न्याये ते सुख पुन्हा व्हावं अशी इच्छा न करणे याला आहाचपण म्हणतात. तर असं आहाचपण न करणे हे सुख सहन करणे आहे. अर्थात दुःख सहन करणे इथे कार्यवेडेपण निराकरिले आणि सुख सहन करणे इथे आहाचपण निराकरिले. ।।।४।।
०२.१५श्री भगवानुवाच
यं हि न व्यथयन्त्येते। पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं। सोऽमृतत्वाय कल्पते ।।०२/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यम् हि न व्यथयन्ति एते।
पुरुषम् पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखम् धीरम्।
सः अमृतत्वाय कल्पते ।।
पुरुषम् पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखम् धीरम्।
सः अमृतत्वाय कल्पते ।।
अन्वय
हि। पुरुषर्षभ। यम्। धीरम्। समदुःखसुखम्। पुरुषम्। एते। न व्यथयन्ति। सः।अमृतत्वाय। कल्पते.
मराठी अर्थ
असं केल्याने काय लाभ होणार तो पुढे सांगत आहेत.
(हि) (मागील श्लोकी सांगितलेली सुखदुःखे सहन करावीत) कारण की। (पुरुषर्षभ) हे पुरुषश्रेष्ठा। (यम्) ज्या। (धीरम्) ज्ञानबलाने धैर्य बाणलेल्या आणि। (समदुःखसुखम्) सुखदुःखाच्या प्रसंगी समचित्त असणाऱ्या। (पुरुषम्) पुरुषाला। (एते) (मागील श्लोकात सांगितलेले मात्रास्यर्शाः अर्थात विर्षेद्रियाचे संयोग) हे। (न व्वधयन्ति) व्याकूळ करू शकत नाहीत। (सः) तोच पुरुष। (अमृतत्वाय) नित्यमुक्तीला। (कल्यते) योग्य होतो ।।।५।।
(हि) (मागील श्लोकी सांगितलेली सुखदुःखे सहन करावीत) कारण की। (पुरुषर्षभ) हे पुरुषश्रेष्ठा। (यम्) ज्या। (धीरम्) ज्ञानबलाने धैर्य बाणलेल्या आणि। (समदुःखसुखम्) सुखदुःखाच्या प्रसंगी समचित्त असणाऱ्या। (पुरुषम्) पुरुषाला। (एते) (मागील श्लोकात सांगितलेले मात्रास्यर्शाः अर्थात विर्षेद्रियाचे संयोग) हे। (न व्वधयन्ति) व्याकूळ करू शकत नाहीत। (सः) तोच पुरुष। (अमृतत्वाय) नित्यमुक्तीला। (कल्यते) योग्य होतो ।।।५।।
०२.१६श्री भगवानुवाच
नासतो विद्यते भावो। नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्। त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ।।०२/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न असतः विद्यते भावः
न अभावः विद्यते सतः ।
उभयोः अपि दृष्टः अन्तः।
तु अनयोः तत्त्वदर्शिभिः ।।
न अभावः विद्यते सतः ।
उभयोः अपि दृष्टः अन्तः।
तु अनयोः तत्त्वदर्शिभिः ।।
अन्वय
असतः। भावः। न विद्यते। तु। सतः। अभावः। न विद्यते।अनयोः उभयोः। अपि। अन्तः। तत्त्वदर्शिभिः। दृष्टः.
मराठी अर्थ
(असतः) मुळातच नसलेल्या अविद्यमान अशा पदार्थाचे। (भावः) अस्तित्व। (न विद्यते) असू शकत नाही। (तु) त्याचप्रमाणे। (व्सतः) विद्यमान पदार्थाचे। (अभावः) अभाव नाश। (न विद्यते) होऊ शकत नाही। (अनयोः उभयोः) (अशाप्रकारे) सत् व असत् या दोघांचे। (अपि) ही। (अन्तः) रहस्य। निर्णय। तथ्य।भितर। (तत्त्वदर्शिभिः) यथार्थ ज्ञात्यांनी। (कृष्टः) जाणले आहे. जे तत्वदर्शी पुरुष आहेत ते असं जाणतात की जे सत् आहे ते सत्व आहे. ते असत् कधी असूच शकत नाही. आणि जे असत् आहे असत्य आहे ते कधी सत् होऊ शकत नाही. हा श्लोक द्वैतवाद्यांचाही बालेकिल्ला आहे आणि अद्वैतवाद्यांचाही बालेकिल्ला आहे असं म्हणतात. अद्वैतवाद्यांचा बालेकिल्ला कसा? ना त्यांचा मते काही नाहीच. ज्या वस्तू आपल्याला दिसत आहेत त्यांचा नाश होतांना दिसतो. आणि ज्या अर्थी त्यांचा नाश होतांना दिसतो त्या अर्थी त्या वस्तू असत् आहेत. जर ते सत् असते तर त्यांचा नाश झाला नसता. देह हे त्यांचा दृष्टीने असत् आहे. कारण त्याचा नाश होतांना दिसतो. आणि त्यांचा लेखी सर्वत्र एकच आत्मा आहे. हे भिन्नत्व आहे ते अविद्येमुळे भासते. तो आत्मा त्यांचा दृष्टीने सत् आहे. कारण त्याचा नाश कधीच संभवत नाही. यातून ते अद्वैत मांडतात. मग हाच श्लोक द्वैतवाद्यांचा बालेकिल्ला कसा? ना त्यांचा दृष्टीने जे असत् आहे। अविद्यमान वस्तू आहे तिची विद्यमानता। दृकगोचरता अस्तित्व असूच शकत नाही. ज्या अर्थी या वस्तू दिसत आहेत त्या अर्थी ते विद्यमान आहेत. ते विद्यमान आहेत म्हणूनच भासत। दिसत आहेत. जर नसत्याच तर ते मना इन्द्रियांचे विषय होण्याचे काही कारणच नव्हतं. त्या आहेत म्हणूनच दिसतात ना ! आणि ज्या वस्तू आहेत त्यांचा अत्यंत अभाव होऊ शकत नाही. वेदान्ती। अद्वैतवादी असं समजतात का देहाचा अभाव होतो त्या अर्थी ते असत् आहेत. पण त्यांचा देहाचा अभाव होतो हे म्हणणं चुकीचं आहे ना! कसं? ना देहाला जाळल्यानंतर त्या देहाचे अवशेष त्यांची नुसती अवस्थाच बदलते. ते रक्षेचा रूपात पालटले अथवा वायुचा रूपात वातावरणात मिसळून गेले. त्याचा आत्यंतिक अभाव कधीच होत नाही. तो परमाणु दृकगोचर नसल्यामुळे आपल्याला असं वाटते तो की नाहिसा झाला. या वास्तविक नाहीसं काहीच होत नाही. यातून द्वैत मांडतात. या श्लोकात जीवात्म्याविषयी सांगितले. ।।।६।। यापुढे सर्वव्यापक अशा तत्वाबद्दल भगवंत म्हणत आहेत.
०२.१७श्री भगवानुवाच
अविनाशि तु तद्विद्धि। येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य। न कश्चित्कर्तुमर्हति ।।०२/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अविनाशि तु तत् विद्धि
येन सर्वम् इदम् ततम् ।
विनाशम् अव्ययस्य अस्य।
न कश्चित् कर्तुम् अर्हति ।।
येन सर्वम् इदम् ततम् ।
विनाशम् अव्ययस्य अस्य।
न कश्चित् कर्तुम् अर्हति ।।
अन्वय
अविनाशि। तु तत् विद्धि। येन। इदम् सर्वम्। ततम्।अस्य। अव्ययस्य। विनाशम्। कर्तुम्। कश्चित्। न अर्हति.
मराठी अर्थ
(अविनाशि) जसा तसा नाशरहित। (तु तत् विद्धि) तर त्यालाच समज की। (वेज) ज्या परब्रह्माने। (इदम् सर्वम्) हे सर्व दृष्यादृष्य जगत्। (ततम्) व्यापलेलेआहे। (अस्य) या। (अव्ययस्य) अव्यय तत्वाचा। (विनाशम्) नाश। (कर्तुम्) करण्यास। (कश्चित) कोणीही। (न अरहंति) समर्थ नाही. मागील श्लोकी सांगितलेला जीवात्मा हा जसा तसा नित्य नाही. तो नित्य आहे म्हणजे पदार्थत्वे नित्य आहे. परंतु त्याची अवस्था बदलत रहाते एणे अर्थ तो नित्यच आहे. मग इथे सर्वव्यापक अविनाशी अशा परमात्म्याचा नाश कुणी करू शकतो अशी शक्यता वाटावी मग निराकरण करावं. तर मग असा कुणी करू शकतो का? जीवाचाच नाश कुणी करू शकत नाही. मग सर्वव्यापक परमेश्वराचा नाश कुणी करू शकतो का ! ना कुणीच करू शकत नाही. मग इथे त्या अव्यय अशा परमेश्वराचा विनाश म्हणजे काय ? की त्याने अवतार घेतला। मनुष्यधारी झाला असता नाना प्रकारचे संयोग दिसतात आणि तेव्हा तो मनुष्यवेषाला मान देऊन एखाद्यावेळेला उदास। खिन्न होतांनाही दिसतो. परंतु त्याचा आनंदरूप स्वरुपाला कधीही विनाश नाही म्ह. एकतंडत्व त्याचं भंगत नाही. एणे अर्थे इथे अविनाशी परमेश्वराला अविनाशी म्हटलेलं आहे. वांचून स्वरुपा अर्थी त्याचा विनाश कुणी करू शकत नाही असं भंगवंताला म्हणायचं नाही. कारण जीवाच्याच स्वरुपाचा नाश कुणी करू शकत नाही मग परमात्म्याचा कोण बरं करू शकेल ! ।।।७।।
०२.१८श्री भगवानुवाच
अन्तवन्त इमे देहा। नित्यस्योक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य। तस्माद्युध्यस्व भारत ।।०२/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्तवन्तः इमे देहा।
नित्यस्य उक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनः अप्रमेयस्य।
तस्मात् युध्यस्व भारत ।।
नित्यस्य उक्ताः शरीरिणः ।
अनाशिनः अप्रमेयस्य।
तस्मात् युध्यस्व भारत ।।
अन्वय
अनाशिनः। अप्रमेयस्य। नित्यस्य। शरीरिणः। इमे। देहाः। अन्तवन्तः। उक्ताः। तस्मात्। भारत। युध्यस्व.
मराठी अर्थ
(अनाशिनः) कधीही नाश न पावणाऱ्या व (अप्रमेयस्य) कुठल्याही साधनाने प्रमाणाने न दिसणाऱ्या न कळणाऱ्या। (नित्यस्य) नित्य अशा। (शरीरिणः) जीवाचे। (इमे) हे। (देहाः) सर्व देह। (अन्तवन्तः) नाश पावणारे। (उक्ताः) शास्त्रात सांगितलेले आहेत (ते खरोखरच आहे)। (तरमात्) म्हणून। (भारत) हे भरतवंशी अर्जुना। (युध्यस्व) तू युद्ध कर. तुझ्या मारण्याने यांचे आत्मे मरणार नाहीत. त्यांची शरीरच मरणार आहेत. म्हणून तू कुठलीही काळजी न करतायुद्ध कर. ।।।८।।
०२.१९श्री भगवानुवाच
य एनं वेत्ति हन्तारं। यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो। नायं हन्ति न हन्यते ।।०२/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः एनम् वेत्ति हन्तारम्।
यः च एनम् मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतः।
नायम् हन्ति न हन्यते ।।
यः च एनम् मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतः।
नायम् हन्ति न हन्यते ।।
अन्वय
यः। एनम्। हन्तारम्। वेत्ति। च। यः। एनम्। हतम्। मन्यते।तौ उभौ। न विजानीतः। अयम्। न हन्ति। न हन्यते.
मराठी अर्थ
(यः) जो। (एनम्) या जीवाला। (हन्तारम्) मारणारा। (वेत्ति) समजतो। (च) आणि। (यः) जो। (एजम्) या जीवाला। (हतम्) मेलेला। (मन्यते) मानतो। समजतो। (तो उभी) ते दोघेही। (न विजानीतः) यथार्थ ज्ञाते नाहीत (कारण)। (अयम्) हा जीव। (न हन्ति) कुणाला मारीत नाही। (न हन्यते) मारलाही जात नाही. तर ते दोघेही यथार्थ जाणते नाहीत याचे कारण सांगत आहेत. ।।।१।।
०२.२०श्री भगवानुवाच
न जायते ब्रियते वा कदाचिन्।
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।०२/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न जायते ब्रियत वा कदाचित्।
न अयम् भूत्वा भविवता वा न भूयः ।
अजः नित्यः शाश्वतः अयम् पुराणः।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।
न अयम् भूत्वा भविवता वा न भूयः ।
अजः नित्यः शाश्वतः अयम् पुराणः।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।
अन्वय
अयम्। कदाचित्। न जायते। वा। न ब्रियते। वा। भूत्वा। भूयः। न भविता। अयम्। अजन्म। नित्यः। शाश्वतः। पुराणः। शरीरे हन्यमाने। न हन्यते.
मराठी अर्थ
(अयम्) हा जीव। (कदाचित्) केव्हाही। (न जायते) जन्मत नाही। (वा) किंवा। (न ब्रियते) कधीही मरत नाही। (वा) अथवा (भूत्वा) एकदा होऊन (जन्मून)। (भूयः) पुन्हा। (न भविता) होणार नाही असे नाही। (अयम्) हा जीव।(अजन्म) न जन्मणारा (व्युत्पत्तीने कोणालाही जन्म न देणारा)। (नित्यः) नाशरहित। (शाश्वतः) सतत असणारा। (पुराणः) पुरातन असा आहे। (शरीरे हन्यमाने) शरीराचा नाश झाला तरी। (व हन्यते) नाश पावत नाही. हा मारल्या जाणाऱ्या शरीरात असून मारला जात नाही। मरत नाही. या श्लोकात आत्मा षङ्गिकाररहीत आहे हे सांगितले. षिकार म्ह. अस्ति/जायते। वर्धते। स्थियते। क्षियते। विपरीणम्। आणि मियते. हे देहाचे षिङ्गकार होत. ।।२०।।
०२.२१श्री भगवानुवाच
वेदाविनाशिनं नित्यं। य एनमजमव्ययम् ।
कथं स पुरुषः पार्थ। कं घातयति हन्ति कम् ।।०२/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वेद अविनाशिनम् नित्यम्।
यः एनम् अजम् अव्ययम् ।
कथम् सः पुरुषः पार्थ
कम् घातयति हन्ति कम् ।।
यः एनम् अजम् अव्ययम् ।
कथम् सः पुरुषः पार्थ
कम् घातयति हन्ति कम् ।।
अन्वय
पार्थ। यः। एनम्। अविनाशिनम्। अजम्। नित्यम् अव्ययम्। वेदः।सः पुरुषः। कम्। कथम्। घातयति। कम्। कथम्। हन्ति.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना। (यः) जो पुरुष। (एनम्) या जीवाला। (अविनाशितम्)विनाशरहित। (अजम्) जन्मरहित। (नित्यम् अव्ययम्) सर्वकाळ व्ययरहित। (वेदः) यथार्थपणे जाणतो। (सः पुरुषः) तो पुरुष। (कम्) कोणाला। (कथम्) कसा बरे। (घातयति) मारवितो। मारविणार। (कम्) कोणालाही। (कथम्) कसे बरे। (हन्ति) मारतो (मारणार). अर्थात तो कोणाला मारतही नाही आणि मारवतही नाही. ।।२१।।
०२.२२श्री भगवानुवाच
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय।
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ।।०२/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय।
नवानि गृह्णाति नरः अपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि।
न अन्यानि संयाति नवानि देही ।
नवानि गृह्णाति नरः अपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि।
न अन्यानि संयाति नवानि देही ।
अन्वय
यथा। नरः। जीर्णानि। वासांसि। विहाय। नवानि। अपराणि। गृह्णाति। तथा। देही।जीर्णानि शरीराणि। विहाय। अन्यानि। नवानि। संयाति.
मराठी अर्थ
तर असा आत्मा षङ्गिकाररहीत असून नित्य आहे यदर्थी पुढे दृष्टांतदिलेला आहे.
(यथा) ज्याप्रमाणे। (नरः) पुरुष। (जीर्णानि) जुनी झालेली। (वासांन्ति)वत्रे। (विहाय) टाकून। (नवानि) नवीन वत्रे। (अपराणि) दुसरी। (गृह्णाति) ग्रहण करतो। धारण करतो। (तथा) त्याप्रमाणे। (देही) हा जीव. (जीर्णानि शरीराणि) जीर्ण झालेली शरीरे। (विहाय) टाकून। (अन्यानि) दुसरी। (नवाति) नवी शरीरे। (संयाति) धारण करतो. परंतु हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. कारण वस्त्र धारण करण्यामध्ये पुरुषाचे स्वातंत्र्य आहे. त्याला जसं हवं तसं तो वस्त्र धारण करतो. परंतु हा जीव आत्माला जीर्ण शरीर सोडतांनाही स्वातंत्र्य नाही. कुणीतरी याला सोडायला भाग पाडतो. आणि नवीन शरीर धारण करतांनाही स्वांतत्र्य नाही. कुणीतरी याला नवीन शरीर देतो. म्हणून हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. ।।२२।।
(यथा) ज्याप्रमाणे। (नरः) पुरुष। (जीर्णानि) जुनी झालेली। (वासांन्ति)वत्रे। (विहाय) टाकून। (नवानि) नवीन वत्रे। (अपराणि) दुसरी। (गृह्णाति) ग्रहण करतो। धारण करतो। (तथा) त्याप्रमाणे। (देही) हा जीव. (जीर्णानि शरीराणि) जीर्ण झालेली शरीरे। (विहाय) टाकून। (अन्यानि) दुसरी। (नवाति) नवी शरीरे। (संयाति) धारण करतो. परंतु हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. कारण वस्त्र धारण करण्यामध्ये पुरुषाचे स्वातंत्र्य आहे. त्याला जसं हवं तसं तो वस्त्र धारण करतो. परंतु हा जीव आत्माला जीर्ण शरीर सोडतांनाही स्वातंत्र्य नाही. कुणीतरी याला सोडायला भाग पाडतो. आणि नवीन शरीर धारण करतांनाही स्वांतत्र्य नाही. कुणीतरी याला नवीन शरीर देतो. म्हणून हा दृष्टांत अंशग्राह्य आहे. ।।२२।।
०२.२३श्री भगवानुवाच
नैनं छिन्दन्ति शत्राणि। नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यायो। न शोषयति मारुतः ।।०२/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न एनम् छिन्दन्ति शत्राणि।
न एनम् दहति पावकः ।
न च एनम् क्लेदयन्ति आपः।
न शोषयति मारूतः ।।
न एनम् दहति पावकः ।
न च एनम् क्लेदयन्ति आपः।
न शोषयति मारूतः ।।
अन्वय
एनम्। शस्त्राणि। न छिन्दन्ति। एनम्। पावकः न दहति। एनम्। आपः। न क्लेद्यन्ति। च। मारुतः। न शोषयति.
मराठी अर्थ
(एनम्) या जीवाला। (शखाणि) शस्त्रे। (न छिन्दन्ति) तोडू शकत नाहीत। (एनम्) या जीवाला (पावकः) अन्नी। (न दहति) जाळू शकत नाही। (एनम्) या जीवाला। (आपः) पाणी। (न क्लेदयन्ति) भिजवू शकत नाही। (च) आणि। (माळतः) वारा। (न शोषति) सुकवू शकत नाही. मागील श्लोकांमध्ये जीवात्म्याला क्रियास्वरूपे मरण नाही हे सांगितले. आणि या श्लोकात एखाद्या उपायाने नासतो हे निराकरिले. ।।२३।।
०२.२४श्री भगवानुवाच
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं। अक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुर। अचलोऽयं सनातनः ।।०२/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अच्छेद्यः अयम् अदाह्यः अयम्।
अक्लेद्यः अशोष्यः एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुः।
अचलः अयम् सनातनः ।।
अक्लेद्यः अशोष्यः एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुः।
अचलः अयम् सनातनः ।।
अन्वय
अयम्। अछेद्यः। अयम्। अदाह्यः। अक्लेद्यः। अशोष्यः। एव। च।अयम्। सर्वगतम्। नित्यः। स्थाणुः। अचलः। सनातनः.
मराठी अर्थ
(अयम्) हा जीव। (अछेघः) न तुटणारा। (अयम्) हा जीव। (अदाधः) न जाळता येणारा (न जळणारा)। (अक्लेघः) न भिजविता येणारा (न भिजणारा)। (अशोष्यः) न सुकविता येणारा (न सुकणारा)। (एव) असाच आहे। (च) आणि। (अयम्) हा जीव। (सर्वगतः) सगळीकडे जाणारा। जडत्वापासून चैतन्यफळापर्यंत चतुर्विध कर्मफळी जाणारा असून। (नित्यः) निरंतर। नेहमी। (स्थाणुः) वृक्षाच्या खोडाप्रमाणे। (अचलः) स्थिर राहणारा। आपल्या आपण कुठे न जाऊ शकणारा (असादेखील व)। (व्सनातनः) मुळचाच। अनादि काळापासून आहे. मागचा श्लोक असता पुन्हा इथे म्हणण्याचे काय कारण? या श्लोकातही ती पुनरूत्ती दिसते. ती तोडण्याकरिता आपण असा अर्थ करतो. हा जीवात्मा शखांनी काय पण आणखी दुसऱ्या उपयाने छेदला जाऊ शकत नाही. अन्नीने काय पण अन्नीपेक्षा आणखीन काही दाहक असेल तर त्या द्वाराही हा जाळला जाऊ शकत नाही. पाण्याशिवाय आणखीन काही सोखून घेणारी। बुडवून टाकणारी वस्तू असेल तर त्याचानेही भिजवून। बुडवून मारला जाऊ शकत नाही. आणि हा जीवात्मा जडत्वापासून चैतन्यफळापर्यंत चतुर्विध कर्मफळी ऐसा सकळ फळी जाणार असून वृक्षाच्या खोडाप्रमाणे अचल आहे. तो अचल आहे म्ह. आपल्या आपण कुठे जाऊ शकत नाही. वांचून देवता त्याला अतिवाहिकात घालून संतफळी नेते आणि तिथून लोटून असंतफळी घालते अशा नाना प्रकारचा कर्मफळी नेते. जैसा चौधार गुंडा जिये वहाणी केला असा संसरणात पक्ष आहे. एणे अर्थ हा जीव स्थानुवत् आहे. ।। २४ ।।
०२.२५श्री भगवानुवाच
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयं। अविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं। नानुशोचितुमर्हसि ।।०२/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अव्यक्तः अयम् अचिंत्यः अयम्। अविकार्यः अयम् उच्यते ।
तस्मात् एवम् विदित्वा एनम्। न अनुशोचितुम् अर्हसि ।।
तस्मात् एवम् विदित्वा एनम्। न अनुशोचितुम् अर्हसि ।।
अन्वय
अयम्। अव्यक्तः। अयम्। अचिंत्यम्। अयम्। अविकार्यः। उच्यते।तस्मात्। एनम्। एवम्। विदित्वा। अनुशोचितुम्। न अर्हसि.
मराठी अर्थ
अजून हा जीवात्मा कसा आहे ते सांगत आहेत(अयम्) हा जीव। (अव्यक्तः) इंद्रियांना। मनाला फार काय देवतेलाही अगोचर आहे. कुठल्याही प्रमाणाने प्रकाशीत होऊ न शकणारा असा आहे. शब्दांनी जाणला न जाणणारा असा आहे. (अयम्) हा जीव। (अर्चित्यम्) बुद्धीनेदेखील न कल्पवणारा आहे। न समजणारा आहे। (अयम्) हा जीव। (अविकार्यः) कुठल्याच उपायाने कधीही न बदलणारा। (उच्यते) शास्त्रात म्हटला जातो ते खरेच आहे। (तस्मात्) म्हणून। (एजम्) या जीवाला। (एवम्) अशा प्रकारचा। (विदित्वा) जाणून तू। (अनुशोचितुम्) या जीवाविषयी शोक करणे। (न अर्हसि) योग्य नाही। उचित नाही ।।२५।।
०२.२६श्री भगवानुवाच
अथ चैनं नित्यजातं। नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो। नैवं शोचितुमर्हसि ।।०२/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ च एनम् नित्यजातम्।
नित्यम् वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वाम् महाबाहो।
न एव शोचितुम् अर्हसि
नित्यम् वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वाम् महाबाहो।
न एव शोचितुम् अर्हसि
अन्वय
अथ च। त्वम्। एनम्। नित्यजातम्। वा। नित्यम्। मृतम्। मन्यसे।तथापि। महाबाहो। एनम्। शोचितुम् न अर्हसि.
मराठी अर्थ
(अथ च) आणि जरी। (त्वम्) तू। (एजम्) याला। (नित्यजातम् ) नेहमीच जन्मणारा। (वा) आणि। (नित्यम्) नेहमी। (मृतम्) मरणारा। (मन्यसे) मानत असशील। समजत असशील। (तथापि) तरी देखील। (महाबाहो) हे अर्जुना। (एतम्) या जीवाविषयी। (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे उचित नाही. ।।२६।। यदर्थी भगवंत पुढे बुद्धीवाद सांगत आहेत.
०२.२७श्री भगवानुवाच
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युद्र। ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे। न त्वं शोचितुमर्हसि ।।०२/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
जातस्य हि ध्रुवः मृत्युः। ध्रुवः जन्मः मृतस्य च ।
तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे। न त्वम् शोचितुम् अर्हति ।।
तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे। न त्वम् शोचितुम् अर्हति ।।
अन्वय
हि। जातस्य। मृत्युः। धृवः। च। मृतस्य। जन्मः। ध्रुवः।तस्मात्। अपरिहार्येअर्थे। त्वम्। शोचितुम् न अर्हसि.
मराठी अर्थ
(हि) (शोक करणे योग्य नाही) कारण की। (जातस्य) जन्मलेल्याचा। (मृत्युः) मरण। (ध्रुवः) निश्चित। (च) आणि। (मृतस्य) मेलेल्याचे। (जन्मः) जन्मणे। (ध्रुवः) निश्चितच आहे। (तस्मात्) म्हणून। (अपरिहार्ये अर्थ) ह्या अपरिहार्य गोष्टीविषयी। (त्वम्) तु (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे योग्य नाही ।। २७।।
०२.२८श्री भगवानुवाच
अव्यक्तादीनि भूतानि। व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव। तत्र का परिदेवना ।।०२/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अव्यक्तादीनि भूतानि।
अव्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनानि एव।
तत्र का परिदेवना ।।
अव्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनानि एव।
तत्र का परिदेवना ।।
अन्वय
भारत। भूतानि। अव्यक्तादीनि। अव्यक्तनिधनानि एव। व्यक्तमध्यानि। तत्र। का परिदेवना.
मराठी अर्थ
(भारत) हे अर्जुना। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्र। (अव्यक्तादीनि) मूळात अव्यक्तच असतात आणि। (अव्यक्तनिधनानि एव) मृत्युनंतरदेखील अव्यक्तच होतात। (व्यक्तमध्यानि) मध्यंतरीच देहाधार दृश्यमान होतात (असा जर नियमच आहे तर)। (तत्र) त्याविषयी। (का परिदेवना) चिंता करून काय उपयोग? दुःख करण्याचे काय कारण आहे? किंवा याविषयी कुठली। कसली चिंता ? ।। २८ ।।
०२.२९श्री भगवानुवाच
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनं।
आश्चर्यवद्धति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः श्रृणोति।
श्रृत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।।०२/२९ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आश्वर्यवत् पश्यति कश्चित् एनम्।
आश्चर्यवत् वदति तथा एव च अन्यः ।
आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः श्रुणोति।
श्रुत्वा अपि एनम् वेद न च एव कश्चित् ।।
आश्चर्यवत् वदति तथा एव च अन्यः ।
आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः श्रुणोति।
श्रुत्वा अपि एनम् वेद न च एव कश्चित् ।।
अन्वय
कश्चित्। एनम्। आश्चर्यवत्। पश्यति। च। तथा एव। अन्यः। आश्वर्यवत्। वदति। च। अन्यः। एनम्। आश्वर्यवत्। श्रुणोति। च। कश्चित्। श्रुत्वा अपि। एनम्। न वेद एव.
मराठी अर्थ
(कश्चित्) कुणी ज्ञाता। (एनम्) यास (या जीवाला)। (आश्चर्यवत्) नवलाव अपूर्व वस्तूप्रमाणे। (पश्यति) पाहतो। (च) आणि। (तथा एव) त्याप्रमाणे। (अन्यः) दुसरा कुणी ज्ञाता। (आर्थवत्) नवलाव अपूर्व वस्तुप्रमाणे। (वदति) याचे वर्णन करतो। (च) आणि। (अन्यः) आणखी कुणी ज्ञाता। (एनम्) या जीवाविषयी। (आश्वर्यवत्) नवलाव अपूर्व वस्तुसारखे। (बुणोति) ऐकिले असे मानतो। (च) आणि। (कचित्) कुणी (अज्ञान जन मात्र)। (श्रुत्वा अपि) वर्णन ऐकून देखील। (एवम्) या जीवाला। (न वेद एव) मुळीच जाणत नाही. काही दर्शनकार यास ही वस्तू मोठी विस्मयकारक आहे। आश्चर्यकारक आहे या दृष्टीकोनातून पहातात. त्याचप्रमाणे आणखी काही दर्शनकार या जीवात्म्याविषयी हा अत्यंत आश्चर्यकारक आहे. विस्मयकारक आहे असं म्हणतात. आणि आणखी काही दर्शनकार या जीवात्म्याला याच्याविषयीचे वर्णन ऐकून ही वस्तू मोठी आश्चर्यकारक आहे असं समजतात। असं मानतात. याचं यथातथ्य वर्णन ऐकून घेतल्यानंतरही याचे यथातथ्य ज्ञान कुणालाच नाही. अर्थात ब्रह्मविद्येच्या ज्ञाताला परमेश्वरकृपेने आहे. ।।२९।।
०२.३०श्री भगवानुवाच
देही नित्यमवध्योऽयं। देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि। न त्वं शोचितुमर्हसि ।।०२/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
देही नित्यम् अवध्यः अयम्।
देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात् सर्वाणि भूतानि।
न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।
देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात् सर्वाणि भूतानि।
न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।
अन्वय
भारत। सर्वस्य देहे। अयम्। देही। नित्यम् अवध्यः।तस्मात्। सर्वाणि भूतानि। त्वम्। शोचितुम् न अर्हव्सि.
मराठी अर्थ
अशी नवलाव वस्तु जीव। मरणारी आहे किंवा अमर आहे? त्याविषयीशोक करावा की न करावा ?
(भारत) हे अर्जुना। (सर्वस्व देहे) सर्वांच्या नाशिवंत शरीरात असलेला।(अयम्) हा। (देही) जीव। (नित्यम् अवध्यः) नेहमीच न मरणारा आहे। (तरुमात्) म्हणून। (सर्वाणि भूतानि) सर्वच प्राण्यांविषयी। (त्वम्) तू। (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे योग्य नाही। उचित नाही. इथपर्यंत देवाने जीवात्म्याची नित्यता सांगण्याकरिता अर्जुनाला विवेक सांगितला. ।।३०।।
(भारत) हे अर्जुना। (सर्वस्व देहे) सर्वांच्या नाशिवंत शरीरात असलेला।(अयम्) हा। (देही) जीव। (नित्यम् अवध्यः) नेहमीच न मरणारा आहे। (तरुमात्) म्हणून। (सर्वाणि भूतानि) सर्वच प्राण्यांविषयी। (त्वम्) तू। (शोचितुम् न अर्हसि) शोक करणे योग्य नाही। उचित नाही. इथपर्यंत देवाने जीवात्म्याची नित्यता सांगण्याकरिता अर्जुनाला विवेक सांगितला. ।।३०।।
०२.३१श्री भगवानुवाच
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य। न विकम्पितुमर्हसि ।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्। क्षत्रियस्य न विद्यते ।।०२/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्वधर्मम् अपि च अवेक्ष्य।
न विकम्पितुम् अर्हसि ।
धर्म्यात् हि युद्धात् श्रेयः अन्यत्।
क्षत्रियस्य न विद्यते ।।
न विकम्पितुम् अर्हसि ।
धर्म्यात् हि युद्धात् श्रेयः अन्यत्।
क्षत्रियस्य न विद्यते ।।
अन्वय
च। स्वधर्मम् अवेक्ष्य। अपि। विकम्पितुम्। न अर्हसि।हि। धर्म्यात् युद्धात्। क्षत्रियस्य। अन्यत् श्रेयः। न विद्यते.
मराठी अर्थ
आता इथून पुढे दुसरा विवेक सांगत आहेत.असे जाणुन क्षत्रियांचा अर्थ काय ?
(च) आणि। (स्वधर्मम् अवेक्ष्य) तुझ्या स्वधर्माकडे/वर्णधर्मानुसार तुलाप्राप्त झालेला तुझा स्वधर्म पाहून। (अपि) देखील। (विकम्पितुम्) भय धरणे। मानणे। (न अर्हसि) तुला योग्य नाही। (हि) कारण की। (धात् युद्धात्) अशा धर्मरूप युद्धापेक्षा। कर्तव्यपालनरूप युद्धापेक्षा। (क्षत्रियस्य) क्षत्रियाला। (अन्यत् श्रेयः) दुसरे कोणतेही श्रेयसकर कर्तव्य। (न विद्यते) नाही. यापेक्षा श्रेष्ठ आणखीन क्षत्रियांसाठी नाही असं भगवंत म्हणत आहेत कारण। इतर बहिर्याग आचरले असता ते दिर्घकाळ आचरावा लागतो आणि त्यात काहीना काही व्यत्यय असू शकतो. तसा हा क्षत्रियधर्म नाही. ।।३१।।
(च) आणि। (स्वधर्मम् अवेक्ष्य) तुझ्या स्वधर्माकडे/वर्णधर्मानुसार तुलाप्राप्त झालेला तुझा स्वधर्म पाहून। (अपि) देखील। (विकम्पितुम्) भय धरणे। मानणे। (न अर्हसि) तुला योग्य नाही। (हि) कारण की। (धात् युद्धात्) अशा धर्मरूप युद्धापेक्षा। कर्तव्यपालनरूप युद्धापेक्षा। (क्षत्रियस्य) क्षत्रियाला। (अन्यत् श्रेयः) दुसरे कोणतेही श्रेयसकर कर्तव्य। (न विद्यते) नाही. यापेक्षा श्रेष्ठ आणखीन क्षत्रियांसाठी नाही असं भगवंत म्हणत आहेत कारण। इतर बहिर्याग आचरले असता ते दिर्घकाळ आचरावा लागतो आणि त्यात काहीना काही व्यत्यय असू शकतो. तसा हा क्षत्रियधर्म नाही. ।।३१।।
०२.३२श्री भगवानुवाच
यदृच्छया चोपपन्नं। स्वर्गद्वारमयावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ। लभन्ते युद्धमीदृशम् ।।०२/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदृच्छया च उपपन्नम्।
स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ।
लभन्ते युद्धम् ईदृशम् ।।
स्वर्गद्वारम् अपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ।
लभन्ते युद्धम् ईदृशम् ।।
अन्वय
पार्थ। यदृच्छया। उपपन्नम्। च। अपावृतम् स्वर्गद्वारम्।ईदृशम्। युद्धम्। सुखिनः क्षत्रियाः। लभन्ते.
मराठी अर्थ
युद्धात मरणाऱ्या क्षत्रियाचे साध्य काय ?
(पार्थ) हे अर्जुना। (यदुच्छया) आपोआप। (उपपन्नम्) प्राप्त झालेले। (च) आणि। (अपावृतम् स्वर्गद्वारम्) जणु काही स्वर्गाचे द्वारच उघडलेले आहे। (ईदृशम्) असे. (युद्धम्) युद्ध। (सुखिनः क्षत्रियाः) भाग्यशाली क्षत्रियांनाच। ज्यांचे प्रारब्ध अत्यंत उजवं आहे अशांनाच (लभन्ते) प्राप्त होते. मग अर्जुना पुरतेच आहे की सर्व क्षत्रियांपुरते आहे? ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते म्हणतात की हे अर्जुना पुरतेच आहे. आमची आज्ञा पाळणे म्ह. देवाची आज्ञा पाळणे यापेक्षा आणखीन श्रेष्ठ स्वधर्म कोणता नाही. असा स्वधर्म तुला प्राप्त झाला असता तू किंचीतही विचलीत होऊ नये. कारण असा स्वधर्म पाळणे यापेक्षा क्षत्रियासाठी म्ह. क्षात्रवृत्तिच्या जीवासाठी आणखीन कोणता मोठा धर्म नाही. जीवाची क्षात्रवृत्ति म्ह. दोषांशी लढतांना जीवाने क्षत्रियासारखंच वागलं पाहिजे. पाठ दाखवून चालत नाही. एकतर मरून तरी गेलं पाहिजे नाहीतर त्या दोषांना जिंकलं तरी पाहिजे. मरून गेलं पाहिजे म्ह. दोष आंगवून मरून गेलं पाहिजे असा अर्थ इथे नाही. असं ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या श्लोकाला अर्जुना पुरताच मानतात. परंतु वेदांत्यांचा मताने सर्वच क्षत्रियांसाठी हे सांगितले. आतापर्यंत पारमार्थीक बाजू झाली आता भगवंत व्यवहारिक बाजू सांगत आहेत. ।। ३२ ।।
(पार्थ) हे अर्जुना। (यदुच्छया) आपोआप। (उपपन्नम्) प्राप्त झालेले। (च) आणि। (अपावृतम् स्वर्गद्वारम्) जणु काही स्वर्गाचे द्वारच उघडलेले आहे। (ईदृशम्) असे. (युद्धम्) युद्ध। (सुखिनः क्षत्रियाः) भाग्यशाली क्षत्रियांनाच। ज्यांचे प्रारब्ध अत्यंत उजवं आहे अशांनाच (लभन्ते) प्राप्त होते. मग अर्जुना पुरतेच आहे की सर्व क्षत्रियांपुरते आहे? ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते म्हणतात की हे अर्जुना पुरतेच आहे. आमची आज्ञा पाळणे म्ह. देवाची आज्ञा पाळणे यापेक्षा आणखीन श्रेष्ठ स्वधर्म कोणता नाही. असा स्वधर्म तुला प्राप्त झाला असता तू किंचीतही विचलीत होऊ नये. कारण असा स्वधर्म पाळणे यापेक्षा क्षत्रियासाठी म्ह. क्षात्रवृत्तिच्या जीवासाठी आणखीन कोणता मोठा धर्म नाही. जीवाची क्षात्रवृत्ति म्ह. दोषांशी लढतांना जीवाने क्षत्रियासारखंच वागलं पाहिजे. पाठ दाखवून चालत नाही. एकतर मरून तरी गेलं पाहिजे नाहीतर त्या दोषांना जिंकलं तरी पाहिजे. मरून गेलं पाहिजे म्ह. दोष आंगवून मरून गेलं पाहिजे असा अर्थ इथे नाही. असं ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या श्लोकाला अर्जुना पुरताच मानतात. परंतु वेदांत्यांचा मताने सर्वच क्षत्रियांसाठी हे सांगितले. आतापर्यंत पारमार्थीक बाजू झाली आता भगवंत व्यवहारिक बाजू सांगत आहेत. ।। ३२ ।।
०२.३३श्री भगवानुवाच
अथ चेत्त्वमिमं धग्र्यं। सङ्ग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीर्ति च। हित्वा पायमवाप्स्यसि ।।०२/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ चेत् त्वम् इमम् धग्र्यम्।
संग्रामम् न करिष्यसि ।
ततः स्वर्धम्कीर्तिम् च।
हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ।।
संग्रामम् न करिष्यसि ।
ततः स्वर्धम्कीर्तिम् च।
हित्वा पापम् अवाप्स्यसि ।।
अन्वय
अथ। चेत्। त्वम्। इमम्। धग्र्यम्। संग्रामम्। न करिष्यसि।ततः। स्वर्धम्। च। कीर्तिम्। हित्वा। पायम् अवाप्स्यसि.
मराठी अर्थ
क्षत्रियाला युध्दात घाबरल्याने काय साध्य होईल?
(अथ) या उपरांत। (चेत्) जर. (त्वम्) तू (इमम्) है। (धग्र्यम्) कर्तव्यपालनरूप। (सङ्ग्रामम्) युद्ध। (न करिष्यसि) करणार नाहीस। (ततः) तर परिणामी। (स्वधर्मम्) आपल्या कर्तव्याला। (च) आणि। (कीर्तिम्) कीर्तिला। (हित्वा) गमाऊन। (पापम् अवाप्स्यसी) दुःखाला प्राप्त होशील. पापम् अवाप्स्यसि इथे वेदांत्यांची व्याख्या प्रत्यवायोचे नरक प्राप्त होतील. आपल्या मते प्रत्यवायोचे नरक होणार नाहीत. कारण परमेश्वरशाखी एवं वा नाही पर्याय नाही: अभावी भावरूपफळ नाही : अकरणी प्रत्यवायो नाही. परंतु त्याला दृष्टयर दुःख प्राप्त होऊ शकतात. ।।३३।।
(अथ) या उपरांत। (चेत्) जर. (त्वम्) तू (इमम्) है। (धग्र्यम्) कर्तव्यपालनरूप। (सङ्ग्रामम्) युद्ध। (न करिष्यसि) करणार नाहीस। (ततः) तर परिणामी। (स्वधर्मम्) आपल्या कर्तव्याला। (च) आणि। (कीर्तिम्) कीर्तिला। (हित्वा) गमाऊन। (पापम् अवाप्स्यसी) दुःखाला प्राप्त होशील. पापम् अवाप्स्यसि इथे वेदांत्यांची व्याख्या प्रत्यवायोचे नरक प्राप्त होतील. आपल्या मते प्रत्यवायोचे नरक होणार नाहीत. कारण परमेश्वरशाखी एवं वा नाही पर्याय नाही: अभावी भावरूपफळ नाही : अकरणी प्रत्यवायो नाही. परंतु त्याला दृष्टयर दुःख प्राप्त होऊ शकतात. ।।३३।।
०२.३४श्री भगवानुवाच
अकीर्ति चापि भूतानि। कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
सम्भावितस्य चाकीर्तित्र। मरणादतिरिच्यते ।।०२/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अकीर्तिम् च अपि भूतानि।
कथयिष्यन्ति ते अव्ययाम् ।
सम्भावितस्य च अकीर्तिः।
मरणात् अतिरिच्यते ।।
कथयिष्यन्ति ते अव्ययाम् ।
सम्भावितस्य च अकीर्तिः।
मरणात् अतिरिच्यते ।।
अन्वय
च। भूतानि। ते। अव्ययाम्। अकीर्तिम्। अपि। कथयिष्यन्ति। च। अकीर्तिः। सम्भावितस्य। मरणात्। अतिरिच्यते.
मराठी अर्थ
त्या अपकिर्तीचा परिणाम काय ?
(च) आणि। (भूतानि) सर्व लोक। (ते) तुझी। (अव्ययाम्) दीर्घ काळराहणारी। (अकीर्तिम्) अपकीर्ति। (अपि) देखील। (कथविष्यन्ति) सांगत राहतील। (च) आणि। (अकीर्तिः) असली अपकीर्ती। (सम्भावितस्य) प्रतिष्ठित माणसाला। (मरणात्) मरणाहूनही। (अतिरिच्यते) अधिक वाईट। दुःखदाई वाटते ।। ३४ ।।
(च) आणि। (भूतानि) सर्व लोक। (ते) तुझी। (अव्ययाम्) दीर्घ काळराहणारी। (अकीर्तिम्) अपकीर्ति। (अपि) देखील। (कथविष्यन्ति) सांगत राहतील। (च) आणि। (अकीर्तिः) असली अपकीर्ती। (सम्भावितस्य) प्रतिष्ठित माणसाला। (मरणात्) मरणाहूनही। (अतिरिच्यते) अधिक वाईट। दुःखदाई वाटते ।। ३४ ।।
०२.३५श्री भगवानुवाच
भयाद्रणादुपरतं। मंश्यन्ते त्वां महारथाः ।
येषां च त्वं बहुमतो। भूत्वा यास्यन्ति लाघवम् ।।०२/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भयात् रणात् उपरतम्।
मंस्यन्ते त्वम् महारथाः ।
येषाम् च त्वम् बहुमतः।
भूत्वा यास्यसि लाघवम्
मंस्यन्ते त्वम् महारथाः ।
येषाम् च त्वम् बहुमतः।
भूत्वा यास्यसि लाघवम्
अन्वय
च। महारथाः। त्वाम्। भयात्। रणात्। उपरतम्। मंस्यन्ते।येषाम्। त्वम्। बहुमतः। भूत्वा। लाघवम् यास्यसि.
मराठी अर्थ
स्वजनांच्या दृष्टीने त्यांचा तुझ्याबद्दल काय समज होईल ?
(च) आणि। (महारथाः) महारथी योद्धे। (त्वाम्) तुला। (भयात्) भितीमुळे। (रणात्) युद्धातून। (उपस्तम्) निवृत्त झालेला। (मंस्यते) मानतील। समजतील/समजत रहातील. (येषाम्) ज्या महारथ्यांच्या दृष्टीतून। (त्वम्) तू. (बहुमतः) श्रेष्ठ गणला। (भूत्वा) गेला होतास (त्यांचेकडूनच)। (लाघवम् यास्यति) तुच्छ मानला जाशील। लघुतेला प्राप्त होशील। अपकिर्तीला प्राप्त होशील। शुद्रतेला प्राप्त होशील. ।।३५।।
(च) आणि। (महारथाः) महारथी योद्धे। (त्वाम्) तुला। (भयात्) भितीमुळे। (रणात्) युद्धातून। (उपस्तम्) निवृत्त झालेला। (मंस्यते) मानतील। समजतील/समजत रहातील. (येषाम्) ज्या महारथ्यांच्या दृष्टीतून। (त्वम्) तू. (बहुमतः) श्रेष्ठ गणला। (भूत्वा) गेला होतास (त्यांचेकडूनच)। (लाघवम् यास्यति) तुच्छ मानला जाशील। लघुतेला प्राप्त होशील। अपकिर्तीला प्राप्त होशील। शुद्रतेला प्राप्त होशील. ।।३५।।
०२.३६श्री भगवानुवाच
अवाच्यवादांश्च बहून्। वदिष्यन्ति तवाहिताः ।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्य। ततो दुःखतरं नु किम् ।।०२/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अवाच्यवादान् बहून्।
वदिष्यन्ति तव अहिताः ।
निन्दन्तः तव सामर्थ्यम्।
ततः दुःखतरम् नु किम् ।
वदिष्यन्ति तव अहिताः ।
निन्दन्तः तव सामर्थ्यम्।
ततः दुःखतरम् नु किम् ।
अन्वय
च। तव। अहिताः। तव। सामर्थ्यम्। निन्दन्तः। बहून्। अवाच्यवादान्। वदिष्यन्ति। नु।ततः। दुःखतरम् किम्.
मराठी अर्थ
वैऱ्यांच्या दृष्टीने ते तुला काय। परिणामकारक बोलतिल ?
(च) आणि। (तव) तुझे। (अहिताः) शत्रू। (तव) तुझ्या। (सामर्थ्यम्) सामर्थ्याची। (निन्दन्तः) निंदा करीत। (बहून्) अनेक प्रकारचे। (अवाच्यवादान्) उच्चारू नयेत असे शब्द। जे बोलू नये ते शब्द (वदिष्यन्ति) तुझ्याविषयी बोलतील।बोलत रहातील. (तु) मग। (ततः) ती निंदा ऐकण्यापेक्षा। (दुःखातरम् किम्) अधिक दुःखदाक काय असणार ? ।।३६।।
(च) आणि। (तव) तुझे। (अहिताः) शत्रू। (तव) तुझ्या। (सामर्थ्यम्) सामर्थ्याची। (निन्दन्तः) निंदा करीत। (बहून्) अनेक प्रकारचे। (अवाच्यवादान्) उच्चारू नयेत असे शब्द। जे बोलू नये ते शब्द (वदिष्यन्ति) तुझ्याविषयी बोलतील।बोलत रहातील. (तु) मग। (ततः) ती निंदा ऐकण्यापेक्षा। (दुःखातरम् किम्) अधिक दुःखदाक काय असणार ? ।।३६।।
०२.३७श्री भगवानुवाच
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग। जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय। युद्धाय कृतनिश्चयः ।।०२/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
हतः वा प्राप्स्यसि स्वर्गम्।
जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय।
युद्धाय कृतनिश्चयः ।।
जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय।
युद्धाय कृतनिश्चयः ।।
अन्वय
हतः वा। प्राप्स्यसि स्वर्गम्। जित्वा वा। महीम् भोक्ष्यसे।तस्मात्। कौन्तेय। कृतनिश्चयः। युद्धाय। उत्तिष्ठ.
मराठी अर्थ
(हतः वा) युद्धात मारला जाशील तर। (प्राप्स्यसि स्वर्णम्) स्वर्ग प्राप्त करून घेशील। लौकिकदृष्ट्या किर्तीला प्राप्त होशील किंवा मेल्यानंतर लोक तुझी किर्ती गातील. (जित्वा वा) पण जिंकशील तर। (महीम् भोश्यते) तू भूलोकीचे राज्य उपभोगशील : समुद्र-वलयांकित पृथ्वीचे राज्य करशील. (तस्मात्) दोन्हीकडून फायदाच आहे म्हणून। (कौन्तेव) हे कुन्तीपुत्रा अर्जुना। (कृतनिश्चयः) मरेन किंवा जिंकेन असा निश्चय करून। (युद्धाय) युद्ध करायला। (उत्तिष्ठ) उठ। तयार हो. म्हणजे तुझ्या दोन्ही हातात लाडू आहे. मेलास तर आमच्या आज्ञेने लढत लढत मेला म्हणून तिला लीळादानाचं फळ होईल। स्वर्ग होईल. आणि जर जिंकलास तर आमच्या आक्षेमुळे माणसं मारली म्हणून तुला पापही लागणार नाही आणि पुन्हा पृथ्वीचे राज्यही उपभोगायला मिळेल. वेदान्त्यांचा दृष्टीत हा अर्थ नाही. ।।३७।।
०२.३८श्री भगवानुवाच
सुखदुःखे समे कृत्वा। लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व। नैवं पापमवाप्स्यसि ।।०२/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सुखदुःखे समे कृत्वा।
लाभालाभौ जयाजयो ।
ततः युद्धाय युज्यस्ख।
न एवम् पापम् अवाप्स्यसि ।।
लाभालाभौ जयाजयो ।
ततः युद्धाय युज्यस्ख।
न एवम् पापम् अवाप्स्यसि ।।
अन्वय
सुखदुःखे। लाभालाभौ। जयाजयौ। समे कृत्वा।ततः। युद्धाय युज्यस्व। एवम्। पापम् न अवाप्स्यसि.
मराठी अर्थ
दुःख मानुन युध्द न केल्याने पाय लाभण्यापेक्षा युध्द केल्याने काय आता भगवंत अर्जुनाला पापाच्या भयाचा विवेक सांगत आहेत.होईल?
(सुखदुःखे) सुख आणि दुःख। (साभालाभी) लाभ आणि हानी। (जयाजयौ) विजय आणि पराजय। (सने कृत्वा) समान मानून। (ततः) त्यानंतर। (युद्धाय युज्व) युद्धाला तयार हो। (एवम्) अशा रीतीने युद्ध करशील तर। (पापम् न अवाप्स्यसि) तुला पाप लागणार नाही. युद्ध करतांना जी काही सुख दुःखे प्राप्त होतील ते सुख-दुःख समान मानून। युद्धात लाभ अथवा हाती जी काही होईल। जय अथवा पराजय जो काही होईल त्याविषयी समे कृत्वा म्ह. सम होऊन युद्धाला तयार हो. लाभामुळे हुरळून जायचे नाही. हानीमुळे आनोदून जायचे नाही. जयामुळे फुलून जायचे नाही तर अपजयामुळे दुःखी होऊन जायचे नाही. सुख प्राप्त झालं म्हणजे हुरळून जायचं नाही आणि दुःख प्राप्त झालं म्हणून उदास होऊन धनुष्य टाकून बसायचं नाही. असं सुख-दुःखा। लाभ अलाभ। आणि जय पराजय याविषयी समान मानून त्यानंतर तू युद्ध कर. आणि अशाप्रकारे तू युद्ध केलं असता तुला पाय लागणार नाही. ।।३८।।
(सुखदुःखे) सुख आणि दुःख। (साभालाभी) लाभ आणि हानी। (जयाजयौ) विजय आणि पराजय। (सने कृत्वा) समान मानून। (ततः) त्यानंतर। (युद्धाय युज्व) युद्धाला तयार हो। (एवम्) अशा रीतीने युद्ध करशील तर। (पापम् न अवाप्स्यसि) तुला पाप लागणार नाही. युद्ध करतांना जी काही सुख दुःखे प्राप्त होतील ते सुख-दुःख समान मानून। युद्धात लाभ अथवा हाती जी काही होईल। जय अथवा पराजय जो काही होईल त्याविषयी समे कृत्वा म्ह. सम होऊन युद्धाला तयार हो. लाभामुळे हुरळून जायचे नाही. हानीमुळे आनोदून जायचे नाही. जयामुळे फुलून जायचे नाही तर अपजयामुळे दुःखी होऊन जायचे नाही. सुख प्राप्त झालं म्हणजे हुरळून जायचं नाही आणि दुःख प्राप्त झालं म्हणून उदास होऊन धनुष्य टाकून बसायचं नाही. असं सुख-दुःखा। लाभ अलाभ। आणि जय पराजय याविषयी समान मानून त्यानंतर तू युद्ध कर. आणि अशाप्रकारे तू युद्ध केलं असता तुला पाय लागणार नाही. ।।३८।।
०२.३९श्री भगवानुवाच
एषा तेऽभिहिता साङङ्ख्ये। बुद्धियोंगे त्विमां श्रृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ। कर्मबन्धं ग्रहास्यसि ।।०२/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एषा ते अभिहिता सांख्य। बुद्धिः योगे तु इमाम् श्रृणु ।
बुद्धया युक्तः यया पार्थ। कर्मबन्धम् ग्रहास्यसि ।।
बुद्धया युक्तः यया पार्थ। कर्मबन्धम् ग्रहास्यसि ।।
अन्वय
एषा। बुद्धिः। ते। सांख्ये। अभिहिता। तु. इमाम्। योगे। श्रृणु। पार्थ। यया बुद्धया युक्तः। कर्मबन्धम्। ग्रहास्यसि.
मराठी अर्थ
(ट्या) आतापर्यंत सांगितलेली। (बुद्धिः) बुद्धी (ज्ञान)। (ते) तुला। (सांख्ये) ज्ञानयोगाविषयीच। (अभिहिता) सांगितली. (तु) परंतु। (दमाम्) हीच बुद्धी। हेच ज्ञान। (योगे) योगशास्त्रानुसार। (श्रृणु) ऐक। (पार्थ) हे अर्जुना। (यया बुद्धाय युक्तः) ज्या बुद्धीनुसार (ज्ञानानुसार) वागणारा जर तू झाला तर। (कर्मवन्यम्) सर्व कर्माच्या बंधनाला। (प्रहास्वति) तोडून टाकशील. तिसाव्या श्लोकांपर्यंत आत्म्याची नित्यता सांगितली ती बुद्धी। तो विवेक। तो विचार। ते ज्ञान तुला साङ्ख्यशास्राच्या दृष्टीकोनातून सांगितली. परंतु हाच विवेक योगशाखाच्या दृष्टीकोनातून तू ऐकून घे. हे अर्जुना ! ज्या बुद्धीने। ज्ञानाने युक्त होऊन / युक्त झाला असता कर्मबंधांपासून तू मुक्त होशील. कर्मबंधने तू नाहीसे करून घेशील.तिसाव्या श्लोकापर्यंत जो आत्माविषयक विचार सांगितला तो साङ्ख्यविषयक विचार आहे. आणि त्यानंतर एकत्तीसव्या श्लोकापासून अडतीसव्या श्लोकापर्यंत जे सांगितलं ते दृष्टपर सांगितलं. साङ्ख्यशाख आणि योगशास्त्र यांच्या वाख्येत मतभेद आहेत. वेदांत्यांचा दृष्टीने साङ्ख्य ही उत्तरावस्था आहे आणि योग ही पूर्वावस्था आहे. साङ्ख्य अवस्था प्राप्त करून घेण्यासाठी योग आचरणं आवश्यक आहे. मागे जे तुला सांगितलं की आत्मा अमर आहे हा विचार तू शब्दाने जाणून घेतलास. परंतु तो तुझ्या अंतःकरणात कार्यरूप होण्यासाठी तू योग आचरला पाहिजेस. तो विचार दृढ होण्यासाठी। जरठ होण्यासाठी तू योग आचरला पाहिजेस. शब्दाने कुणीही म्हणेल की आत्मा अमर आहे म्हणून. परंतु आत्मा अमर आहे याचे जे फलीत आहे। याचे जे कार्य आहे जसं देहाविषयी तादात्म्य नसणं। सुख-दुःख प्राप्त झालं असताही आहाचपण न करणं अथवा हुरळून न जाणं। ते फलीत मात्र योगशास्त्रात सांगितलेल्या आचार केल्यानेच प्राप्त होईल. म्हणून साङ्ख्यशास्त्र ही उत्तरावस्था आहे आणि योग ही पूर्वावस्था आहे. असं वेदान्त्याचं मत. साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ एरव्ही सन्यास आणि योग म्ह. कर्मयोग असा पारिभाषिक अर्थ आहे. आपल्या मते साङ्ख्य म्हणजे दार्शनिक सिद्धांत। विचारपर सिद्धांत आणि योग म्हणजे धर्म सिद्धांत। आचारपर सिद्धांत. कुठल्याही कर्माचे दोन अङ्ग कर्मरहाटीत मानले आहेत. एक दर्शन आणि एक धर्म. दर्शन म्ह. विचारपर सिद्धांत. आणि धर्म म्ह. आचारपर सिद्धांत. अर्थात आतापर्यंत भगवंतांनी विचारपर सिद्धांत अर्जुनाला सांगितलेत. जसं आत्मा अमर आहे. किंवा नित्य वस्तू कोणत्या आणि अनित्य वस्तू कोणत्या त्या सांगितल्या. बाराव्या श्लोकात या नित्यवस्तू सांगितल्या. अहम् म्ह. परमात्मा. त्वम् म्ह. जीवात्मा आणि जनाधिपाः म्ह. देवता. असे दार्शनिक विचार आतापर्यंत सांगितले. मग आता त्याचाशी एकरूप होण्यासाठी जो योग हवा आहे। जे आचारपर सिद्धांत आहेत त्या योगशास्राच्या दृष्टीकोनातून भगवंत अर्जुनाला विचार सांगत आहेत. जो योगशास्राचा विचार। आचारपर शाखाचा सिद्धांत अंगी बाणवल्याने तू कर्मबन्धन प्रहास्यसि म्ह. जन्मजन्मांतरात केलेल्या कर्मबंधनापासून मुक्त होशील. षड्दर्शनामध्ये साङ्ख्य दर्शन हे एक दर्शन आहे. आणि ते करणारा कपील नावाचा मुनि आहे. अर्जुन षड्दर्शनिया होता म्हणून कदाचीत भगवंतांनी अर्जुनाला आतापर्यंत जो विचारसांगितला तो साङ्ख्य आणि योग या षड्दर्शनातल्या दर्शनाला धरून सांगितला असावा. आता इथून पुढे योगशाखाला धरून भगवंत सांगत आहेत. मग आता लौकिक समजूत अशी आहे की साङ्ख्याचा कर्ता कपीलमुनि आहे आणि योगशास्राचा कर्ता पतञ्जली नावाचा कोणी ऋषी आहे. परंतु आपल्या ब्रह्मविद्येच्या विवेकाने असे ठरते की योग म्हणा का साङ्ख्य म्हणा हे अनादिसिद्ध विचार प्रवाह आहेत. कपीलमुनिपासूनच ती विचारधारा प्रवर्तली किंवा पतञ्जलीपासूनच प्रवर्तली असं नाही. सहाही दर्शनाच्या विचारधारा ज्या आहेत त्या अनादिकाळापासूनच आहेत. जैचि ब्रह्मविद्या तेव्हापासूनच या विचारधारा आहेत. जेव्हापासून वेद आहेत तेव्हापासूनच या विचारधारा आहेत.मग साङ्ख्य या शब्दाचा देवाला अभिप्रेत असलेला अर्थ षड्दर्शनातला साङ्ख्य दर्शन नसावं कशावरून? म्हणून श्रीबाबांजींच्या मते भगवंत एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये असे जे म्हणत आहेत ते तिसाव्या श्लोकापर्यंतच्याचे याला उद्देशून म्हणत आहेत असं नाही. सनहीत अठ्ठावीसावा श्लोक जो आहे तिथपर्यंत जे विवेक आहेत ते सर्व साङ्ख्यदर्शनाला अभिप्रेत असले पाहिजेत. आत्मा अमर आहे हा विवेक। आत्मा आणि सर्वव्यापक परमात्मा वेगळा आहे हा दुसरा विवेक आणि माझ्या आज्ञेने तू युद्ध केले असता तुला पाप लागणार नाही हा तिसरा विवेक ही तिन्ही विवेक समुच्चयाने साङ्ख्यदर्शनाला अभिप्रेत आहेत असं भगवंताला म्हणायचं असलं पाहिजे. याचावर काही दार्शनिक आपत्ती घेणारे आहेत कारण साङ्ख्यदर्शन हे निरीश्वरवादी आहे. साङ्ख्य दोनच गोष्टी मानतात. एक प्रकृति आणि दुसरे म्हणजे पुरुष. तिसरी ब्रह्मसत्ता मानत नाहीत. परंतु टिळकांना साङ्ख्यदर्शनावर भाष्य असलेली कुठली तरी एक कारिका सापडली होती. ईश्वरकृष्णा नावाच्या भाष्यकत्र्याची ती होती. आणि त्या कारिकेवरून टिळकांचे मत असे आहे की साङ्ख्य हा निरीश्वरवादी नाही. तो दर्शनही ईश्वराला मानतो. आणि श्रीबाबांजींनाही असेच वाटते. आणि जर ते निरीश्वरवादी असतेच तर भगवंतानी सिद्धानाम् कपिलोमुनि म्हणून कशाला निर्देश केला असता. तो नास्तिक जर असता तर त्याचा निर्देश इथे करयाचं काही कारण नव्हतं. म्हणून साङ्ख्य हे ईश्वर तत्व मानतात परंतु ते अवतार घेत नाहीत असं मानतात. जसे मुस्लिम। ख्रिश्चन। अथवा आर्य समाजवादी ते ईश्वर अवतार घेत नाहीत असं मानतात तद्वत साङ्ख्य मानत आहेत. ही अवघी सृष्टी प्रकृती आणि पुरूष या दोघांचाच खेळ आहे. ईश्वर तत्व जे आहे ते सर्वकाळ निर्विकार आहे. ते कशातच काही भाग घेत नाही. ते आहे याबद्दल काही वाद नाही.मग मागील श्लोकांमध्ये भगवंतांनी येन सर्वविदम् ततम् असं म्हटलेलं आहे. आणि तिथे आपण ततम्चा अर्थ व्याप्तम् असा केलेला आहे. म्हणजे कदाचीत देवाला साङ्ख्य म्हणजे ते साङ्ख्यदर्शन असा अर्थ अभिप्रेत असला पाहिजे असही संभवते. आतापर्यंत गीतेचा अर्थ काढणारे सगळे जे आहेत ते समाधानकारक अर्थ काढू शकले नाही. साङ्ख्याचा अर्थ सन्यास असा जर केला तर त्याचात मोठी ही आपत्ती आहे की सन्यासी कुठे युद्ध करायला जातो का? त्याला सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ असं म्हणायचं काही कारण नाही. फारतर हे कर्मयोगियाला म्हटलं जाईल. सन्यास्याने सगळेच कर्म टाकून दिलेले असतात. म्हणून साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ जो आहे तो अजूनही निश्चीत कोणाला सांगता आलेला नाही. ते शोधण्याचाच प्रयत्नात सगळे आहेत. परंतु आपल्या मते साङ्ख्य शब्दाचा अर्थ इथे साङ्ख्यदर्शन असला पाहिजे. आणि अर्जुनही षड्दर्शनाचा ज्ञाता होता म्हणून त्याला देव म्हणत आहेत। की साङ्ख्यदृष्टीकोनातून तू युद्ध करणं कसं आवश्यक आहे ते तुला आतापर्यंत सांगितलं. आणि तेच युद्ध साङ्ख्यदृष्टीकोनातून केले असता दुःख प्राप्त होणार नाही असा विवेक तुला सांगितला. नैवम् पापमवाप्स्यसि याचा अर्थ तुला दुःख होणार नाही. जर तु लाभ आणि हानीशी समान होऊन। जयापजयाविषयी समान होऊन असा निर्विकार होऊन जर युद्ध करशील तुला नैवम् पापमवाप्स्यसि म्ह. दृष्टपर दुःख तुला होणार नाही. असं म्हणायचं आहे.पाप म्ह. पारमार्थिकदृष्ट्या पायाचे लेप लागणार नाही असं नाही. तर दृष्टपर दुःखाला प्राप्त होणार नाही. जयाची अपेक्षा ज्याला आहे त्यालाच पराजयाचं दुःख आहे. ज्याला जयाची अपेक्षाच नाही त्याला पराजयाचे दुःख कसं होणार! अपेक्षाभंगामुळेच सगळे दुःख असतात म्हणून तू तसली अपेक्षा न ठेवता युद्ध कर म्हणजे दृष्टपरही दुःख तुला प्राप्त होणार नाही हा साङ्ख्याचा दृष्टीकोन तुला सांगितला. आता योगाचा दृष्टोकोन तुला सांगतो. असं कदाचीत देवाला म्हणायचं असलं पाहिजे. आणि आपल्या ब्रह्मविद्याशास्त्रकारांच्या मते योग म्ह. निष्काम कर्मयोग. योग म्ह. बुद्धीयोग. आणि बुद्धीयोग म्हणजेच निष्काम कर्म. आतापर्यंत तुला साङ्ख्य म्ह. कर्ममार्गीचा साङ्ख्य सांगितला आता दैवमार्गीचा योग तो यापेक्षा श्रेष्ठप्रकारचा तो तुला सांगतो. बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धम् ग्रहास्यसि म्ह. दैवमार्गीचा योग जर शास्त्रातल्या दृष्टीकोनातून जी निष्ठा आहे त्या निष्ठेने कर्म केल्याने तू कर्मबन्धनापासून मुक्त होशील. ।।३९।।
०२.४०श्री भगवानुवाच
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति। प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य। त्रायते महतो भयात् ।।०२/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न इह अभिक्रमनाशः अस्ति।
प्रत्यवायः न विद्यते ।
स्वल्यम् अपि अस्य धर्मस्य।
त्रायते महतः भयात ।।
प्रत्यवायः न विद्यते ।
स्वल्यम् अपि अस्य धर्मस्य।
त्रायते महतः भयात ।।
अन्वय
इह। अभिक्रमनाशः। न अस्ति। प्रत्यवायः। न विद्यते।अस्य धर्मस्य। स्वल्यम् अपि। महतः। भयात। त्रायते।
मराठी अर्थ
मग आता आम्ही जो तुला योगमार्गीचा उपदेश करीत आहोत त्याचे वैशिष्ट्य काय आहे ते तू ऐकून घे.(इह) या निष्काम कर्मयोगात (या योगशास्त्राप्रमाणे आचरणात)। (अभिक्रमनाशः) जे जे केले जाते त्याच्या फळाचा। योग्यतेचा नाश। (न अस्ति) होत नाही। (प्रत्यवायः) आचरणात काही चूक झाली तर त्यामुळे नरक अथवा दृष्टपर दुःख। (न विद्यते) होत नाहीत। (अस्य धर्मस्य) ह्या निष्काम कर्माचे। (स्वल्यम् अपि) थोडेसेदेखील आचरण। (महतः) फार मोठ्या। (भवात्) भयापासून। दुःखापासून। (ब्राते) रक्षण करते.(इह) या निष्ठेने वागलं असता। या योगशास्त्रात आम्ही जो निष्काम कर्मयोग। बुद्धीयोग तुला सांगत आहोत त्यानुसार वागलं असता) (अभिक्रमताशः) अभिक्रमनाचा नाश (न अस्ति) होत नाही. अभिक्रम म्ह. जी काही क्रिया केली गेली तिचामुळे जे काही झालेलं इष्ट आहे ते नासत नाही. ते तुझ्याजवळ संचीत राहील. जटम जन्मांतरात ते संचीत होत होत त्या सुकृताचे पूर्ण माय भरलं म्हणजे तू आपोआपच उद्धरूण जाशील. आणि प्रत्यवायः न विद्यते) इथे प्रत्यवायाचं भय नाही. इतरत्र कर्ममार्गामध्ये प्रत्यवायाचं भय आहे. जे काही केलं ते नाहीसं होण्याचंही भय आहे. जे काही विधीमार्ग आचरत असता तो पूर्ण न झाला अथवा त्या विधीत चूक झाली असता अथवा विधीत विधीभंग झाला असता तर झालेला विधी। झालेली क्रिया ती वाया जाते. आणि प्रत्यवाय पण होतो. प्रत्यवाय होणं म्हणजे उलट। उरफाटे दुःख होणे. त्या विधीपासून सुख होणे तर दुरच झालं पण उलट दुःखप्राप्त होते. देवतेचा असा नियमच आहे की उपहार। बोणं जे काही तुम्ही अर्पण कराल ते उच्छिष्ट व्हायला नको. ते जर उच्छिष्ट झालं तर ती देवता स्विकारत तर नाहीच परंतु जो बोणं संपादणारा आहे त्याला कोड तरी फुटतो अथवा काहीतरी वेडेपणा तरी येतो किंवा दृष्टपर रोगव्याधीही बाणतात. असे नानाप्रकारचे प्रत्यवाय होतात. प्रत्यवाय होणं म्हणजे भूतक्षोभच होणे अथवा भूतत्वच प्राप्त होणे असं नाही. प्रत्यवाय अनेक प्रकारचे आहेत. पंडुराजाला प्रत्यवाय झाला होता. आणि त्या प्रत्यवायामुळे ते भूतत्वाला प्राप्त झाले होते. आपल्या पिढीपाठकारांच्या मते जडत्व झाले होते. परंतु ते उपाध्ये आमनायाला मान्य नाही. श्रीबाबांजींच्या मते ते भूतत्वाला प्राप्त झालेले होते. म्हणून भगवंत म्हणत आहेत. आम्ही जो तुला योगमार्ग सांगत आहोत जो अनन्यभक्तीरूय आहे। जो एकनिष्ठारूप आहे त्यात (अधिक्रमनाशः व अस्ति) जी काही क्रिया केली जाते ती संक्षिप्त रहाते. ती नाशत नाही. जन्म जन्मांतरातही तो संस्कार उपयोगी पडतो. आणि शिवाय त्यात काही चुक झालीच तरी त्यात (प्रत्यवायः न विद्यते) प्रत्यवाय होत नाही. तसंच त्याचं आणखीन वैशिष्ठ्य भगवंत सांगत आहेत. (स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य) या धर्माचा स्वल्प आचार। अत्यल्प आचारदेखील (ब्रायते महतो भयात्) थोर भयापासून जीवाचं रक्षण करते. ।।४०।।
०२.४१श्री भगवानुवाच
व्यवसायात्मिका बुद्धिव। एकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्थ। बुद्ध्योऽव्यवसायिनाम् ।।०२/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
व्यवसायात्मिका बुद्धिः।
हि एक इह कुरुनन्दनः ।
बहुशाखाः अनन्ताः च।
बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ।।
हि एक इह कुरुनन्दनः ।
बहुशाखाः अनन्ताः च।
बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ।।
अन्वय
कुरुनन्दनः। इह। व्यवसायात्मिका। बुद्धिः। एका हि।च। अव्यवसायिनाम्। युद्धयः। बहुशाखाः। अनन्ताः.
मराठी अर्थ
मग तीच निष्ठा कशी आहेत ते भगवंत सांगत आहेत. (कुरुनन्दनः) हे अर्जुना। (इड) ह्या अध्यात्ममार्गात। परत्रविषक आचरणात। (व्यवसायात्मिका) निश्चयात्मिका प्रत्ययात्मक एकनिष्ठेची। (बुद्धिः) बुद्धी (ज्ञान। विचार)। (एका हि) एक असाधारण अशीच आहे। (च) आणि अव्यसायिनाम्) प्रत्ययरहित एकनिष्ठा नसलेल्या सकाम उपासना करणाऱ्या साधकांच्या। (बुद्धयः) बुद्धी। (बहुशाखाः) पुष्कळ फाटे फुटलेली। (अनन्ताः)असंख्य प्रकारची नाना दैवतं मानणारी अशी असते. (कुरुनन्दनः) हे कुरुकुळाला आनंद देणाऱ्या अर्जुना (यह) आम्ही जो मार्ग तुला निरुपण करीत आहोत त्या मार्गात (एका व्यवसायित्मका बुद्धिः) एक असाधारण अशी निश्वयात्मक बुद्धी असते. ती म्हणजे। सगुण साकार अशा परमेश्वर अवतारालाच प्रमाण मानायचं। त्याचाच शब्दांना प्रमाण मानायचं। आणखी त्या शब्दांना इतर मिळून असतील। जुळून असतील तर मान्य आणि नसतील तर ते आमच्या लेखी अमान्य आहेत। अयथार्थ आहेत. आणि ज्या अव्यवसायात्मिका बुद्धी आहेत। अनिश्वयात्मका बुद्धी आहेत तिथे मात्र बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्ध्योऽव्यवसायिनाम् असं आहे. अव्यवसायिनाम् म्ह. ज्यांची एकाठिकाणी निष्ठा स्थिर झालेली नाही। एका परमेश्वर अवताराचा ठिकाणी निष्ठा स्थिर झालेली नाही। किंवा ज्यांची निष्ठा बहुधा आहे. हाही देव। हाही देव। तोही देव। तोही परमेश्वर। जीव तरी परमेश्वर। सर्वं विष्णूं जगत् अशी सर्वत्र ज्यांची निष्ठा आहे ते अव्यवसायि. अशांच्या बुद्धीमध्ये (बहुशाखाः अनन्ताः) अनन्त मार्ग आहेत. असंख्य शाखा आहेत. असंख्य फाटेफुटे आहेत. ।।४१।।
०२.४३श्री भगवानुवाच
यामिमां पुष्यितां वाचं। प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ। नान्यदस्तीति वादिनः ।।०२/४२।।
कामात्मानः स्वर्गपरा। जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां। भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।०२/४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
याम् इमाम् पुष्यिताम् वाचम्।
प्रवदन्ति अविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ।
न अन्यत् अस्ति इति वादिनः ।।
कामात्मानः स्वर्गयराः।
जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलाम्।
भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।
प्रवदन्ति अविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ।
न अन्यत् अस्ति इति वादिनः ।।
कामात्मानः स्वर्गयराः।
जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलाम्।
भोगैश्वर्यगतिं प्रति ।।
अन्वय
पार्थ। कामात्मानः। वेदवादरताः। स्वर्गपराः। अन्यत् न अस्ति। इति वादिनः।अविपश्चितः। जन्मकर्मफलप्रदाम्। भोगैश्वर्यगतिम् प्रति। क्रियाविशेषबहुलाम्। याम्। वाचम्। प्रवदन्ति। इमाम्। पुष्यिताम्।
मराठी अर्थ
अजून ती अनिश्चयात्मक बुद्धीधारियांची वृत्ती कशी असते ती पुढील दोन श्लोकांत सांगत आहेत. (पार्थ) हे अर्जुना। (कामात्मानः) अत्यंत अभिलाषी असे। (वेढ्यादरताः)वेदांमध्ये सांगितलेल्या सकाम यज्ञ व्रतादिकांमध्ये आसक्त असे व सदैव त्या व्रतांविषयी चर्चा करणारे। (स्वर्गपराः) स्वर्गालाच परमश्रेष्ठ स्थान मानणारे। (अन्यत् न अस्ति) यापेक्षा श्रेयस्कर आणखी काहीच नाही। (इति वादितः) असे म्हणणारे। (अविपश्चितः) अविवेकी लोक। (जन्मकर्मफलप्रदाम्) वारंवार जन्मणे मरणे। मनुष्यदेहात आल्यावर कर्म करणे हेच फळ देणारे। (भोगेश्वर्यगतिम् प्रति) भोन व ऐश्वर्य यांच्या प्राप्तीसाठी। (क्रियाविशेषबहुलाम्) अनेक प्रकारच्या क्रियाकलापांचे वर्णन करणारी। (याम्) जी। (वाचम्) भाषा। (प्रवदन्ति) बोलतात। (इमाम्) ती भाषा। (पुष्यिताम्) मोठी अलंकारिक व आकर्षक असते (इतकी की कोमळ ज्ञानियाला मोहित करते.) बहुधा ज्यांची बुद्धी फाकलेली आहे असे (अविपिश्चतः) अज्ञान जण ते (वेदवादद्दताः) वेदामधल्या अर्थवादातच रत आहेत. अमुक यज्ञ केल्याने अमुक फळ प्राप्त होते। अमुक व्रत केल्याने असं प्राप्त होते अश्या अर्थवादामध्येच रममाण असणारे असे ते असतात. आणि अजून ते (न अन्यत् अस्ति इति वादिनः) त्या वेदामध्ये ज्या सांगितलेल्या फलश्रुती आहेत त्यावेगळे आणखी काही नाही असे मानणारे आहेत. त्याचा पलीकडे असलेलं मोक्ष। नित्यमुक्ती इत्यादि गोष्टी त्यांना माहीत नाही. स्वगपिक्षा श्रेष्ट आणखी काही नाहीच। लौकिक सुख आणि पारलौकिक स्वर्गादि सुख यापेक्षा आणखीन काही नाहीच असं ते मानणारे आहेत. अजून ते (कामात्मानः) आपल्या कामना पूर्ण करून घ्याव्यात एवढंच उद्दिष्ट त्यांचापुढे आहे असे असून (वेदवादरताः) वेदवादरत असून ती जी वाणी बोलतात। जे निरुपण करतात ती बहुधा (क्रियाविशेषबहुलाम्) अमुक व्रत करावं। तमुक व्रत करावं अश्या निरनिराळ्या व्रतांचं निरुपण करणारी असते. (भोगेशर्यगतिम् प्रति) जेणेकरून भोग प्राप्त होईल। ऐश्वर्य प्राप्त होईल अश्या प्रकारची वाणी ते बोलत असतात. आणि ती वाणी (पुष्यिताम्) मोठी मोहक असते. त्यांचा वाणीमध्ये बहुधा अर्थवाद असतो. आणि आपल्या कामनांची पूर्ती करून घ्यावी हेच त्याचे उद्दिष्ट असते. ।।४२-४३।। आता पुढे अशा अव्यवसायि लोकांची गती काय ते सांगतात.
०२.४४श्री भगवानुवाच
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां। तयापहतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः। समाधौ न विधीयते ।।०२/४४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भोनैश्वर्यप्रसक्तानाम्।
तया अपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः।
समाधौ न विधीयते ।।
तया अपहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः।
समाधौ न विधीयते ।।
अन्वय
तया। अपहृतचेतसाम्। भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम्।बुद्धिः। समाधौ। व्यवसायात्मिका। न विधीयते.
मराठी अर्थ
(तया) (मागील श्लोकात सांगितलेल्या) त्या वाणीमुळे) अपहृतचेतसाम्)ज्यांचे चित्त अस्थिर झालेले आहे व। (भोनैश्वर्यप्रसक्तानाम्) भोग आणि ऐश्वर्य यांच्यामध्ये आसक्त झालेल्यांची। (बुद्धिः) विचार ज्ञान। (तमायौ) अंत:करणात। (व्यवसायात्मिका) निश्चयात्मक। प्रत्ययात्मक। एकनिष्ठ। (न विधीयते) होत नाही. एका ठिकाणी स्थिर रहात नाही. सर्वत्र जिथे कुठे त्यांना दृष्टपर लाभ दिसेल ते त्यांचा लेखी देव. म्हणजे परमेश्वर अशी श्रद्धा एका ठिकाणी त्यांची स्थिर नसते आणि होऊ शकत नाही. कारण त्यांचं चित्त ते नाना प्रकारचा भोग आणि ऐश्वर्यामुळे आसक्त झालेलं असते. (अर्थात ते मागे सांगितलेल्या असाधारण अशा एकनिष्ठ ज्ञानाला म्हणजे परमेश्वराच्या त्रिगुणातीत ज्ञानाला अनधिकारी असतात.) ।।४४।। मग अशा अव्यवसायी बुद्धीपासून दूर रहाण्यासाठी तू काय केलं पाहिजे म्हणून भगवंत अर्जुनाला उपदेश करतात.
०२.४५श्री भगवानुवाच
त्रैगुण्यविषया वेदा। नित्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो। निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।०२/४५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्रैगुण्यविषयाः वेदा।
निखैगुण्यः भव अर्जुन ।
निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः।
निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।
निखैगुण्यः भव अर्जुन ।
निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः।
निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।
अन्वय
अर्जुन। वेदाः। त्रैगुण्यविषयाः। निखैगुण्यः।निर्द्धन्द्धः। नित्यसत्वस्थः। निर्योगक्षेम। आत्मवान्। भव.
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (वेदाः) सर्व वेद (चारही वेद) अथवा जीवदेवताकृतत सर्व प्रकारचे ज्ञान। (त्रैगुण्यविषयाः) त्रिगुणात्मक साध्य साधनांचे वर्णन करणारे आहेत। त्याचामध्ये वर्णन केलेले विषय सगळे त्रिगुणात्मक आहेत. त्यात निर्गुण त्रिगुणातीत सर्वापर अशा परमेश्वराचे ज्ञान नाही. तो त्यांचा विषयच नाही. आणि त्रिगुणात्मक पदार्थाचा विषयच त्यांना वर्ण्य वाटतो. परंतु तू मात्र (निबैगुण्यः) (तू मात्र) त्रिगुणात्मक साधन न आचरणारा। त्रिगुणात्मक साध्यांची अपेक्षा न करणारा। त्रिगुणातीत असा जो परमेश्वर आहे त्याला समजून घेणारा हो. आणि तसा होण्यासाठी तू। (निर्द्वन्दः) रागद्वेषादि द्वंद्वांवेगळा। सुखदुःखादि द्वंद्वांवेगळा तसेच। (नित्यसत्वस्थः) त्रिगुणातीत सत्वात स्थिर असा हो. कारण त्रिगुणात्मक सत्व जे आहे ते कधी रज सापेक्ष असते तर कधी तम सापेक्ष असते। निव्वळ कधीच नसते. आणि तू (निर्योगक्षेम) योगक्षेमाविषयी चिंता न करणारा। योग म्ह. आपल्यासाठी लागणाऱ्या पदार्थांचा एकवटा करणे आणि क्षेम म्ह. त्याचे रक्षण करणे असे न करणारा हो. आणि (आत्मवान्) परमेश्वरस्मरणपरायण असा (भव) हो. त्या परमेश्वराचे सतत चिंतन करणारा हो. इथे आत्मवान शब्द द्वैय अर्थी वापरलेला आहे. आत्मवान म्ह. आपल्यापुरताच विचार करणारा हो. माझ्याच ठिकाणी असलेल्या दोषांपासून मला कसं मुक्त होता येईल याचाच विचार करणारा हो. इतरांच्या दोषांचा विचार तू करू नकोस. म्हणून इथे आत्मवान शब्द असा द्वैय अर्थी आहे. आत्मा शब्द सिद्धांते परमेश्वरावाचक. आणि दुसरे आत्मा शब्दे आपण स्वतः. ।।४५।।
०२.४६श्री भगवानुवाच
यावानर्थ उदपाने। सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान्सर्वेषु वेदेषु। ब्राह्मणस्य विजानतः ।।०२/४६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यावान् अर्थ उदपाने।
सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु।
ब्राह्मणस्य विजानतः ।।
सर्वतः सम्प्लुतोदके ।
तावान् सर्वेषु वेदेषु।
ब्राह्मणस्य विजानतः ।।
अन्वय
सर्वतः संल्युतोदके। उदपाने। यावान् अर्थ।विजानितः ब्राह्मणस्य। सर्वेषु वेदेषु। तावान्.
मराठी अर्थ
मग अशा प्रकारे ज्याची बुद्धी व्यवसायात्मिका आहे म्हणजे एका परमेश्वर अवतारावर स्थिर आहे। ज्याला आपण ब्रह्मविद्येच्या भाषेत संचारी बोधाचा पुरूष म्हणतो असा जो बोधवंत आहे त्या पुरुषाला या वेदादिकांशी काहीही कर्तव्य नाही हे भगवंत पुढच्या श्लोकात सांगत आहेत. असा तू निर्योगक्षेम। आत्मवान्। नित्यसत्वस्थः। निद्वद्ध आणि व्यवसायात्मिका बुद्धीवाला झाल्यानंतर तुला या त्रैगुण्यविषयवेदांशी काहीही कर्तव्य उरणार नाही. यदर्थी भगवंत दृष्टांत देत आहेत.(सर्वतः संल्युतोदके) सर्व बाजूंनी पाण्याने तुडुंब भरलेला जलाशय प्राप्त झाल्यावर। ज्याला एखाद्याला गोड्या पाण्याचं सगळीकडून भरपूर भरलेलं सरोवर प्राप्त झालेलं आहे अशा पुरुषाला (उद्याने) लहानशा जलाशयाशी। उबक्यापासून (यावान् अर्थ) जेव्हढे प्रयोजन असते। जितका अर्थ असतो। हेतू असतो (अर्थात मुळीच प्रयोजन नसते तेणे न्याये) (विजानितः ब्राह्मणस्य) परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान झालेल्या। व्यवसायात्मिका बुद्धावाल्या बोधवंताला (सर्वेषु वेदेषु) सर्व वेदांशी (तावान्) तितकेच प्रयोजन असते. (अर्थात मुळीच प्रयोजन नसते.) इथे भगवंतांनी बोधवंताला ब्राह्मण असे म्हटले आहे. असा व्यवसायात्मिका बुद्धीवाला बोधवंत झाला म्हणजे तू काहीही कर्म करायचं नाही असा अर्थ नाही असं तू समजू नकोस. तुलाही कर्म करायचेच आहेत. पण कशा रितिने करायचे आहेत ते भगवंत पुढे सांगत आहेत. ।।४६।।
०२.४७श्री भगवानुवाच
कर्मण्येवाधिकारस्ते। मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भुद्र। मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ।।०२/४७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मणि एव अधिकारः ते।
मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुः भूः।
मा ते सङ्गोः अस्तु अकर्मणि ।।
मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुः भूः।
मा ते सङ्गोः अस्तु अकर्मणि ।।
अन्वय
ते। कर्मणि एव। अधिकारः। फलेषु। कदाचन।कर्मफलहेतुः। मा भूः। ते। अकर्मणि। सङ्गः। न अस्तु.
मराठी अर्थ
(ते) तुझा। (कर्मणि एव) कर्म करणे एव्हढाच। (अधिकारः) अधिकार आहे। (फलेषु) फलप्राप्तीमध्ये। (कदाचन) कधीही अधिकार नाही (यासाठी)। (कर्मफलहेतुः) कर्मफळाची इच्छा करणारा। (मा भूः) तू होऊ नकोस (कर्मफळात आपला अधिकार नाही किंवा कर्मफळाची इच्छा करणेही योग्य नाही या दोन कारणांवरून। (ते) तुझ्या ठिकाणी। (अकर्मणि) कर्म न करण्याची अर्थात आळसाची। (सङ्गः) आसक्ती। (न अस्तु) नसावी. कर्म काहीही करू नये अशी एक आसक्ती असते. अर्थात कर्म न करण्याविषयी आळस तुझ्या ठिकाणी नसावा. प्राप्त कर्म तू केलेच पाहिजेत. परंतु ते कुठल्याही कर्मफळाचा हेतू न धरता अशा रितिने केलं पाहिजे. या श्लोकाचा दुसरा अर्थही संभवतो. कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन म्ह. तुम्हा जीव जातिचा कर्म करण्यातच अधिकार आहे. फळात अधिकार नाही. तसा फळात जर अधिकार असता तर तुम्ही ज्या इच्छेने कर्म करता त्या सगळ्याच इच्छा तुमच्या पूर्ण झाल्या असत्या. परंतु तसं होत नाही. तुम्ही ज्या इच्छेने कर्म करतात ती इच्छा पूर्ण होतेच असं नाही. याचाच अर्थ फक्त कर्म करण्यात तुमचाअधिकार आहे. फळ भोगण्यात तुमचा अधिकार नाही. फळ भोगवणारं दुसरंच कुणीतरी आहे. तुमच्या इच्छेने तुम्हाला फळ मिळत नाही. ।।४७।।
०२.४८श्री भगवानुवाच
योगस्थः कुरु कर्माणि। सङ्ग त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा। समत्वं योग उच्यते ।।०२/४८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योगस्थः कुरु कर्माणि।
सङ्गम् त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा।
समत्वम् योग उच्यते ।।
सङ्गम् त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा।
समत्वम् योग उच्यते ।।
अन्वय
धनंजय। सङ्गम् त्यक्त्वा। सिद्ध्य सिद्ध्योः समः भूत्वा।योगस्थः। कर्माणि। कुरु। समत्वम्। योगः। उच्यते.
मराठी अर्थ
मग असा कर्मफळ हेतूवेगळा होऊन कर्म करण्यासाठी साधी आणि सोपी युक्ती तुला सांगतो
(धनञ्जय) हे धनंजया। (सङ्गम् त्यक्त्चा) आळसाची आसक्ती टाकून देऊन अथवा अमुकच कर्म करीन अमुक करणार नाही अशा प्रकारची आसक्ती टाकून देऊन। (सिङ्घय सिद्ध्वो) यशापयशाविषयी। (समः भूत्वा) समचित्त होऊन। (योगस्यः) निष्काम कर्म करणारा होऊन। (कर्माणि) कर्मे। (कुछ) कर। (समत्वम्) कर्माच्या परिणामी मिळणाऱ्या यशापयशाविषयी। लाभहानीविषयी। कीर्ति अपकीर्तिविषयी। मानापमानाविषयी। सुखदुःखाविषयी समचित्त असणे यासच। (योगः) निष्काम कर्मयोग। (उच्यते) म्हटले जाते.योग शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग असाही केला जातो. आपण योग शब्दाचा अर्थ सन्निधान असाही करतो. परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणे याला योग असं म्हणावं. (कर्माणि योगस्थः कुरु) परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणारा तू हो. आणि ते करत असतांना (धनञ्जय) हे धनंजया (सजम् त्यक्त्वा) संग टाकून कर. जे कर्म आवडतात तेच कर्म तू करू नकोस. जे प्राप्त होईल ते कर. वांचून त्यातही एखाद्याला आसक्ती असते. त्याला जो विधी आवडतो तोच तो करत सुटतो किंवा तोच आचरत सुटतो. तसं नको. त्यातही आसक्ती नसतांना कर. तसंच (सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा सिद्धीविषयी। असिद्धीविषयी अर्थात यशापयशाविषयी सम होऊन तू ते कर्म ईश्वर आक्षेप्रमाणे कर. आणि (समत्वम् योगः उच्यते) समत्वबुद्धीने कर्म करणे यालाच योग असं म्हणतात. यालाच योगाचं फलीत असं म्हणतात. ।।४८।।
(धनञ्जय) हे धनंजया। (सङ्गम् त्यक्त्चा) आळसाची आसक्ती टाकून देऊन अथवा अमुकच कर्म करीन अमुक करणार नाही अशा प्रकारची आसक्ती टाकून देऊन। (सिङ्घय सिद्ध्वो) यशापयशाविषयी। (समः भूत्वा) समचित्त होऊन। (योगस्यः) निष्काम कर्म करणारा होऊन। (कर्माणि) कर्मे। (कुछ) कर। (समत्वम्) कर्माच्या परिणामी मिळणाऱ्या यशापयशाविषयी। लाभहानीविषयी। कीर्ति अपकीर्तिविषयी। मानापमानाविषयी। सुखदुःखाविषयी समचित्त असणे यासच। (योगः) निष्काम कर्मयोग। (उच्यते) म्हटले जाते.योग शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग असाही केला जातो. आपण योग शब्दाचा अर्थ सन्निधान असाही करतो. परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणे याला योग असं म्हणावं. (कर्माणि योगस्थः कुरु) परमेश्वर आक्षेप्रमाणे कर्म करणारा तू हो. आणि ते करत असतांना (धनञ्जय) हे धनंजया (सजम् त्यक्त्वा) संग टाकून कर. जे कर्म आवडतात तेच कर्म तू करू नकोस. जे प्राप्त होईल ते कर. वांचून त्यातही एखाद्याला आसक्ती असते. त्याला जो विधी आवडतो तोच तो करत सुटतो किंवा तोच आचरत सुटतो. तसं नको. त्यातही आसक्ती नसतांना कर. तसंच (सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा सिद्धीविषयी। असिद्धीविषयी अर्थात यशापयशाविषयी सम होऊन तू ते कर्म ईश्वर आक्षेप्रमाणे कर. आणि (समत्वम् योगः उच्यते) समत्वबुद्धीने कर्म करणे यालाच योग असं म्हणतात. यालाच योगाचं फलीत असं म्हणतात. ।।४८।।
०२.४९श्री भगवानुवाच
दूरेण ह्यवरं कर्म। बुद्धियोगाद्धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ। कृपणाः फलहेतवः ।।०२/४९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दरेण हि अवरम् कर्म।
बुद्धियोगात् धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ।
कृपणाः फलहेतवः ।।
बुद्धियोगात् धनञ्जय ।
बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ।
कृपणाः फलहेतवः ।।
अन्वय
बुद्धियोगात्। कर्म। दूरेण। अवरम्। धनंजय।बुद्धौ। शरणम्। अन्विच्छ। हि। फलहेतवः। कृयणाः.
मराठी अर्थ
पुढे भगवंत अशा निष्काम कर्माची प्रशंसा करीत आहेत आणि सकामकर्माची निंदा करीत आहेत.
(युद्धियोगात्) (मागे सांगितलेल्या समत्वरूप) निष्काम कर्मांपेक्षा। (कर्म) सकाम कर्मे। वैदिक कर्मे। (करेण) अत्यंत। (अवरम्) तुच्छ आहेत। हीन आहेत। (धनञ्जय) हे अर्जुना म्हणूनच तू। (बुद्धो) समत्वबुद्धीरूप निष्काम कर्माचा। (शरणम्) आश्रय। (अन्विच्छ) ग्रहण कर (निष्काम कर्मयोगाचा आश्रय घे.)। (हि) कारण की। (फलहेतवः) दृष्ट अथवा अदृष्ट फळाच्या इच्छेने अथवा हेतूने कर्म करणारे वैदिक लोक। (कृपणाः) कीव करावी इतके हीन आहेत.(धनञ्जय) हे अर्जुना। (बुद्धियोगात्) निष्काम कर्मयोगापेक्षा (कर्म) सकाम कर्मे ते (दुरेण अवरम्) अत्यंत हीन आहेत. अत्यंत त्याज्य। निंद्य आहेत. म्हणून (बुद्धौ शरणम् अिन्वच्छ) तू निष्काम कर्म करणारा हो. ईश्वर आक्षेप्रमाणेच कर्म करणारा हो. परंतु तेही कर्म निष्कामयणे करणारा हो. का ईश्वर आज्ञेने केली जाणारी कर्मे ते सुद्धा सहेतूक असू शकतात. जीवहेतूने जी कर्मे केली जातात। आयुलेनि कडे जी कर्मे केली जातात ती निश्चीतपणे सहेतुकच असतात. यात काही शंकाच नाही. त्यात कुठला ना कुठला हेतू त्यात असतोच. परंतु ईश्वर आज्ञेने केली जातात ती कर्मदेखील कधी कधी सहेतूक असण्याची शक्यता असते. आणि म्हणून तू निष्काम कर्माचा आश्रय घेणारा हो. (हि) कारण की (कृपणाः फळहेतवः) दृष्टपर फळाचा हेतू धरून कर्म करणारे ते कीव करण्या योग्य आहेत. । ।।४९।।
(युद्धियोगात्) (मागे सांगितलेल्या समत्वरूप) निष्काम कर्मांपेक्षा। (कर्म) सकाम कर्मे। वैदिक कर्मे। (करेण) अत्यंत। (अवरम्) तुच्छ आहेत। हीन आहेत। (धनञ्जय) हे अर्जुना म्हणूनच तू। (बुद्धो) समत्वबुद्धीरूप निष्काम कर्माचा। (शरणम्) आश्रय। (अन्विच्छ) ग्रहण कर (निष्काम कर्मयोगाचा आश्रय घे.)। (हि) कारण की। (फलहेतवः) दृष्ट अथवा अदृष्ट फळाच्या इच्छेने अथवा हेतूने कर्म करणारे वैदिक लोक। (कृपणाः) कीव करावी इतके हीन आहेत.(धनञ्जय) हे अर्जुना। (बुद्धियोगात्) निष्काम कर्मयोगापेक्षा (कर्म) सकाम कर्मे ते (दुरेण अवरम्) अत्यंत हीन आहेत. अत्यंत त्याज्य। निंद्य आहेत. म्हणून (बुद्धौ शरणम् अिन्वच्छ) तू निष्काम कर्म करणारा हो. ईश्वर आक्षेप्रमाणेच कर्म करणारा हो. परंतु तेही कर्म निष्कामयणे करणारा हो. का ईश्वर आज्ञेने केली जाणारी कर्मे ते सुद्धा सहेतूक असू शकतात. जीवहेतूने जी कर्मे केली जातात। आयुलेनि कडे जी कर्मे केली जातात ती निश्चीतपणे सहेतुकच असतात. यात काही शंकाच नाही. त्यात कुठला ना कुठला हेतू त्यात असतोच. परंतु ईश्वर आज्ञेने केली जातात ती कर्मदेखील कधी कधी सहेतूक असण्याची शक्यता असते. आणि म्हणून तू निष्काम कर्माचा आश्रय घेणारा हो. (हि) कारण की (कृपणाः फळहेतवः) दृष्टपर फळाचा हेतू धरून कर्म करणारे ते कीव करण्या योग्य आहेत. । ।।४९।।
०२.५०श्री भगवानुवाच
बुद्धियुक्तो जहातीह। उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व। योगः कर्मसु कौशलम् ।।०२/५०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बुद्धियुक्तः जहाति इह। उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्मात् योगाय युज्यस्ख। योगः कर्मसु कौशलम् ।।
तस्मात् योगाय युज्यस्ख। योगः कर्मसु कौशलम् ।।
अन्वय
बुद्धियुक्तः। सुकृतदुष्कृते। उभे। इह। जहाति।तस्मात्। योगाय। युज्यश्व। योगः। कर्मसु कौशलम्.
मराठी अर्थ
आणि जे निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे आहेत ते कसे असतात ते भगवंत सांगत आहेत. (युद्धियुक्तः) निष्काम कर्म करणारा पुरुष। (सुकृतदुष्कृते) पुण्यरूप आणि पापरूप। (उभे) दोन्ही प्रकारची कर्मे। (उह) ह्या जगात मनुष्यदेहात असूनही। (जहाति) टाकून देतो अर्थात दोन्ही प्रकारची कर्म करीत नाही। (तस्मात्) म्हणून। (योगाय) अशी पुण्यरूप व पायरूप कर्मे वगळून जो परमेश्वर आज्ञापालनरूप निष्काम कर्मयोग तो साधणसाठी। (युज्यस्य) प्रयत्न कर। (योगः) योगाची आणखी एक व्याख्या। (कर्मसु) कर्म आचरणात। (कौशलम्) पुण्य अथवा पाय न घडू देता प्राप्त कर्तव्य आचरणे अशी आहे अर्थात निषेध चुकवून विधी आचरणे हेदेखील निष्काम कर्मयोगाचे एक लक्षण आहे.(बुद्धियुक्तः) निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे ते (इह) या संसारात। या मत्र्यलोकी। (उभे सुकृतदुष्कृते) देवताराधनरूप पुण्यरूप कर्मे आणि सप्त दुर्व्यसने अथवा अनितीरूप अथवा हिंसारूप कर्मे अशी दोन्ही कर्मे (जहाति) सोडून देतात। टाकून देतात. मग काही व्युत्पन्न पुरूष इथे असा अर्थ करतात (बुद्धियुक्तः) निष्कामपणे ईश्वरविहीत कर्म करणारे ते (३४) या ज्ञानदेहीच। या मनुष्यदेहीच (उमे सुकृतदुष्कृते) पुण्यरूप आणि पापरूप। संतासंतारूप दोन्ही प्रकारची कर्म (जहाति) सोडून देतात। टाकून देतात. (योगः कर्मसु कौशलम्) कर्मात कौशल्य असणं हेही एक योगाची व्याख्या आहे. योगाच्या अनेक व्याख्या भगवंत करीत आहेत. मागेही एक सांगितली. समत्वम् योग उच्चते. कर्मफळाविषयी सम होणं। सुख-दुःखाविषयी सम होणं। लाभालाभाविषयी सम होणं ही जशी कर्माची व्याख्या सांगितली तसं इथेही कर्माची व्याख्या योगः कर्मसु कौशलम् अशी केली आहे. मग काही व्युत्पन्न ज्ञाते निषेध चुकवून विधी आचऱ्याचं कौशल्य। दुष्कृत चुकवून आणि इष्ट आचरण्याचं कौशल्य त्यासच योग असं म्हणावे अशी योगाची व्याख्या करतात. ।।५०।।
०२.५१श्री भगवानुवाच
कर्मजं बुद्धियुक्त हि। फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः। पदं गच्छन्त्यनामयम् ।।०२/५१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मजम् बुद्धियुक्तः हि।
फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः।
पदम् गच्छन्ति अनामयम् ।।
फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः।
पदम् गच्छन्ति अनामयम् ।।
अन्वय
बुद्धियुक्ताः। मनीषिणः हि। कर्मजम्। फलम्। त्यक्त्वा।जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः। अनामयम् पदम्। गच्छन्ति.
मराठी अर्थ
( युद्धियुक्ताः) निष्काम कर्म आचरणारे। (मनीषिणः हि) ज्ञानी लोकच।(कर्मजम्) कर्मापासून उत्पन्न होणारे। (फलम्) सुखदुःखरूय फळ। (त्यक्तवा) सोडून देऊन। टाकून देऊन। (जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः) जन्ममरणबंधनातून कायमचे मुक्त होऊन। (अनामयम्) निर्दोष अतृप्तीरहित। (पदम्) अशा परमपदाला। (गच्छन्ति) प्राप्त होतात. (बुद्धियुक्ताः) निष्काम कर्मयोगी। जे ईश्वरविहीत कर्म आहेत ती करतांना जे बुद्धियुक्त पुरुष आहेत ते (कर्मजम् फलम् त्यक्त्वा मनीषिणः) ज्ञानी पुरुष त्या कर्माद्वारा मिळणारी सांत फळं ती टाकून देऊन (जन्मयन्यविनिर्मुक्ताः) जन्मबन्धापासून मुक्त होऊन (अजामयम्) रोगव्याधी रहीत (पढ्म्) असं जे शोशत फळ। पद आहे त्या पदाला (गच्छन्ति) प्राप्त होतात. ईश्वरविहीत कर्म करणारे जे आहेत त्यांना त्या कर्मांमुळे सांत फळे। बंधनरूप फळे भोगावी लागत नाही. तर उलट त्या कर्मांमुळे त्यांचा कर्मनाश होऊन ते जन्मबन्धापासून मुक्त होऊन शोशत पदाला प्राप्त होतात. मग आता अशी समाधी अवस्था म्ह. सम अवस्था। सुख-दुःखाविषयी सम बुद्धी (समा म्ह. सुख- दुःखाविषयी सम। धी म्ह. बुद्धी) होण्यासाठी तू सकाम कर्मांवरची श्रद्धा टाकून दे. ।।५१ ।।
०२.५२श्री भगवानुवाच
यदा ते मोहकलिलं। बुद्धिव्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदं। श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।०२/५२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा ते मोहकलिलम्।
बुद्धिः व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदम्।
श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।
बुद्धिः व्यतितरिष्यति ।
तदा गन्तासि निर्वेदम्।
श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।
अन्वय
यदा। ते। बुद्धिः। मोहकलीलम्। व्यतितरिष्यति।तदा। श्रोतव्यस्य। च। श्रुतस्य। निर्वेदम् गन्तासि.
मराठी अर्थ
यदर्थी भगवंत निरुपण करीत आहेत.
(यदा) जेवेळी। जेव्हा। (ते) तुझी। (बुद्धिः) बुद्धी। तुझं ज्ञान तुझी जाणीव। (मोहकलीलम्) अज्ञान अन्यथाज्ञानरूप चिखलातून। (व्यतितरिष्यति) पूर्णपणे तरून जाईल। निवृत्त होईल। (तदा) तेव्हा। (श्रोतव्यस्य) जी फळे तुला ऐकण्यासारखी वाटतात त्याजविषयी। (च) आणि। (श्रुतस्य) जी फळे तू ऐकलेली आहेस त्याजविषयी। (निर्वेदम् गन्ताति) तुला दृढ वैराग्य प्राप्त होईल.(यदा) जेव्हा (मोहकलीलम्) अंतःकरणी असलेला अन्यथाज्ञानजनीत मळातून। मोहरूप चिखलातून (ते) तुझी (बुद्धिः) बुद्धी। तुझी जाणीव। तुझी प्रज्ञा (व्यतितरिष्यति) पार करून जाईल (तदा) तेव्हा (गन्तासि निर्वेदम् श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च) जे आतापर्यंत वेदश्रुतिद्वारा निरनिराळ्या कर्मांची फळे ऐकली होती त्या ऐकलेल्या फळांविषयी आणि ऐकायच्या फळांविषयी तुला निर्वेद म्ह. वैराग्य प्राप्त होईल. जेव्हा या अन्यथाज्ञानरूप मोहातून तू पलीकडे जाशील। वेदादिकांवर ते ईश्वरकृत आहेत अशा सारखी जी तुझी बुद्धी आहे त्या मोहातून तुझी बुद्धी जेव्हा वेगळी होईल। मुक्त होईल तेव्हा तू आतापर्यंत वेदश्रुतिंद्वारा जे निरनिराळी फलज्ञायक वचनं ऐकली होती त्या विषयी तुला। त्या फळांविषयी आणि त्याविषयी ऐकायची जी जिज्ञासा उरली होती त्या फळांविषयीदेखील तुला वैराग्य उत्पन्न होईल. ।। ५२ ।।
(यदा) जेवेळी। जेव्हा। (ते) तुझी। (बुद्धिः) बुद्धी। तुझं ज्ञान तुझी जाणीव। (मोहकलीलम्) अज्ञान अन्यथाज्ञानरूप चिखलातून। (व्यतितरिष्यति) पूर्णपणे तरून जाईल। निवृत्त होईल। (तदा) तेव्हा। (श्रोतव्यस्य) जी फळे तुला ऐकण्यासारखी वाटतात त्याजविषयी। (च) आणि। (श्रुतस्य) जी फळे तू ऐकलेली आहेस त्याजविषयी। (निर्वेदम् गन्ताति) तुला दृढ वैराग्य प्राप्त होईल.(यदा) जेव्हा (मोहकलीलम्) अंतःकरणी असलेला अन्यथाज्ञानजनीत मळातून। मोहरूप चिखलातून (ते) तुझी (बुद्धिः) बुद्धी। तुझी जाणीव। तुझी प्रज्ञा (व्यतितरिष्यति) पार करून जाईल (तदा) तेव्हा (गन्तासि निर्वेदम् श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च) जे आतापर्यंत वेदश्रुतिद्वारा निरनिराळ्या कर्मांची फळे ऐकली होती त्या ऐकलेल्या फळांविषयी आणि ऐकायच्या फळांविषयी तुला निर्वेद म्ह. वैराग्य प्राप्त होईल. जेव्हा या अन्यथाज्ञानरूप मोहातून तू पलीकडे जाशील। वेदादिकांवर ते ईश्वरकृत आहेत अशा सारखी जी तुझी बुद्धी आहे त्या मोहातून तुझी बुद्धी जेव्हा वेगळी होईल। मुक्त होईल तेव्हा तू आतापर्यंत वेदश्रुतिंद्वारा जे निरनिराळी फलज्ञायक वचनं ऐकली होती त्या विषयी तुला। त्या फळांविषयी आणि त्याविषयी ऐकायची जी जिज्ञासा उरली होती त्या फळांविषयीदेखील तुला वैराग्य उत्पन्न होईल. ।। ५२ ।।
०२.५३श्री भगवानुवाच
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते। यदा स्थास्यति निश्चला ।
समधावचला बुद्धिस्। तदा योगमवाप्स्यसि ।।०२/५३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते।
यदा स्थास्यति निश्चला ।
समधौ अचला बुद्धिस्।
तदा योगम् अवाप्स्यसि ।।
यदा स्थास्यति निश्चला ।
समधौ अचला बुद्धिस्।
तदा योगम् अवाप्स्यसि ।।
अन्वय
यदा। श्रुतिविप्रतिपन्ना। ते बुद्धिः। समाधौ। अचला। निश्चला। स्थास्यति। तदा। योगम्अवाप्स्यसि.
मराठी अर्थ
(यदा) जेव्हा। (श्रुतिविप्रतिपन्ना) कर्मफळांचे वर्णन करणाऱ्या वेदश्रुतींमुळे विचलित झालेली। अस्थिर झालेली अज्ञान अन्य थाज्ञान मूलक वेदश्रुतींच्या श्रवणामुळे परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान न समजू शकणारी। (ते बुद्धिः) तुझी बुद्धी तुझी विचारशक्ती। (समाधी) तुझ्या अंतःकरणात। (अचला) न भटकणारी। (निश्चला) निश्चयाने (परमेश्वरचिंतनात)। (स्थास्यति) टिकून राहील। (तदा) तेव्हा। (योगम् अवाप्स्यसि) समत्वबुद्धीरूप योगाला। निष्काम कर्मयोगाला। कौशल्यरूप कर्मयोगाला तू जसातसा प्राप्त होशील.(श्रुतिः विप्रतिपन्ना) नाना फळाच्या अभिलाषांमध्ये भटकणारी। विचलीत झालेली अशी (ते बुद्धिः) तुझी बुद्धी (यदा) जेव्हा (निश्चला स्थास्यति) ब्रह्मविद्यासिद्धांतावर निश्चल होईल। श्रीमुखवाणीवर निश्चल होईल (तदा) तेव्हा (समाधावचला) तुझी बुद्धी समाधीमध्ये अचल होईल आणि (योगमवाप्स्यसि) जसा तसा निष्काम कर्मयोग तुला प्राप्त होईल. तुझी बुद्धी जेव्हा श्रुतिवचनांनी विस्कळीत झाली आहे। भटकलेली आहे ती जेव्हा निश्चल होईल तेव्हा तू जसा तसा निष्काम कर्मयोगाला जाऊन त्याला प्राप्त होशील.मग अशा प्रकारे ज्याची बुद्धी स्थिर झालेली आहे तो कार्यरूप बोधवंत कसा असतो ते जाणून घ्यायची इच्छा अर्जुनाला झाली आणि म्हणून पुढे स्थितप्रज्ञाची लक्षणं अर्जुनदेव विचारत आहेत. आतापर्यंत झालेला जो सारांश आहे तो म्हणजे ईश्वरविहीत आज्ञा पालन करणे याला म्हणायचं योग. तीच आज्ञा यशापयशाविषयी। सुख-दुःखाविषयी। लाभहानीविषयी। रागद्वेषादि द्वंद्वांविषयी सम होऊन पालन करणे ही दुसरी योगाची व्याख्या झाली. आणि कर्मात कौशल्य असणे। अविहीत कर्म टाळून विहीतच कर्म करता येणे हीच योगाची तिसरी व्याख्या झाली. आणि अशा निष्काम कर्मयोगाने संपन्न असा जो पुरूष असतो तो सुकृतही टाकून देतो आणि दृष्कृतही टाकून देतो. आणि यापूर्वी जे काही संतासंत सुकृता- दुष्कृताद्वारा त्याचा जीवस्वरुपी लागलेले होते तेही तो या सेवादास्याद्वारा। या ईश्वर आज्ञापालनरूप योगाद्वारा नाहीसे करून टाकतो. तर असा योग प्राप्त होण्यासाठी आधी अन्यथाज्ञानरूप मोहातून बुद्धी पलीकडे गेली पाहिजे. हे अन्यथाज्ञान जे अविशेषी विशेष कल्पना करते ते अनेकापरीचे आहे. वेदादि श्रुति या ईश्वरकृत आहेत हे एक अन्यथाज्ञान. त्याद्वाराच मोक्ष प्राप्त होतो हे दुसरे अन्यथाज्ञान। त्याद्वारा सांगितलेल्या ज्या फलश्रुति आहेत त्या म्हणजेच मोक्ष आहे असं तिसरं अन्यथाज्ञान. ही नाना प्रकारची अन्यथाज्ञानं आहेत. त्या अन्यथाज्ञानरूप चिखलातून जेव्हा ही बुद्धी पलीकडे जाते आणि त्या फलश्रुतिंविषयी जेव्हा वैराग्य प्राप्त होते तेव्हाच बोधाधिकारी होतो. आणि असा बोधाधिकारी पुरुष त्याची निरनिराळ्या फलश्रुतिंनी विचलीत झालेली बुद्धी बोधामुळे स्थिर होते तेव्हा तो निष्काम कर्म करण्याचा अधिकारी होतो. मग अशी स्थिर झालेली बुद्धी ज्याची आहे। ज्याची बुद्धी समाधी झालेली आहे म्हणजे संचारी बोधाचा। कार्यरूप बोधाचा जो पुरुष आहे तो कसा असतो। निष्काम कर्मयोग आचरण्याचा अधिकारी पुरुषकसा आहे याबद्दल अर्जुनदेव विचारित आहेत. ।।५३।।
०२.५४अर्जुन उवाच
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा। समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत। किमासीत व्रजेत किम् ।।०२/५४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा।
समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किम् प्रभाषेत।
किम् असीत व्रजेत किम् ।।
समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किम् प्रभाषेत।
किम् असीत व्रजेत किम् ।।
अन्वय
अर्जुन उवाच। केशव। समाधिस्थस्य। स्थितप्रज्ञस्य। का भाषा।स्थितधीः। किम् आसीत। किम् प्रभाषेत। किम् व्रजेत.
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच) अर्जुन म्हणाला। (केशव) हे केशवा। (समाधिस्थस्य) अंतःकरणी परमेश्वरचिंतनात गढून गेलेल्या। (स्थितप्रज्ञस्य) स्थिरबुद्धी पुरुषाची (अर्थात प्रतितीच्या बोधवंताची)। (का भाषा) व्याख्या कशी आहे. (स्वितधीः) असा स्थिरबुद्धीचा पुरुष। (किम् आसीत) कसा असतो। (किम् प्रआयेत) कसा बोलतो। (किम् व्रजेत) कसा चालतो। अर्थ २- स्थिरबुद्धी पुरुषाने कसे बोलावे। कसे असावे। कसा व्यवहार करावा.किम् व्रजेत इथे चालतो कसा असा अर्थ सगळेच करतात. परंतु किम् व्रजेत म्ह. त्याचा आचार कसा असतो असा खरा अर्थ आहे. त्याचं आचरण। त्याचं वागणं कसं असते असं अर्जुनदेवाला विचारयचं आहे. स्थितप्रज्ञ पुरुषाला सगळेच आपला आदर्श मानतात. वेदान्ती आपला आदर्श मानतात आणि आपणही मानतो यात तर काही शंकाच नाही. आता भगवंत त्या स्थितप्रज्ञ पुरुषाचं वर्णन करीत आहेत. आणि ते स्थितप्रज्ञ पुरुषाचं वर्णन ऐकल्यानंतर कलीयुगीचे ज्ञाते असं समजतात की हे ज्याचं अपरोक्ष सनहीत आलेलं आहे त्या अपरोक्षज्ञानियाचंच वर्णन आहे. परंतु ते शाब्दज्ञानियाचेच वर्णन आहे. संचारी बोधवंत। कार्यरूप बोधाच्या पुरुषाचेच वर्णन आहे. ।।५४।।
०२.५५श्री भगवानुवाच
प्रजहाति यदा कामान्। सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः। स्थितप्रक्षस्तदोच्यते ।।०२/५५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रजहाति यदा कामान्।
सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मनि एव अत्मना तुष्टः।
स्थितप्रज्ञः तदा उच्यते ।।
सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मनि एव अत्मना तुष्टः।
स्थितप्रज्ञः तदा उच्यते ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच। पार्थ। यदा। मनोगतान्। सर्वान् कामान्। प्रजहाति।आत्मनि। आत्मना एव। तुष्टः। तदा। स्थितप्रज्ञः उच्यते.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच) श्रीभगवान म्हणाले। (पार्टी) हे पार्था। (यदा) ज्यावेळी जेव्हा हा प्रतितीचा बोधवंत आपल्या ज्ञानोक्त आचरणाने। (मनोगतान्) मनातील। (सर्वान् कामान्) जडचेतन विषयांच्या रसरूय उल्लेखांना। मान्यता। गौरख। किर्ती इत्यादि आकांक्षांना (म्हणजेच इषणात्रांना)। (प्रजहाति) पूर्णपणे टाकून देतो त्याचप्रमाणे। (आत्मनि) आपल्या ठिकाणी। (आत्मना एव) परमेश्वराच्या चिंतनानेच ईश्वरविहित कर्मे करण्यातच। (तुष्टः) समाधान मानतो। धन्यता मानतो। (तदा) तेव्हा त्यावेळी। (स्थितप्रज्ञः उच्यते) तो प्रतितीचा बोधवंत स्थितप्रज्ञ म्हटला जातो. (त्यालाच ब्रह्मविद्येचा जरठ ज्ञानी म्हणावे.) (पार्थ) हे पृथा पुत्रा (यदा) जेव्हा बोधवंत (मनोगतान्) अंतःकरणामध्ये असलेल्या (सर्वान् कामान्) सर्वप्रकारच्या अभिलाषांना म्ह. तिन्ही प्रकारच्या एषणात्रयांना। कामनांना। वासनांना (प्रजहाति) जाळून टाकतो। नाहीसे करून टाकतो आणि (आत्मना) जीवात्म्याद्वारा। संयमाने प्रयत्नाने ध्यान साधून घेतल्यामुळे (आत्मन्नि एव) आत्म्यातच। परमेश्वराच्या चिंतनात। ध्यानातच (तुष्टः) समाधानाते जो पावलेला आहे. किंवा आपल्या ठिकाणी असणाऱ्या दोषा-दुर्गुणांच। अनिष्ट संस्काराच्या प्रसवांचा नाश करून घेण्यातच ज्याने समाधान मानून घेतलेलं आहे। अशी अवस्था ज्याला बाणलेली आहे (स्थितप्रज्ञः तदा उच्यते) तेव्हा तो पुरुष स्थितप्रज्ञ या संज्ञेने बोलला जातो। निर्देशिला जातो. अजून तो स्थितप्रज्ञ पुरुष कसा असतो ते भगवंत पुढे सांगत आहेत. ।।५५।।
०२.५६श्री भगवानुवाच
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः। सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः। स्वितधीर्मुनिकच्यते ।।०२/५६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दुःखेषु अनुद्विन्नमनाः।
सुखेषु विनतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः।
स्थितधीः मुनिः उच्यते ।।
सुखेषु विनतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः।
स्थितधीः मुनिः उच्यते ।।
अन्वय
दुःखेषु। अनुद्विग्नमनाः। सुखेषु। विगतस्पृहः।वितरागभयक्रोधः। मुनिः। स्थितधीः। उच्यते
मराठी अर्थ
(दुःखेषु) दुःख प्राप्त झाले असतादेखील। (अनुद्विज्ञमनाः) ज्याचे मन उद्विग्न होत नाही। त्या दुःखाचा कांटाळा मानीत नाही। (सुखेयु) सुख प्राप्त झाले असता. (विगतस्पृहः) हे सुख पुन्हा मिळो अशी स्पृहा (इच्छा) ज्याला होत नाही त्याचप्रमाणे जो। (वितरागभयक्रोधः) विषयांची आवडी। भिती आणि क्रोधादि तामस भावना याच्यावेगळा आहे असा। (मुनिः) अध्यामात्माचेच मनन करणार साधकास। (स्वितधीः) स्थिर बुद्धी असलेला। (उच्यते) म्हटले जाते.(दुःखेयु) नाना कारणांनी दुःख प्राप्त झाले असता (अनुद्विज्ञमनः) ज्याचं मन उद्विग्न होऊन जात नाही। तसंच (सुख्खेयु) विधीभाने म्हणा का आणखीनही प्रारब्धवशाने म्हणा नाना प्रकारची सुखं यदृच्छया प्राप्त होऊनही त्या सुखांविषयीही जो (विगतःस्पृहः) निरेच्छ आहे। ज्याचा अंतःकरणातून इच्छा नेली आहे आणि (वितरानभयक्रोधः) राग। भय। क्रोध। इत्यादि विकार ज्याचातून वित म्ह. गेलेले आहेत। नाहीसे झालेले आहेत असा (मुनिः) मौनशील पुरुष। सहसा न बोलणारा पुरुष (स्थितथीः) स्थितप्रज्ञ झालेला आहे असं (उच्चयते) बोलले जाते. ।।५६।।
०२.५७श्री भगवानुवाच
यः सर्वत्रानभिसेहस्। तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।०२/५७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः सर्वत्र अनभिखेहः।
तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम्
न अभिनन्दति न द्वेष्टि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम्
न अभिनन्दति न द्वेष्टि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
अन्वय
यः। सर्वत्र। अनभिज्ञेहः। तत् तत्। शुभाशुभम्। प्राप्य।न अभिनन्दति। न द्वेष्टि। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता।
मराठी अर्थ
(यः) जो साधक। (सर्वत्र) स्थान। काळ। पदार्थ। पुरुषभेदे सर्वच संयोगांविषयी। (अनभिजेहः ओहरहित झाला आहे (परंतु हे त्रिगुणात्मक संयोगांविषयी जाणावे.)। (तत् तत्) त्या त्या (शुभाशुभम्) शुभ किंवा अशुभ संयोगांची। (प्राप्य) प्राप्ती झाली असता। (न अभिनन्दति) शुभसंयोगांनी प्रसन्न होत नाही। (न द्वेष्टि) अशुभ संयोगांचा द्वेष करीत नाही। (तक्ष्य) अशा पुरुषाची। (प्रक्षा)बुद्धी (बोधशक्ती। प्रतिती)। (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे (जरठ झालेली आहे असेसमजावे.)(यः) जो बोधवंत। संचारी बोधाचा पुरूष (सर्वत्र) सर्वांविषयः सर्व स्थानांविषयी। काळाविषयी। पदार्थांविषयी। पुरुषांविषयी (अनभिज्ञेहः) सेह करीत नाही। आसक्ती ठेवत नाही तसंच (तत् तत्) ते ते (ग्राप्य शुभाशुभम्) शुभाशुभ प्राप्त झालं असता त्याविषयीही सेह करीत नाही. शुभ प्राप्त झालं असता (न अभिनन्दति) आनंदीत होऊन जात नाही। हुरळून जात नाही. अशुभ प्राप्त झालं असता (न द्वेष्टि) त्या अशुभाचा द्वेष करत नाही. (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) असं समजा की त्याची प्रज्ञा प्रतिष्ठीत म्ह. स्थिर झालेली आहे. ।।।७।।
०२.५८श्री भगवानुवाच
यदा संहरते चायं। कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।०२/५८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा संहरते च अयम्।
कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशः ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
कूर्मः अङ्गानि इव सर्वशः ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
अन्वय
च। अयम्। यदा। इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः। सर्वशः। कूर्मः। अङ्गानि। इव। संहरते। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.
मराठी अर्थ
अर्थात तुम्हाला प्रज्ञा प्रतिष्ठीत व्हावी। स्थिर व्हावी असं जर वाटत असेल तर या आचाराचं अनुकरण करा. या नुसार वागा.(च) आणि। (अयम्) हा (बोधवंत) साधक। (यदा) जेव्हा। (इन्द्रियाणि) आपुली इंद्रिये। (इन्द्रियार्थेभ्यः) शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध हे पंच इंद्रियांचे विषय आणि मनाचा मान्यता गौरव हा विषय ह्या सर्व विषयांपासून। (सर्वशः) सर्व अर्थाने सगळीकडून मनःपूर्वक। (कूर्मः) कासव। (अज्ञानि) आपल्या चारही पाय आणि मस्तक या अवयवांना आत ओढून धरतो। (इव) त्याप्रमाणे। (संहरते) आवरून घेतो। संयामाने त विषयांपासून दूर ठेवतो तेव्हा। (तस्य) त्या साधकाची। (प्रज्ञा) बुद्धी (बोधप्रतिती)। (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे (जरठ झालेली आहे असे समजावे)(च) आणि (यदा) जेव्हा। ज्या अवस्थेमध्ये (अयम्) हा बोधवंत पुरुष। (कूर्मः) कासव (अङ्गानि) जसं आपले अंग आपल्या चारही पायानिशी (सर्वशः संहरते) सगळीकडून आवरून धरते (इव) तद्वत। (इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः) इंद्रियार्थापासून इंद्रिये संहरून घेतो। आवरून घेतो तेव्हा (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) त्याची प्रज्ञा। त्याची बुद्धी। त्याचं ज्ञान हे प्रतिष्ठीत म्हणजे स्थिर झालं आहे। जरठ झालं आहे असं समज. अर्थात तुला तुझं ज्ञान जरठ करून घ्यायचं असेल तर इंद्रियार्थांपासून इंद्रिये कासवाप्रमाणे संहरून घेतली पाहिजेत. ।।५८ ।।
०२.५९श्री भगवानुवाच
विषया विनिवर्तन्ते। निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्ज रसोऽप्यस्य। परं दृष्ट्या निवर्तते ।।०२/५९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विषयाः विनिवर्तन्ते।
निराहारस्य देहिनः ।
निराहारस्य। देहिनः।
विषयाः। विनिवर्तन्ते।
निराहारस्य देहिनः ।
निराहारस्य। देहिनः।
विषयाः। विनिवर्तन्ते।
अन्वय
रसवर्जम् रसः अपि अस्य। परम् दृष्ट्या निवर्तते ।।रसवर्जम्। अस्य। रसः अपि। परम् दृष्टा। निवर्तन्ते.
मराठी अर्थ
आता पुढे या पुरुषाच्या प्रसंशेत पुढची दोन श्लोक आहेत.
(निराहारस्य) (ब्रह्मविद्येचा साधक सोडून इतर दर्शनिया अथवा दैवरहाटीतला न मोडित प्रसवाचा बोधवंत साधक नवा हेतुच्या वैराग्यामुळे विषयांचे सेवन करीत नाही अशा) निराहारी। (देहिनः) पुरुषाचे। (विषयाः) पंचज्ञानेंद्रियांचे विषय (स्सरूपादि)। (विनिवर्तन्ते) निवर्तल्यासारखे वाटतात. जणु काही त्यांनी विषयांचा पूर्णपणे त्याग केला आहे असे वाटते पण। (स्तवर्जम्) विषयांची मानसिक गोडी अर्थात रसरूपय अभिमुखता जात नाही परंतु। (अस्व) मोडित प्रसवाचा निर्हेतुक वैराग्य करणाऱ्या बोधवंत साधकाच्या। (स्तः अपि) विषयांची मानसिक गोडी रसरूप अभिमुख उल्लेखदेखील। (परम् दृष्टवा) परमेश्वराच्या प्रतितीरूप ज्ञानामुळे। (निवर्तन्ते) नाहीसे होते.(निराहारस्य देहिनः) जे देहधारी पुरूष निराहारी रहातो। अल्पाहारी रहातो किंवा जो अज्ञान देहधारी पुरूष विषयांपासून स्वतःला लांब ठेवतो। इंद्रियांना विषय पुरवीत नाही त्याचे (विषयाः विनिवर्तन्ते) बाह्यात्कारे तर विषयपदार्थ निवर्तलेले आहेत परंतु (रूसवर्जम्) विषयातली गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. अर्थात जो अज्ञानपूर्वक संयम करणारा अन्यमार्गिया आहे त्याच्याही ठिकाणी विषय आपल्याला निवर्तलेले दिसतात। विषय सेवन न करतांना तोही दिसतो परंतु त्याचा रसरूप उल्लेख मात्र गेलेला नसतो. विषयाची गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. परंतु (अस्य) या संचारी बोधवंताचं असं आहे की। (सः अपि) त्याचा रसरूप उल्लेखदेखील। इंद्रियार्थांविषयी। विषयांविषयीची गोडीदेखील (परम्) चैतन्यापर असलेला परमेश्वर तो (कृड्डा) त्याच्या लाभाची जाणीव ठेवून। त्याचं यथातथ्य ज्ञान ठेवून (निवर्तन्ते) त्याचा रसरूप उल्लेखही निवृत्त झालेला असतो. ही बोधवंताची यथातथ्य प्रशंसा. ।।५९।। पुढच्या दोन श्लोकांमध्ये भगवंत अर्जुनाला एकप्रकारे सुचना करीत आहेत.
(निराहारस्य) (ब्रह्मविद्येचा साधक सोडून इतर दर्शनिया अथवा दैवरहाटीतला न मोडित प्रसवाचा बोधवंत साधक नवा हेतुच्या वैराग्यामुळे विषयांचे सेवन करीत नाही अशा) निराहारी। (देहिनः) पुरुषाचे। (विषयाः) पंचज्ञानेंद्रियांचे विषय (स्सरूपादि)। (विनिवर्तन्ते) निवर्तल्यासारखे वाटतात. जणु काही त्यांनी विषयांचा पूर्णपणे त्याग केला आहे असे वाटते पण। (स्तवर्जम्) विषयांची मानसिक गोडी अर्थात रसरूपय अभिमुखता जात नाही परंतु। (अस्व) मोडित प्रसवाचा निर्हेतुक वैराग्य करणाऱ्या बोधवंत साधकाच्या। (स्तः अपि) विषयांची मानसिक गोडी रसरूप अभिमुख उल्लेखदेखील। (परम् दृष्टवा) परमेश्वराच्या प्रतितीरूप ज्ञानामुळे। (निवर्तन्ते) नाहीसे होते.(निराहारस्य देहिनः) जे देहधारी पुरूष निराहारी रहातो। अल्पाहारी रहातो किंवा जो अज्ञान देहधारी पुरूष विषयांपासून स्वतःला लांब ठेवतो। इंद्रियांना विषय पुरवीत नाही त्याचे (विषयाः विनिवर्तन्ते) बाह्यात्कारे तर विषयपदार्थ निवर्तलेले आहेत परंतु (रूसवर्जम्) विषयातली गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. अर्थात जो अज्ञानपूर्वक संयम करणारा अन्यमार्गिया आहे त्याच्याही ठिकाणी विषय आपल्याला निवर्तलेले दिसतात। विषय सेवन न करतांना तोही दिसतो परंतु त्याचा रसरूप उल्लेख मात्र गेलेला नसतो. विषयाची गोडी मात्र त्याची गेलेली नसते. परंतु (अस्य) या संचारी बोधवंताचं असं आहे की। (सः अपि) त्याचा रसरूप उल्लेखदेखील। इंद्रियार्थांविषयी। विषयांविषयीची गोडीदेखील (परम्) चैतन्यापर असलेला परमेश्वर तो (कृड्डा) त्याच्या लाभाची जाणीव ठेवून। त्याचं यथातथ्य ज्ञान ठेवून (निवर्तन्ते) त्याचा रसरूप उल्लेखही निवृत्त झालेला असतो. ही बोधवंताची यथातथ्य प्रशंसा. ।।५९।। पुढच्या दोन श्लोकांमध्ये भगवंत अर्जुनाला एकप्रकारे सुचना करीत आहेत.
०२.६०श्री भगवानुवाच
यततो ह्यपि कौन्तेय। पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथिनी। हरन्ति प्रसभं मनः ।।०२/६०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यततः हि अपि कौन्तेय।
पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथिनी।
हरन्ति प्रसभम् मनः ।।
पुरुषस्य विपश्चितः ।
इन्द्रियाणि प्रमाथिनी।
हरन्ति प्रसभम् मनः ।।
अन्वय
कौन्तेय। यततः हि। विपश्चितः। पुरुषस्य। अपि।मनः। प्रमाथीनि। इन्द्रियाणि। प्रसभम्। हरन्ति.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे अर्जुना। (यततः हि) निश्चयात्मकपणे प्रयत्न करणाऱ्या। आचरणाऱ्या। (विपश्चितः) विवेकी बुद्धीमान। (पुरुषस्य) पुरुषाचे। (अपि) देखील। (मनः) अंतःकरण। (प्रमाथीति) जीवाला मनाला विकाराने विचलित करण्याचाच ज्याचा स्वभाव आहे असे। (इन्द्रियाणि) पाचही ज्ञानेंद्रिये। (प्रसभम्) जबरदस्तीने। (हरन्ति) साधनापासून स्मरणापासून दूर नेतात.(कौन्तेय) हे कुन्तिपुत्रा अर्जुना (विपिश्चतः पुरुषस्य) ज्ञानी पुरुषाची (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) बलवान अशी इंद्रिये ते (यततः अपि) तो प्रयत्नशील असून देखील (प्रतभम्) बलात्काराने (मनः हरिन्त) त्याच्या मनाला त्या विषयाकडे ओढून घेतात। प्रवृत्त करतात. ।।६० ।।
०२.६१श्री भगवानुवाच
तानि सर्वाणि संयम्य। युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।०२/६१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तानि सर्वाणि संयम्य।
युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्य इन्द्रियाणि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
युक्त आसीत मत्परः ।
वशे हि यस्य इन्द्रियाणि।
तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
अन्वय
तानि। सर्वाणि। संयम्य। युक्तः। मत्परः। आसीत।हि। यस्य। इन्द्रियाणि। वशे। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.
मराठी अर्थ
अशी इंद्रिये मनाला बलात्काराने साधनापासून विचलित करू लागली
असता पुरुषाने काय करावे? म्हणून भगवंत सांगतात की-
(तानि) त्या। (सर्वाणि) सर्व इंद्रियांना। (संयम्य) निग्रहाने परिच्छेदाने वश करून साधकाने। (युक्तः) मानसिके सगुण साकाराचे लागलेपण करून। (मत्परः) तो सगुण साकारच माझे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे। तोच प्राप्य आहे (इंद्रियार्थ विषय माझे प्राप्य नव्हेत.) असा निश्चय करून। (आसीत) रहावे। (हि) कारण की। (यस्य) ज्या साधकाची। (इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (वशे) स्वाधीन झालेली आहेत। (तक्य) त्या साधकाची। (प्रज्ञा) प्रतिती बुद्धी। (प्रतिष्ठिता) स्थिर होते। जरठ होते.(तानि सर्वाणि) त्या इंद्रियांना (संयम्य) वश न होऊन। त्यांचावर संयम करून तो संयमी पुरूष (सत्परः) मलाच श्रेष्ठ आश्रयस्थान मानून। मीच चिंतनीय आहे। स्मरणीय आहे असं मानून (युक्तः आसीत) सर्वकाळ माझ्यातच युक्त असतो. (हि) कारण की (यस्य इन्दियाणि) ज्याची इंद्रिये (वशे) संयमीत आहेत (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) त्याची प्रज्ञा स्थिर झालेली आहे. ।।६१।।
असता पुरुषाने काय करावे? म्हणून भगवंत सांगतात की-
(तानि) त्या। (सर्वाणि) सर्व इंद्रियांना। (संयम्य) निग्रहाने परिच्छेदाने वश करून साधकाने। (युक्तः) मानसिके सगुण साकाराचे लागलेपण करून। (मत्परः) तो सगुण साकारच माझे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे। तोच प्राप्य आहे (इंद्रियार्थ विषय माझे प्राप्य नव्हेत.) असा निश्चय करून। (आसीत) रहावे। (हि) कारण की। (यस्य) ज्या साधकाची। (इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (वशे) स्वाधीन झालेली आहेत। (तक्य) त्या साधकाची। (प्रज्ञा) प्रतिती बुद्धी। (प्रतिष्ठिता) स्थिर होते। जरठ होते.(तानि सर्वाणि) त्या इंद्रियांना (संयम्य) वश न होऊन। त्यांचावर संयम करून तो संयमी पुरूष (सत्परः) मलाच श्रेष्ठ आश्रयस्थान मानून। मीच चिंतनीय आहे। स्मरणीय आहे असं मानून (युक्तः आसीत) सर्वकाळ माझ्यातच युक्त असतो. (हि) कारण की (यस्य इन्दियाणि) ज्याची इंद्रिये (वशे) संयमीत आहेत (तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता) त्याची प्रज्ञा स्थिर झालेली आहे. ।।६१।।
०२.६२श्री भगवानुवाच
ध्यायतो विषयान्पुंसः। सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्सञ्जायते कामः। कामात्क्रोधोऽभिजायते ।।०२/६२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ध्यायतः विषयान् पुंसः।
सङ्गः तेषु उपजायते ।
सङ्गात् सञ्जायते कामः।
कामात् क्रोधः अभिजायते ।।
सङ्गः तेषु उपजायते ।
सङ्गात् सञ्जायते कामः।
कामात् क्रोधः अभिजायते ।।
अन्वय
विषयान्। ध्यायतः। पुंसः। तेषु। सङ्गः। उपजायते।सङ्गात्। कामः। संजायते। कामात् क्रोधः। अभिजायते.
मराठी अर्थ
मग समजा त्या ज्ञानियाने इंद्रियांशी तादात्म्य घेतलं आणि ते इंद्रिये त्याचा मनाला हरून नेतात त्यानुसार इंद्रियांच्या वाही तो जर वर्तु लागला तर काय होईल त्या दुष्परिणामाची जाणीव भगवंत देत आहेत.भगवदाक्षेप्रमाणे जे इंद्रियांना वश करीत नाहीत संयम करीत नाहीत आणि परमेश्वरासि लागलेपण धरीत नाहीत। तत्पर होत नाहीत त्यांची कशी दुर्गतीहोते ते पुढील दोन श्लोकात सांगतात.
(विषयान्) रसरूपगंधादि विषयांचे। (ध्यायतः) ध्यानचिंतन करणाऱ्या। (पुंसः) पुरुषाला (कर्मरहाटीच्या बोधवंताला अथवा न मोडीत प्रसवाच्या विगुण साधकाला)। (तेयु) त्या विषयांत। (सङ्गः) आसक्ती। (उपजाते) उत्पन्न होते अर्थात तो ते विषय सेवन करतो। (सङ्गात्) आसक्तीमुळे। (कामः) उत्कट इच्छा पदार्थसेवनेची। मग वासना चौगुणा उठी पुणे न्याये। (सञ्जायते) उत्पन्न होते। (कामात्) (त्या इच्छेच्या आड कुणी आले असता त्याजविषयी अथवा चेतन विषयाने साथ न दिली तर त्याजविषयी) कामापासून। इच्छेपासून। (क्रोधः) क्रूरभाव। क्रोधभाव। (अभिजायते) उत्पन्न होतो. कामातून क्रोधाची उत्पत्ती होते त्या कामाच्या आड। अथवा त्या जड-चेतन पदार्थाच्या आड अथवा गौरव मान्यता विषयांच्या आड जो कुणी येईल त्याचाविषयी क्रोध उत्पन्न होतो. ।।६२।। त्या क्रोधामुळे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत.
(विषयान्) रसरूपगंधादि विषयांचे। (ध्यायतः) ध्यानचिंतन करणाऱ्या। (पुंसः) पुरुषाला (कर्मरहाटीच्या बोधवंताला अथवा न मोडीत प्रसवाच्या विगुण साधकाला)। (तेयु) त्या विषयांत। (सङ्गः) आसक्ती। (उपजाते) उत्पन्न होते अर्थात तो ते विषय सेवन करतो। (सङ्गात्) आसक्तीमुळे। (कामः) उत्कट इच्छा पदार्थसेवनेची। मग वासना चौगुणा उठी पुणे न्याये। (सञ्जायते) उत्पन्न होते। (कामात्) (त्या इच्छेच्या आड कुणी आले असता त्याजविषयी अथवा चेतन विषयाने साथ न दिली तर त्याजविषयी) कामापासून। इच्छेपासून। (क्रोधः) क्रूरभाव। क्रोधभाव। (अभिजायते) उत्पन्न होतो. कामातून क्रोधाची उत्पत्ती होते त्या कामाच्या आड। अथवा त्या जड-चेतन पदार्थाच्या आड अथवा गौरव मान्यता विषयांच्या आड जो कुणी येईल त्याचाविषयी क्रोध उत्पन्न होतो. ।।६२।। त्या क्रोधामुळे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत.
०२.६३श्री भगवानुवाच
क्रोधाद्भवति सम्मोहः। सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रूशाद् बुद्धिनाशो। बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ।।०२/६३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्रोधात् भवति सम्मोहः।
सम्मोहात् स्मृतिविश्रूमः ।
स्मृतिभ्रूशात् बुद्धिनाशः
बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।।
सम्मोहात् स्मृतिविश्रूमः ।
स्मृतिभ्रूशात् बुद्धिनाशः
बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ।।
अन्वय
क्रोधात्। सम्मोहः। भवति। सम्मोहः। भवति। सम्मोहात्। स्मृतिविश्रूमः। स्मृतिभ्रूशात्। बुद्धिनाशः। बुद्धिनाशात्। प्रणश्यति.
मराठी अर्थ
(क्रोधात्) मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे क्रोधाचा प्रसव झाला असता। (सम्मोहः) मूढता अविवेकीपणा। (भवति) उत्पन्न होतो किंवा। (सम्मोहः) अन्यथाज्ञान विषय हे शत्रूरूप असूनही त्यांना आपले म्हणतो आणि विषयत्याग करविणारे परमेश्वरपरायण त्यांना परके मानतो एणे न्याये अनेक प्रकारचे अन्यथाज्ञान। (भवति) उत्पन्न होते. (सम्मोहात्) अशा अविवेकामुळे। (स्मृतिविश्रूमः) साधनदात्याचा हळुहळु विसर पडतो। (स्मृतिभ्रुशात्) असा साधनदात्याचा विसर पडला असता। (बुद्धिनाशः) बोधप्रतिती जाते। विकल्प संचरतो. बोधप्रतिती गेल्यामुळे असंत कर्मे घडू लागतात. (बुद्धिनाशात्) बोधप्रतिती हरवली असता। (प्रणश्यन्ति) त्या जीवाचा सत्यानाशच झाला असे समजावे.(क्रोधात) त्या क्रोधामुळे (सम्मोहः) अंतःकरणी अन्यथाज्ञान (भवति) निर्माण होते। उत्पन्न होते. मग कसं अन्यथाज्ञान उत्पन्न होते ? ज्याच्या विषयी क्रोध केला तो क्रोध वास्तवीक अस्थायी होता. वास्तवीक आपण त्याचे उपकार मानायला पाहिजे होते. कारण जो परनिष्ट कणवेचा असतो त्याचे विषय परमेश्वर विध्वंसून टाकतात. मग देव जे कार्य करतात ते त्याने माझ्यासाठी केलं मग हा तर त्याचा महद् उपकार आहे. मग त्याचा उपकार न मानून त्याचावर क्रोध करतो हे मोठं अन्यथाज्ञान नाही का? असं अन्यथाज्ञान क्रोधामुळे अंतःकरणात येते. आणि (सम्मोहात्) त्या सम्मोहामुळे (स्मृतिविभ्रमः) परमेश्वरविषयक आठवण। स्मरण त्याचा विसर पडतो। नाश होतो. ते स्मरण नाहीसे होते. आणि (स्मृतिभ्रशात्) जिथे परमेश्वराचे स्मरण जे काही त्याचा अधिकारानुसार करीत होता त्याचा जर का भ्रश झाला तर त्यामुळे (बुद्धिनाशः) त्याची साधनदाता ही प्रतिती नाहीसी होते. परमेश्वर माझा हीत चिंतक आहे. माझ्या भल्यावरच आहे ही जी त्याची प्रतिती होती ती नाहीसी होते. अर्थात साधनावरची त्याची प्रतिती नाहीसी होते आणि साधनदात्यावरचीही प्रतिती त्याची नाहीसी होते. बुद्धी शब्द एथ प्रतिती वाचक आहे. (बुद्धिनाशत् प्रणश्यति) बुद्धी प्रतिती हेच तर सर्वात मोठ धन त्याचं होतं आणि तेच जर गेलं तर तो संपलाच ! ।। ६३ ।। याच्या विपरीत काय होते ते भगवंत सांगत आहेत.
०२.६४श्री भगवानुवाच
रागद्वेषवियुक्तैस्तु। विषयानिन्द्रियैश्वरन् ।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा। प्रसादमधिगच्छति ।।०२/६४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रागद्वेषवियुक्तैः तु।
विषयान् इन्द्रियैः चरन् ।
आत्मवश्यैः विधेयात्मा।
प्रसादम् अधिगच्छति ।।
विषयान् इन्द्रियैः चरन् ।
आत्मवश्यैः विधेयात्मा।
प्रसादम् अधिगच्छति ।।
अन्वय
तु। विधेयात्मा। आत्मवश्यैः। रागद्वेषवियुक्तैः। इन्द्रियैः। विषयान्। चरन्। प्रसादम्।अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (विधेयात्मा) स्वाधीन अंतःकरणाचा पुरुष अर्थात पंचविध चेष्टकत्वावेगळा इंद्रियाच्या मनोधर्मा जीवधर्माच्या अधिन नसलेला युक्त अनुसरलेला पुरुष। (आत्मवश्येः) स्ववश केलेल्या अथवा आत्मा शब्दे परमेश्वर त्या परमेश्वरालाच समर्पण केलेल्या व। (रामद्वेषवियुक्तैः) अमुक पदार्थ आवडतो अमुक आवडत नाही अशा प्रिती व द्वेष यांनी विरहित झालेल्या। (इब्दियैः) इंद्रियांद्वारा। (विषायान्) इंद्रियार्थ रस व जड विषय। (चरन्) सेवित असता (देखील)। (प्रसाद) बोधाच्या स्वस्थतेला। (अधिगच्छति) प्राप्त करून घेतो.(तु) परंतु जो। या विपरीत जो (विधेयात्मा) ईश्वरविहीत विधीमध्येच तत्पर असलेला पुरुष तो (रागद्वेषवियुक्तेः) राग द्वेष विरहीत होऊन। आवडी अनावडी विरहीत होऊन (आत्मवश्यैः) आपल्या वशीभूत केलेल्या (इन्द्रियैः) इंद्रियांनी (विषयान् चरन्) जड अथवा मान्यता विषयभोग स्विकारतो। वांचून चेतनविषय नव्हे। असा पुरुष (प्रसादम्) प्रसन्नतेला म्ह. अध्यात्मिक प्रसन्नतेला। ज्यामुळे कधी क्रोध उत्पन्न होत नाही। ज्यामुळे चिंता आदि विषाद उत्पन्न होत नाही अशा प्रकारच्या मानसिक अध्यात्मिक प्रसन्नतेला (अधिगच्छति) प्राप्त होतो. ।।६४।।
०२.६५श्री भगवानुवाच
प्रसादे सर्वदुःखानां। हानिरस्योपजायते ।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु। बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।०२/६५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रसादे सर्वदुःखानाम्।
हानिः अस्य उपजायते ।
प्रसन्नचेतसः हि अशु।
बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।
हानिः अस्य उपजायते ।
प्रसन्नचेतसः हि अशु।
बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ।।
अन्वय
प्रसादे। अस्य। सर्वदुःखानाम्। हानिः। उपजायते।प्रसन्नचेतसः। बुद्धिः। अशु हि। पर्यवतिष्ठते.
मराठी अर्थ
(प्रसादे) चैतन्यविद्यावंतालाही नसलेल्या अशा त्या स्वस्थतेमुळे। (अस्य) ह्या अनुसरलेल्या बोधवंताच्या। (सर्वदुःखानाम्) सर्व प्रकारच्या त्रिगुणात्मक दुःखांचा अर्थात पदार्थ न मिळाल्यामुळे होणारे। मानसन्मान। सहानुभूति। बेह। प्रेम न मिळाल्यामुळे होणारे दुःख यांचा। (हातिः) अभाव। (उपजायते) होऊन जातो। (प्रसन्नचेतसः) अशा प्रसन्नचित्त पुरुषाची। (बुद्धिः) साधनदात्याबद्दलची उत्तम प्रतिती। विशेष प्रतिती। (अशु हि) लवकरच। (पर्यवतिष्ठते) स्थिर होते। दृढ होते.(अस्य) अशा बोधवंत पुरुषाला (प्रसादे) अशा प्रसादामुळे (सर्वदुःखानाम्) सर्वप्रकारच्या अपेक्षाभंगांच्या दुःखाची (हानिः उपजायते) हानी होते. आणि (हि) त्यामुळे (प्रसन्नचेतसः) प्रसन्नचित्त असलेल्याची (बुद्धिः) बुद्धी ती (आशु) लवकरच (पर्यवतिष्ठते) स्थिर होते. ।।६५।।
०२.६६श्री भगवानुवाच
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य। न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्ति। अशान्तस्य कुतः सुखम् ।।०२/६६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न अस्ति बुद्धिः अयुक्तस्य।
न च अयुक्तस्य भावना ।
न च अभावयतः शान्तिः
अशान्तस्य कुतः सुखम् ।।
न च अयुक्तस्य भावना ।
न च अभावयतः शान्तिः
अशान्तस्य कुतः सुखम् ।।
अन्वय
अयुक्तस्य। बुद्धिः। न अस्ति। च। अयुक्तस्य। भावना।अस्ति। अभावयतः। शान्तिः। च। न अस्ति। अशान्तस्य। सुखम् कुतः.
मराठी अर्थ
न (अयुक्तस्य) बोध असूनही जो साधन आचरत नाही अथवा त्याग करूनही जो संयम करीत नाही अशा पुरुषाच्या अंतःकरणात। (बुद्धिः) साधनदात्याबद्दल विशेष प्रतिती। दृढ प्रतिती। (न अक्ति) नसते. (च) तसेच। (अयुक्तक्य) अशा असंयमी व पातळ प्रतितीच्या बोधवंताच्या अंतःकरणात। (भावना) ऐकिली श्रीमूर्ती आठविजे ते भावना बोलिजे। ह्या वचनीचे श्रुतस्मरण। (न अस्ति) नसते। (अभावयतः) ज्याच्या अंतःकरणी असे स्मरणच नाही त्या पुरुषाला। (शान्तिः) मागील श्लोकात सांगितलेली स्वस्थता। (च) देखील। (न अक्ति) नसते। (अशान्तस्य) अशा शांतीरहित स्वस्थतारहित पुरुषाला। (सुखम् कुतः) सुख तरी कुठून असणार अर्थात असा बोधवंत दृष्टपरही दुःखीच असतो.(अयुक्तक्य) असंयमी। इंद्रियांच्या वाही वर्तणारा वहात वाटोळा। मनाला मनोरथमाळातून काढून कधी चिंतनामध्ये न योजणारा अशा अयुक्त पुरुषाला (बुद्धिः न अस्ति) प्रतिती नसते। निष्ठा नसते। प्रत्यय नसतो. (च) आणि तसेच (अयुक्तस्य) अशा अयुक्त पुरुषाला (भावना न अस्ति) भावना नसते. असा पुरुष असन्निधानिस्थत जर असला तर 'ऐकिली श्रीमूर्ती आठविजे ते भावना' ती भावना तो आठवायला असमर्थ असतो. तो त्याचे स्मरण करूच शकत नाही. (च) त्याचप्रमाणे (अभावयतः) ज्याचाकडून भावना होववत नाही अशा पुरुषाचा ठिकाणी (शान्तिः न अक्ति) शांती असूच शकत नाही. अर्थात त्याची स्वस्थता ती संभवतच नाही. आणि असा जो (अशान्तत्र्य) अशांत आहे। अस्वस्थ आहे त्याला (सुखम् कुतः) कुठलं सुख बरं ? ।।६६।।
०२.६७श्री भगवानुवाच
इन्द्रियाणां हि चरतां। यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां। वायुर्नावमिवाम्भसि ।।०२/६७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इन्द्रियाणाम् हि चरताम्।
यत् मनः अनु विधीयते ।
तत् अस्य हरति प्रज्ञाम्।
वायुः नावम् इव अम्भसि ।।
यत् मनः अनु विधीयते ।
तत् अस्य हरति प्रज्ञाम्।
वायुः नावम् इव अम्भसि ।।
अन्वय
हि। इन्द्रियाणाम् चरताम्। यत्। अनु। मनः। विधीयते।तत्। अस्य। प्रज्ञाम्। अम्भसि। नावम्। वायुः इव। हरति.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकात नास्ति बुद्धिश्युक्तस्य म्हटले।तर अशा अशांताला सुख का नसते याचे कारण भगवंत सांगत आहेत.
(हि) कारण की। (इन्द्रियाणाम् चरताम्) विषयांचा उपभोग घेणाऱ्या पाचही इंद्रियापैकी। (यत्) ज्या इंद्रिया। (अनु) बरोबर। (मनः) मन। (विधीयते) वावरते। (तत्) ते एकटेच इंद्रिय। (अन्य) ह्या असंयमी बोधवंताची। (प्रज्ञाम्) बोधप्रतिती। (अम्भन्ति) पाण्यातल्या। (नावम्) नौकेला। (वायुः इव) वारा ज्याप्रमाणे भलतीकडे नेतो त्याप्रमाणे। (हरति) हरण करून घेतो मग पाचही ज्ञानेंद्रियाबरोबर ज्याचे मन भरकटते त्याचा बोध लवकरच जाईल यात शंका नाही का सर्वज्ञे म्हणितले 'अनिष्टसेवेतव विकल्पु संचरे'(हि) कारण की। (यत् मनः) ज्याचे मन (इन्द्रियाणाम् चरताम्) भटकणाऱ्या इंद्रियांच्या (अनुविधीयते) मागे मागे भटकते। इंद्रियाच्या वाही वर्तते (अस्य प्रज्ञाम् तत्) अशा पुरुषाचे असं भटकणारं मन ते त्या पुरुषाची प्रक्षा। बुद्धी। निष्ठा (हरति) हरून घेते. याला भगवंत न्याय देत आहेत. (अम्भन्ति) समुद्रातली। पाण्यातली (नावम्) नाव तिला (वायुः इव) जसा वायु भलतीकडेच घेऊन जातो तद्वत इंद्रियाचा वाही वर्तणारं मन ते याची बुद्धी। प्रतिती। निष्ठा ती हरून घेते। हिसकावून घेते. ।।६७।।
(हि) कारण की। (इन्द्रियाणाम् चरताम्) विषयांचा उपभोग घेणाऱ्या पाचही इंद्रियापैकी। (यत्) ज्या इंद्रिया। (अनु) बरोबर। (मनः) मन। (विधीयते) वावरते। (तत्) ते एकटेच इंद्रिय। (अन्य) ह्या असंयमी बोधवंताची। (प्रज्ञाम्) बोधप्रतिती। (अम्भन्ति) पाण्यातल्या। (नावम्) नौकेला। (वायुः इव) वारा ज्याप्रमाणे भलतीकडे नेतो त्याप्रमाणे। (हरति) हरण करून घेतो मग पाचही ज्ञानेंद्रियाबरोबर ज्याचे मन भरकटते त्याचा बोध लवकरच जाईल यात शंका नाही का सर्वज्ञे म्हणितले 'अनिष्टसेवेतव विकल्पु संचरे'(हि) कारण की। (यत् मनः) ज्याचे मन (इन्द्रियाणाम् चरताम्) भटकणाऱ्या इंद्रियांच्या (अनुविधीयते) मागे मागे भटकते। इंद्रियाच्या वाही वर्तते (अस्य प्रज्ञाम् तत्) अशा पुरुषाचे असं भटकणारं मन ते त्या पुरुषाची प्रक्षा। बुद्धी। निष्ठा (हरति) हरून घेते. याला भगवंत न्याय देत आहेत. (अम्भन्ति) समुद्रातली। पाण्यातली (नावम्) नाव तिला (वायुः इव) जसा वायु भलतीकडेच घेऊन जातो तद्वत इंद्रियाचा वाही वर्तणारं मन ते याची बुद्धी। प्रतिती। निष्ठा ती हरून घेते। हिसकावून घेते. ।।६७।।
०२.६८श्री भगवानुवाच
तस्माद्यस्य महाबाहो। निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।०२/६८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् अस्य महाबाहो। निगृहीतानि सर्वशः ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेभ्यः। तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।।
अन्वय
तस्मात्। महाबाहो। यस्य। इंद्रियाणि। इन्द्रियार्थेभ्यः। सर्वशः। निगृहितानि। तस्य। प्रज्ञा। प्रतिष्ठिता.
मराठी अर्थ
(तस्मात्) यासाठी थोडक्यात सांगतो की। (महाबाहो) हे महाबाहो अर्जुना। (यस्य) ज्या संयमी पुरुषाची। (इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (इन्द्रियार्थेभ्यः) सर्व विषयांपासून। (सर्वशः) सर्व प्रकारे सर्व अर्थाने। (निगृहितानि) आवरलेली असतात। (तस्य) त्याची। (प्रज्ञा) बोधप्रतिती ज्ञान। (प्रतिष्ठिता) स्थिर असते। जरठ असते.(महाबाहो) हे महाबाहो अर्जुना। (तस्मात्) या कारणास्तव (यस्य) त्याची (इंद्रियाणि) इंद्रिये (इन्द्रियार्थेभ्यः) इंद्रियार्थापासून (सर्वशः) सर्व तन्हेने (निगृहितानि) संयमित झालेली आहे। संयमित केली गेलेली आहे (तस्य प्रज्ञा)त्याची प्रज्ञा (प्रतिष्ठिता) स्थिर झालेली आहे असं समज. त्याची निष्ठा जरठ झालेली आहे असं समज। त्याला विकल्प प्रमादाचा धाक राहिला नाही असं समज. ।।६८।।
०२.६९श्री भगवानुवाच
या निशा सर्वभूतानां। तस्यां जागर्ति संयमी ।
यस्यां जाग्रति भूतानि। सा निशा पश्यतो मुनेः ।।०२/६९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
या निशा सर्वभूतानाम्।
तस्याम् जागर्ति संयमी ।
यस्याम् जाग्रति भूतानि।
सा निशा पश्यतः मुनेः ।।
तस्याम् जागर्ति संयमी ।
यस्याम् जाग्रति भूतानि।
सा निशा पश्यतः मुनेः ।।
अन्वय
सर्वभूतानाम्। या निशा। तस्याम्। संयमी। जागर्ति।यस्याम्। भूतानि। जाग्रति। पश्यतः। मुनेः। सा निशा.
मराठी अर्थ
या पुढे भगवंत अशा संयमी पुरुषाचं रुपकाने वर्णन करीत आहेत.
(व्सर्वभूतानाम्) चैतन्यफळियापासून रिक्त मनुष्यापर्यंत सर्व प्राणी। (या निशा) अज्ञानरूप अंधकारात मोहरूप निद्रेत अन्यथाज्ञानरूप स्वप्नात हरवलेले आहेत। स्वपर विसरलेले आहेत. हीच सर्व प्राणीमात्रांची रात्र होय। (तस्याम्) अशा या रात्रीतदेखील। (संयमी) अनुसरलेला संयमशील बोधवंत। (जागर्ति) यथार्थज्ञानरूप प्रकाशात बोधप्रतितीच्या जाणीवेमुळे स्वपर जाणतो। आपले हित जाणतो हीच त्या बोधवंताची जागृती होय। (अस्याम्) ज्या मोहरूप रात्रीत। (भूतानि) रिक्त मनुष्यापासून तर सकळ फळिये। (जाग्रति) त्रिगुणात्मक सुखाचा उपभोग घेणे। त्रिगुणात्मक ज्ञानाप्रमाणे वागणे यालाच आम्ही जागृत आहोत असे समजतात परंतु। (पश्यतः) यथार्थ ज्ञान असलेल्या प्रतितीच्या बोधवंत। (मुनेः) अनुसरलेल्याच्या दृष्टीने। (सा निशा) ती। (अज्ञानांची जागृती) रात्रच होय.(सर्वभूतानाम् या निशा) अज्ञान हीच सर्व भुतांची रात्र आहे (तस्याम्) अशाअज्ञानरूप अंधकार असलेल्या रात्रीत (संवमी) संयमी पुरूष (जानर्ति) संयमामुळे सहसा जागृत असतो. (यस्याम् भूतानि जाग्रति) भूतमात्रांना। प्राणीमात्रांना। मनुष्यमात्रांना आम्ही जागृत आहोत असं वाटते परंतु ती जागृती (जुनेः) ज्ञानियाच्या दृष्टीकोनातून (सा निशा) ती निशाच आहे. कारण त्या भूतमात्रांनी अज्ञान अंधकारालाच जागृती समजून घेतलेली आहे. अर्थात। सर्व भूत मात्र ज्या अज्ञान अंधकाररूप रात्रीमध्ये निजलेले आहेत म्हणजे अज्ञान हीच निज ज्यांना आलेली आहे अशा अज्ञानरूप अंधकारात जो संयमी पुरुष आहे तो जागृत असतो. ते अज्ञान जे आहेत त्यांना निज आली। झोप आली म्हणजे काय ? अज्ञानमयच अंधकारामुळे ते दोषाने ग्रासलेले आहेत असं त्यांना कधी वाटतच नाही. मला चतुर्विधी भ्रमण आहे ते त्यांना कधी वाटत नाही. कारण 'अज्ञानाचेनि प्रसादे हा जनु सुखिया होऊनि असे' म्हणून. आणि ज्याला जागृती आहे म्हणजे गुणा-दोषाची झोंबी अंतःकरणामध्ये त्याला लक्षात येते। दोषापुढे मी हरतो आहे की दोषाला मी हरवतो आहे ही त्याला जाणीव असते. जे अन्य साधक आहेत। जे स्वतःला साधक समजतात। अन्य कर्मरहाटीचे देवता भक्त। बहिर्यागिये अंतर्यागिये ते असं समजतात की आम्ही जागृत आहोत। आम्ही ज्ञानी आहोत असं ते समजतात त्या जागृतीला एथिचा ज्ञानिया। जो मौनशील मुनि आहे। तो त्या जागृतीला निद्रा समजतो. त्याचा लेखी ती निद्राच आहे। झोपच आहे. ।।६९।।
(व्सर्वभूतानाम्) चैतन्यफळियापासून रिक्त मनुष्यापर्यंत सर्व प्राणी। (या निशा) अज्ञानरूप अंधकारात मोहरूप निद्रेत अन्यथाज्ञानरूप स्वप्नात हरवलेले आहेत। स्वपर विसरलेले आहेत. हीच सर्व प्राणीमात्रांची रात्र होय। (तस्याम्) अशा या रात्रीतदेखील। (संयमी) अनुसरलेला संयमशील बोधवंत। (जागर्ति) यथार्थज्ञानरूप प्रकाशात बोधप्रतितीच्या जाणीवेमुळे स्वपर जाणतो। आपले हित जाणतो हीच त्या बोधवंताची जागृती होय। (अस्याम्) ज्या मोहरूप रात्रीत। (भूतानि) रिक्त मनुष्यापासून तर सकळ फळिये। (जाग्रति) त्रिगुणात्मक सुखाचा उपभोग घेणे। त्रिगुणात्मक ज्ञानाप्रमाणे वागणे यालाच आम्ही जागृत आहोत असे समजतात परंतु। (पश्यतः) यथार्थ ज्ञान असलेल्या प्रतितीच्या बोधवंत। (मुनेः) अनुसरलेल्याच्या दृष्टीने। (सा निशा) ती। (अज्ञानांची जागृती) रात्रच होय.(सर्वभूतानाम् या निशा) अज्ञान हीच सर्व भुतांची रात्र आहे (तस्याम्) अशाअज्ञानरूप अंधकार असलेल्या रात्रीत (संवमी) संयमी पुरूष (जानर्ति) संयमामुळे सहसा जागृत असतो. (यस्याम् भूतानि जाग्रति) भूतमात्रांना। प्राणीमात्रांना। मनुष्यमात्रांना आम्ही जागृत आहोत असं वाटते परंतु ती जागृती (जुनेः) ज्ञानियाच्या दृष्टीकोनातून (सा निशा) ती निशाच आहे. कारण त्या भूतमात्रांनी अज्ञान अंधकारालाच जागृती समजून घेतलेली आहे. अर्थात। सर्व भूत मात्र ज्या अज्ञान अंधकाररूप रात्रीमध्ये निजलेले आहेत म्हणजे अज्ञान हीच निज ज्यांना आलेली आहे अशा अज्ञानरूप अंधकारात जो संयमी पुरुष आहे तो जागृत असतो. ते अज्ञान जे आहेत त्यांना निज आली। झोप आली म्हणजे काय ? अज्ञानमयच अंधकारामुळे ते दोषाने ग्रासलेले आहेत असं त्यांना कधी वाटतच नाही. मला चतुर्विधी भ्रमण आहे ते त्यांना कधी वाटत नाही. कारण 'अज्ञानाचेनि प्रसादे हा जनु सुखिया होऊनि असे' म्हणून. आणि ज्याला जागृती आहे म्हणजे गुणा-दोषाची झोंबी अंतःकरणामध्ये त्याला लक्षात येते। दोषापुढे मी हरतो आहे की दोषाला मी हरवतो आहे ही त्याला जाणीव असते. जे अन्य साधक आहेत। जे स्वतःला साधक समजतात। अन्य कर्मरहाटीचे देवता भक्त। बहिर्यागिये अंतर्यागिये ते असं समजतात की आम्ही जागृत आहोत। आम्ही ज्ञानी आहोत असं ते समजतात त्या जागृतीला एथिचा ज्ञानिया। जो मौनशील मुनि आहे। तो त्या जागृतीला निद्रा समजतो. त्याचा लेखी ती निद्राच आहे। झोपच आहे. ।।६९।।
०२.७०श्री भगवानुवाच
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं।
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे।
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ।।०२/७०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम्।
समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत् कामाः यम् प्रविशन्ति सर्वे।
स शान्तिम् आप्नोति न कामकामी ।।
समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत् कामाः यम् प्रविशन्ति सर्वे।
स शान्तिम् आप्नोति न कामकामी ।।
अन्वय
यद्वत्। आपूर्यमाणम्। अचलम् प्रतिष्ठम्। समुद्रम्। आयः। प्रविशन्ति। तद्वत्। यम्। सर्वे। कामाः। प्रविशन्ति। सः। शान्तिम्। आप्नोति। न कामकामी। कामः कामी न.
मराठी अर्थ
(यहत्) ज्याप्रमाणे। (आपूर्वमाणम्) सर्व बाजुंनी उदकाने परिपूर्ण भरलेल्या। (अचलम् प्रतिष्ठन्) आपले स्थान अचलपणे कधीही न सोडणाऱ्या। (समुद्रम्) समुद्रात। (आयः) सर्व नद्यांचे पाणी। (प्रविशन्ति) प्रवेश करते (तथापि तो समुद्र आपली मर्यादा सोडीत नाही। वाढत नाही अथवा ओहटतही नाही.)। (तइत्) त्याप्रमाणे। (यम्) ज्या संयमशील अनुसरल्याचे ठाई। (सर्वे) सर्व जडचेतन पदार्थाचे। (कामाः) रसरूप अभिमुख उल्लेख। (प्रविशन्ति) स्थान। काळ। पदार्थ। पुरुष। क्रिया यांचेनि संयोगे अंतःकरणी प्रवेशतात (उत्पन्न होतात तथापि तो पुरुष समुद्रन्याये मर्यादा सोडीत नाही म्हणजे दर्शन। स्पर्शत। संभाषण। सेवना घडू देत नाही)। (तः) असा पुरुष। (शान्तिम्) बोधाच्या उत्कृष्ट स्वस्थतेला। (आझोति) पावतो. (न कामकामी) मागे सांगितलेल्या पंचविध संयोगांनी उत्पन्न होणाऱ्या उल्लेखामुळे वाहून जाऊन। (कामः कासी न) ते उल्लेख पूर्ण करून घेणारा अर्थात पदार्थ सेवणारा पुरुष स्वस्थतेला पावत नाही। तो नेहमी अशांत असतो.(आपूर्यमाणम्) सगळी कडून पाण्याने भरलेला (अचलम्) कधीही न ढळणारा। चळणारा (प्रतिष्ठम्) सदैव स्थिर असलेल्या (समुद्रम्) अशा समुद्रात (वहत्) ज्याप्रमाणे (आपः) समुद्राच्या धाराच्या धारा येऊन। अनेक नद्यांचे पाणी (प्रविशिन्त) त्यात प्रविष्ट होते तरी पण तो समुद्र आपली मर्यादा उल्लंघत नाही. (तइत्) त्याप्रमाणे (यम्) ज्या पुरुषाचा ठिकाणी (सर्वे) सर्व (कामः प्रविशिन्त) कामना त्याचा अंतःकरणामध्ये प्रविष्ट होतात परंतु त्यामुळे त्याच्या कामना त्या कार्यरूप होत नाहीत. अर्थात रस्सरूप। अभिमुख उल्लेख त्याला उत्पन्न होत नाही किंवा सेवनाही त्याला घडत नाही. जसा तो समुद्र आपली मर्यादा उल्लंघत नाही तसं याच्याकडून कार्यवेडेपण होत नाही. त्याच्या अंतःकरणामध्ये सर्व कामना सामावून जातात. त्यांना तो कार्यरूप होऊ देत नाही. (स) असा जो पुरूष आहे तो (शान्तिम् आप्नोति) स्थिर शांतीला प्राप्त होतो. आणि जो (न कामकामी) अंतःकरणामध्ये प्रवेशलेले काम ते पूर्ण करून घेतो असा काम कामी पुरूष तो शांती प्राप्त करून घेऊ शकत नाही. ।।७०।।
०२.७१श्री भगवानुवाच
विहाय कामान्यः सर्वान्। पुमांश्वरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः। स शान्तिमधिगच्छति ।।०२/७१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विहाय कामान् यः सर्वान्।
पुमान् चरति निःस्पृहः ।
निर्ममः निरहङ्कारः।
सः शान्तिम् अधिगच्छति ।।
पुमान् चरति निःस्पृहः ।
निर्ममः निरहङ्कारः।
सः शान्तिम् अधिगच्छति ।।
अन्वय
मराठी अर्थ
यः। पुमान्। सर्वान्। कामान्। विहाय। निर्ममः। निरहंकारः। निस्पृहः। चरति। सः।शान्तिम्। अधिगच्छति.
(यः) जो। (पुमान्) बोधवंत पुरुष। (सर्वान्) सर्व प्रकारच्या। (कासात्) कामांच्या इच्छांचा। (विहाय) त्याग करून। (निर्ममः) ममतारहित आसक्तीरहित। (निरहेकारः) अहंकाररहित। (निस्पृहः) वासनारहित बबून। (चरति) वर्ततो। (स्तः) तोच पुरुष। (शान्तिम्) क्रोधरहित। द्वेषरहित। मत्सररहित। तमरहित अवस्थेप्रत। (अधिगच्छति) जातोच.(यः कामान् सर्वान् विहाव) सर्व कामनांना टाकून देतो असा (निस्यूहः) इच्छारहीत झालेला। (निर्मगः) 'तारहीत झालेला। (निरहंकारः) मी एवढे मोठं साधन आचरतो अशा अहंकाराने रहीत झालेला (पुनाम्) असा पुरूष (चरति) आचरतो (सः) तो (शान्तिम्) संपूर्ण शांतीला (अधिगच्छति) प्राप्न होतो. निश्चळ शांतीला प्राप्त होतो. ।।७१।।
(यः) जो। (पुमान्) बोधवंत पुरुष। (सर्वान्) सर्व प्रकारच्या। (कासात्) कामांच्या इच्छांचा। (विहाय) त्याग करून। (निर्ममः) ममतारहित आसक्तीरहित। (निरहेकारः) अहंकाररहित। (निस्पृहः) वासनारहित बबून। (चरति) वर्ततो। (स्तः) तोच पुरुष। (शान्तिम्) क्रोधरहित। द्वेषरहित। मत्सररहित। तमरहित अवस्थेप्रत। (अधिगच्छति) जातोच.(यः कामान् सर्वान् विहाव) सर्व कामनांना टाकून देतो असा (निस्यूहः) इच्छारहीत झालेला। (निर्मगः) 'तारहीत झालेला। (निरहंकारः) मी एवढे मोठं साधन आचरतो अशा अहंकाराने रहीत झालेला (पुनाम्) असा पुरूष (चरति) आचरतो (सः) तो (शान्तिम्) संपूर्ण शांतीला (अधिगच्छति) प्राप्न होतो. निश्चळ शांतीला प्राप्त होतो. ।।७१।।
०२.७२श्री भगवानुवाच
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ। नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि। ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ।।०२/७२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ।
न एनाम् प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वा अस्याम् अन्तकाले अपि।
ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।।
न एनाम् प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वा अस्याम् अन्तकाले अपि।
ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।।
अन्वय
पार्थ। एषा। ब्राह्मी स्थितिः। एनम्। प्राप्य। न विमुह्यति।अन्तकाले। अपि। अस्याम्। स्थित्वा। ब्रह्मनिर्वाणम्। ऋच्छति.
मराठी अर्थ
आणि अशी शांती अशा साधनामुळे ज्याला प्राप्न झालेली आहे त्या स्थितीलाकाय म्हणावं ते भगवंत सांगत आहेत.(पार्थ) हे अर्जुना। (पृथा) (मागे वर्णन केलेली जरठ ज्ञानियाची जी स्वस्थतारूप शांतीरूप अवस्था) हिला। (ब्रह्मी स्थितिः) ब्रह्मी स्थिती म्हणावे कारण ब्रह्म जसे निर्विकार। शांत। अनासक्त इत्यादि लक्षणांनी परिपूर्ण आहे त्याप्रमाणेच हा जरठ ज्ञानियादेखील भावार्थाने निर्विकार। शांत। अनासक्त इत्यादि लक्षणांचा आहे. (एनम्) ह्या अवस्थेला। (प्राप्य) ज्ञानिया पावला असता। (व विमुह्यति) मोहित होत नाही। अज्ञान अन्यथाज्ञान त्याला बाधत नाही. (अन्तकाले) (ज्या अंतकाळी मृत्युसमयी सर्व प्राणीमात्र ममताजन्य अंतिकदुःख अनुभवतात अशा) अंतकाळी मरणसमयी। (अपि) देखील। (अस्याम्) ह्याच ब्रह्मी स्थितीत। (स्थित्वा) स्थिर राहून। (ब्रह्मनिर्वाणम्) (हे नश्वर देह सोडून) सगुण ब्रह्म जो उभयदृश्या त्याच्या सन्निधानात अर्थात पुनः संबंधाग्रत। (ऋच्छति) जातो.(यार्थ) हे पार्थ (एषा) आता जी स्थिती तुला मागील दोन श्लोकांत सांगितली ती स्थिती (ब्राह्मी स्थितिः) ब्राह्मी स्थिती होय. ब्रह्म सबंधिनी ते ब्राह्मी. ब्रह्मासारखी ती ब्राह्मी. ब्रह्माला जसा विकार नाही। जसा वेच नाही तद्भुत स्थिती म्हणून ब्राह्मी स्थिती म्हणावं. (एनम् प्राप्य न विगुह्यति) अशी अवस्था प्राप्त झाल्यानंतर त्याला अन्यथाज्ञान। मोह हे कधीच उत्पन्न होत नाही. (अन्तकाले अपि) मृत्यूसमयीदेखील (अञ्याम् स्थित्वा) अशा स्थितीमध्ये तो स्थिर असतो आणि (ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति) ब्रह्म भोगतेला प्राप्त होतो. ।।७२।।
अथ तृतीयोऽध्यायः
०३.०१अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते। मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां। नियोजयसि केशव ।।०३/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्यायसि चेत् कर्मणः ते।
मता बुद्धिः जनार्दन ।
तत् किम् कर्मणि घोरे माम्।
नियोजयसि केशव ।।
मता बुद्धिः जनार्दन ।
तत् किम् कर्मणि घोरे माम्।
नियोजयसि केशव ।।
अन्वय
जनार्दन। चेत्। ते। कर्मणः। बुद्धिः। ज्यायसि। मता। तत्। केशव। घोरे कर्मणि। माम्। किम्। नियोजयसि.
मराठी अर्थ
(जनार्दन) हे जनार्दना। (चेत्) जर। (ते) आपल्याला। (कर्मणः) सकाम कर्मापेक्षा। वैदिक कमपेिक्षा। (बुद्धिः) ज्ञान। बोधप्रतिती। (ज्यावन्ति) श्रेष्ठ आहे। (असे)। (मता) वाटते। (तत्) तर मग। (केशव) हे केशवा। (घोरे कर्मणि) त्या भयंकर अशा। हिंसारूप अशा युद्धकर्मात। (माम्) मला। (किम्) का बरं। (नियोजयसि) नियुक्त करीत आहात। प्रेरणा करीत आहात.मागे भगवंतांनी अर्जुनाला 'दूरेण ह्यवरम् कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः' या श्लोकामध्ये कर्मापेक्षा बुद्धी ही श्रेष्ठ आहे हे सांगितलं होतं. तर तिथे सर्वांनी बुद्धी शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग असा केलेला आहे. परंतु बहुधा अर्जुनदेवाला तो बुद्धी शब्दाचा अर्थ असा उमटला नसावा. तिथे त्यांना व्यवसायत्मिका बुद्धी। अवतारावर अनन्य भक्तीरूप निष्ठा असा इतकाच बुद्धी शब्दाचा अर्थ उमटला असावा. आणि म्हणून ते इथे प्रश्न्न करीत आहेत. (जनार्दन) हे जनार्दना श्रीकृष्णभगवंता। जन म्ह. दुष्टजन तयाचा अर्जन म्ह. मर्दन करणाऱ्या भगवंता किंवा जन म्ह. सुष्ट जनांकडून अर्जन म्ह. पुजिला गेलेला। वंदिला गेलेला। भजला गेलेला अशा भगवंता ! (ते) आपणास (चेत्) जर (कर्मणः) कर्मापेक्षा (बुद्धिः ज्यायसि) बुद्धी श्रेष्ठ (मता) वाटते तर (केशव) हे केशव (तत् घोरे कर्मणि) त्या घोर कर्मांमध्ये (माम्) मला (किम्) का बरं (नियोजयसि) नियुक्त करता ? ते घोर कर्म आपण मला का बरं करायला लावता ? 'त्रैगुण्यविषया वेदा नित्रैगुण्यो भवार्जुन' असही म्हणतात आणि पुन्हा वेदीकच कर्म करायला लावतात ! जर आपणास बुद्धी। निष्ठा। ज्ञान हे जर श्रेष्ठ वाटते तर मग हे कशा करता करायला लावतात ? ।।।।।
०३.०२अर्जुन उवाच
व्यामिश्रेणेव वाक्येन। बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य। येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ।।०३/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
व्यामिश्रेण इव वाक्येन।
बुद्धिम् मोहयसि इव मे ।
तत् एकम् वद निश्चित्य।
येन श्रेयः अहम् आप्नुयाम् ।।
बुद्धिम् मोहयसि इव मे ।
तत् एकम् वद निश्चित्य।
येन श्रेयः अहम् आप्नुयाम् ।।
अन्वय
येन। अहम्। श्रेयः। आप्नुयाम्। तत्। एकम्। निश्चित्य। वद.व्यामिश्रेण इव। वाक्येज। मे। बुद्धिम्। मोहयसि इव।
मराठी अर्थ
(व्यामिश्रेण इव) जणु काही दुटप्पी वाटणाऱ्या। मिश्रित वाटणाऱ्या। (वाक्येन) वाक्यांनी। बोलण्याने। (मे) माझ्या। (बुद्धिम्) बुद्धीला। समजूतीला। (मोहयसि इव) बुचकळ्यात टाकीत आहात असे वाटते। (येन) जेणेकरून। (अहम्) मी। (श्रेयः) कल्याण इष्ट भले। (आप्नुयाम्) पावेन। (तत्) ते। (एकम्) एकच। (निश्चित्य) नेमकं ठरवून। (वद) मला सांगा.
भावार्थ : दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी जत्रैगुण्यविषाया वेदाः ङ्ग या श्लोकात वैदिक कर्माची व्यावृत्ती केली. ज्ञानियाने ती कर्मे करण्याचे काही प्रयोजन नाही असेही सांगितले. दरेण ह्यवरं कर्म या श्लोकात सकाम कर्मांची हीनता कनिष्टता सांगितली। निष्काम कर्म करणारा हो असेही सांगितले. पण हे सर्व सांगण्या आधी स्वर्गाचे इहलोकीच्या राज्यांचे प्रलोभन दाखवून युद्ध करण्यासही सांगितले म्हणून श्री अर्जुनदेव बुचकळ्यात पडले की। मी नेमके काय करावे असे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. आणि म्हणून त्यांनी प्रश्न केला की। युद्ध हे वैदिक कर्म आहे। सकाम कर्म आहे. विषयभोग देणाऱ्या स्वर्गसुख देणाऱ्या सकाम कर्मापेक्षा जेणेकरून बुद्धी म्हणजे बोधप्रतिती दृढ होते। जरठ होते ती विषयत्यागरूप कर्मे हीच केव्हाही श्रेयस्कर आहेत. भगवंता आपणास असेच संमत आहे असे मला वाटते. मग आपण ङ्गततो युद्धाय युज्यस्वङ्ग असे म्हणून मला पुन्हा युद्धात का बरं नियुक्त करत आहात. असा प्रश्न करून युद्ध करणे आणि न करणे या दोघात माझ्यासाठी श्रेयस्कर काय आहे ते सांगा अशी विनंती अर्जुनाची. ।।२।।
भावार्थ : दुसऱ्या अध्यायात भगवंतांनी जत्रैगुण्यविषाया वेदाः ङ्ग या श्लोकात वैदिक कर्माची व्यावृत्ती केली. ज्ञानियाने ती कर्मे करण्याचे काही प्रयोजन नाही असेही सांगितले. दरेण ह्यवरं कर्म या श्लोकात सकाम कर्मांची हीनता कनिष्टता सांगितली। निष्काम कर्म करणारा हो असेही सांगितले. पण हे सर्व सांगण्या आधी स्वर्गाचे इहलोकीच्या राज्यांचे प्रलोभन दाखवून युद्ध करण्यासही सांगितले म्हणून श्री अर्जुनदेव बुचकळ्यात पडले की। मी नेमके काय करावे असे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. आणि म्हणून त्यांनी प्रश्न केला की। युद्ध हे वैदिक कर्म आहे। सकाम कर्म आहे. विषयभोग देणाऱ्या स्वर्गसुख देणाऱ्या सकाम कर्मापेक्षा जेणेकरून बुद्धी म्हणजे बोधप्रतिती दृढ होते। जरठ होते ती विषयत्यागरूप कर्मे हीच केव्हाही श्रेयस्कर आहेत. भगवंता आपणास असेच संमत आहे असे मला वाटते. मग आपण ङ्गततो युद्धाय युज्यस्वङ्ग असे म्हणून मला पुन्हा युद्धात का बरं नियुक्त करत आहात. असा प्रश्न करून युद्ध करणे आणि न करणे या दोघात माझ्यासाठी श्रेयस्कर काय आहे ते सांगा अशी विनंती अर्जुनाची. ।।२।।
०३.०३श्री भगवानुवाच
लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा। पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां। कर्मयोगेन योगिनाम् ।।०३/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
लोके अस्मिन् द्विविधा निष्ठा।
पुरा प्रोक्ता मया अनघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानाम्।
कर्मयोगेन योगिनाम् ।।
पुरा प्रोक्ता मया अनघ ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानाम्।
कर्मयोगेन योगिनाम् ।।
अन्वय
अनघ। अस्मिन्। लोके। मया। द्विविधा। निष्ठा। पुरा। प्रोक्ता।ज्ञानयोगेन। सांख्यानाम्। कर्मयोगेन। योगिनाम्।
मराठी अर्थ
श्रीभगवानुवाच। (अनघ) हे निष्याप अर्जुना। (अस्मिन्) ह्या। (लोके) कर्मभूमीत मनुष्यलोकात। (गया) मज उभयदृश्याकडून। (द्विविधा) दोन प्रकारच्या। (निष्ठा) परमेश्वरप्राप्तीसाठी निश्चयात्मक असे मार्ग। संप्रदाय। (पुरा) पुरातन काळापासून मूळ सृष्टीपासून। (प्रोक्ता) निरूपिले गेले। सांगितले गेले। (त्यातला एक म्हणजे)। (ज्ञानयोगेन) ज्ञानयोगाद्वारा परमेश्वरप्राप्ती करून देणारा मार्ग। (सांख्यानाम्) जे सांख्याधिकारी आहेत। संन्यासाधिकारी आहेत। अविहित कर्माचा त्याग करणे हेच ज्यांचे प्रधान कर्तव्य आहे त्यांना सांगितला. (दुसरा मार्ग तो)। (कर्मयोगेन) कर्मयोगाद्वारा परमेश्वरप्राप्ती करून देणारा मार्ग। (योनिनाम्) कर्मयोग्यांना। जे निष्काम कर्मयोगाधिकारी आहेत त्यांना। विहित कर्मांचे निष्कामपणे अनासक्तपणे आचरण करणे हेच ज्यांचे प्रधान कर्तव्य आहे अशा अधिकारी बोधवंतासाठी सांगितला.
भावार्थ : हे अर्जुना तू बुचकळ्यात पडू नकोस. तू कर्मयोगाधिकारीच आहेस. (हे दोन्हीही मार्ग ज्ञानोत्तर स्वदेशादिकांचा त्याग केलेल्या अनुसरलेल्या पुरुषासाठीच भगवंतांनी सांगितले आहेत. काही लोक कर्मयोगेन योगिनाम् या खांडणीचा अर्थ करतांना गृहस्थाश्रमी वासनिकाचा अर्थ घेतात ते बरोबर नाही.(अनघ) अन् म्ह. नाही अघ म्ह. पायवृत्ती ज्याची. अर्थात हे निष्पाप अर्जुना ! हा वेदांत्यांचा अर्थ झाला. आपल्या मते अनघ म्ह. ज्याला पायाची निष्पत्तीच नाही अशा अर्जुना ! कारण अर्जुन हे लीळादानाचे होते. त्यामुळे त्यांना पापाची निष्पत्ती नव्हती. त्यांच्या पुण्याच्या राशी वाढतील परंतु पाप अजीबात लागत नव्हतं. अशा लीळादानाचे अर्जुनदेव होते म्हणून अनघ. (अस्मिन् लोके) ह्या मत्र्य लोकांत। ह्या कर्मभूमीत (पुरा) पूर्वी (गया) मजकडून (द्विविधा निष्वा प्रोक्त्ता) दोन प्रकारचे मार्ग सांगितले गेले. इथे पुराचा अर्थ मागील अध्यायी असा एक अर्थ. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) जे सन्याशाचे अधिकारी आहेत त्यांना ज्ञानयोग हा मार्ग सांगितला. आणि (कर्मयोगेन योगिनाम्) जे कर्माचे अधिकारी आहेत। कर्मयोगाचे अधिकारी आहेत त्या योगियांना मी कर्मयोग हा मार्ग सांगितला. असा अर्थ काही टीकाकार करतात. परंतु पुराचा अर्थ पूर्वी। कृतयुग आरंभी असाही होतो. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) सन्यासमार्ग हा ज्ञानाधिकारी पुरुषांना आणि (कर्मयोगेन योगिताम्) निष्काम कर्मयोग हा मार्ग कर्माधिकारी पुरुषांना सांगितला. इथे दैवरहाटीचे ज्ञात असा अर्थ करतात। की जे निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत अर्थात सुश्रूषा करणारे। सेवादास्य करणारे त्यांना निष्काम कर्मयोग हा मार्ग विहिला. आणि जे नित्यकाचे अधिकार्ये आहेत। अटन विजनादि विधीच आचरू शकतात त्यांना साङ्ख्ययोग हा मार्ग विहिला. काही जण दुसऱ्या खांडणीचा अर्थ असा अन्वय लावतात (ज्ञानयोगेन साङ्ख्याताम् कर्मयोगेन) साङ्ख्यांना ज्ञानयोभपूर्वक कर्मयोग असा मार्ग सांगितला. आणि (साङ्ङ्ख्याताम् कर्सयोनेज योगिनाम्) योग्यांना कर्मयोगपूर्वक ज्ञानयोग असा मार्ग सांगितला. यातून असा अर्थ निघतो. जरी नित्यविधी आचरणारा असला तरी त्याला काहीच करावं लागत नाही असं नाही. भिक्षा स्वभाव पालनाकरिता करावीच लागते। त्याला ग्रामशोधनी करावीच लागते। अटन करावंच लागते. म्हणजे प्रामुख्याने ज्ञानयोग हे त्याचे साधन असलं तरी अनुषंगाने कर्मयोग त्याला आचरावाच लागतो. तसंच जे कर्मयोगी आहेत अर्थात निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत त्यांना बाहुल्याभिप्राये निमीत्तविधी प्राप्त जरी असला तरी त्यांच्यासाठी ज्ञान हे साधन आहेच. म्हणून असा अन्वय लावणारे काही ज्ञात आहेत. मग इथे अर्जुनदेवाला देवाचा सांगायचा हेतू असा पूर्वी। पूर्वकाळी कृतयुगारंभी। सृष्ट्यारंभापासूनच। ग्रावाहिकीपासूनच मी जीवजणांच्या उद्दश्वाने दोन प्रकारचे मार्ग। ज्या अधिकाराचा जो आहे त्याने तो आचरावा या उद्दश्वाने। ज्ञानयोग नावाचा आणि कर्मयोग नावाचा मार्ग सांगितले. पैकी जे साङ्ख्य आहेत म्ह. ज्ञानयोगाधिकारी आहेत ते ज्ञानयोग आचरतात आणि जे कर्मयोगाधिकारी आहेत। जे योगिये आहेत ते कर्मयोग आचरतात. पैकी तू कर्मयोगाचा अधिकारी आहेस म्हणून तुला मी निष्काम कर्म कर असं मी सांगितलं. परंतु तू बुद्धी शब्दाचा अर्थ काही वेगळाच करून घेतलास. असा भगवंतांचा इथे म्हणायचा उद्देश आहे. ।।३।।
भावार्थ : हे अर्जुना तू बुचकळ्यात पडू नकोस. तू कर्मयोगाधिकारीच आहेस. (हे दोन्हीही मार्ग ज्ञानोत्तर स्वदेशादिकांचा त्याग केलेल्या अनुसरलेल्या पुरुषासाठीच भगवंतांनी सांगितले आहेत. काही लोक कर्मयोगेन योगिनाम् या खांडणीचा अर्थ करतांना गृहस्थाश्रमी वासनिकाचा अर्थ घेतात ते बरोबर नाही.(अनघ) अन् म्ह. नाही अघ म्ह. पायवृत्ती ज्याची. अर्थात हे निष्पाप अर्जुना ! हा वेदांत्यांचा अर्थ झाला. आपल्या मते अनघ म्ह. ज्याला पायाची निष्पत्तीच नाही अशा अर्जुना ! कारण अर्जुन हे लीळादानाचे होते. त्यामुळे त्यांना पापाची निष्पत्ती नव्हती. त्यांच्या पुण्याच्या राशी वाढतील परंतु पाप अजीबात लागत नव्हतं. अशा लीळादानाचे अर्जुनदेव होते म्हणून अनघ. (अस्मिन् लोके) ह्या मत्र्य लोकांत। ह्या कर्मभूमीत (पुरा) पूर्वी (गया) मजकडून (द्विविधा निष्वा प्रोक्त्ता) दोन प्रकारचे मार्ग सांगितले गेले. इथे पुराचा अर्थ मागील अध्यायी असा एक अर्थ. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) जे सन्याशाचे अधिकारी आहेत त्यांना ज्ञानयोग हा मार्ग सांगितला. आणि (कर्मयोगेन योगिनाम्) जे कर्माचे अधिकारी आहेत। कर्मयोगाचे अधिकारी आहेत त्या योगियांना मी कर्मयोग हा मार्ग सांगितला. असा अर्थ काही टीकाकार करतात. परंतु पुराचा अर्थ पूर्वी। कृतयुग आरंभी असाही होतो. (ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम्) सन्यासमार्ग हा ज्ञानाधिकारी पुरुषांना आणि (कर्मयोगेन योगिताम्) निष्काम कर्मयोग हा मार्ग कर्माधिकारी पुरुषांना सांगितला. इथे दैवरहाटीचे ज्ञात असा अर्थ करतात। की जे निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत अर्थात सुश्रूषा करणारे। सेवादास्य करणारे त्यांना निष्काम कर्मयोग हा मार्ग विहिला. आणि जे नित्यकाचे अधिकार्ये आहेत। अटन विजनादि विधीच आचरू शकतात त्यांना साङ्ख्ययोग हा मार्ग विहिला. काही जण दुसऱ्या खांडणीचा अर्थ असा अन्वय लावतात (ज्ञानयोगेन साङ्ख्याताम् कर्मयोगेन) साङ्ख्यांना ज्ञानयोभपूर्वक कर्मयोग असा मार्ग सांगितला. आणि (साङ्ङ्ख्याताम् कर्सयोनेज योगिनाम्) योग्यांना कर्मयोगपूर्वक ज्ञानयोग असा मार्ग सांगितला. यातून असा अर्थ निघतो. जरी नित्यविधी आचरणारा असला तरी त्याला काहीच करावं लागत नाही असं नाही. भिक्षा स्वभाव पालनाकरिता करावीच लागते। त्याला ग्रामशोधनी करावीच लागते। अटन करावंच लागते. म्हणजे प्रामुख्याने ज्ञानयोग हे त्याचे साधन असलं तरी अनुषंगाने कर्मयोग त्याला आचरावाच लागतो. तसंच जे कर्मयोगी आहेत अर्थात निमीत्तविधीचे अधिकार्ये आहेत त्यांना बाहुल्याभिप्राये निमीत्तविधी प्राप्त जरी असला तरी त्यांच्यासाठी ज्ञान हे साधन आहेच. म्हणून असा अन्वय लावणारे काही ज्ञात आहेत. मग इथे अर्जुनदेवाला देवाचा सांगायचा हेतू असा पूर्वी। पूर्वकाळी कृतयुगारंभी। सृष्ट्यारंभापासूनच। ग्रावाहिकीपासूनच मी जीवजणांच्या उद्दश्वाने दोन प्रकारचे मार्ग। ज्या अधिकाराचा जो आहे त्याने तो आचरावा या उद्दश्वाने। ज्ञानयोग नावाचा आणि कर्मयोग नावाचा मार्ग सांगितले. पैकी जे साङ्ख्य आहेत म्ह. ज्ञानयोगाधिकारी आहेत ते ज्ञानयोग आचरतात आणि जे कर्मयोगाधिकारी आहेत। जे योगिये आहेत ते कर्मयोग आचरतात. पैकी तू कर्मयोगाचा अधिकारी आहेस म्हणून तुला मी निष्काम कर्म कर असं मी सांगितलं. परंतु तू बुद्धी शब्दाचा अर्थ काही वेगळाच करून घेतलास. असा भगवंतांचा इथे म्हणायचा उद्देश आहे. ।।३।।
०३.०४श्री भगवानुवाच
न कर्मणामनारम्भान्। नैष्कग्र्यं पुरुषोऽनुते ।
न च सन्यसनादेव। सिद्धिं समधिगच्छति ।।०३/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न कर्मणाम् अनारम्भात्।
नैष्कग्र्यम् पुरुषः अद्भुत ।
न च संन्यसनात् एव।
सिद्धिम् समधिगच्छति ।।
नैष्कग्र्यम् पुरुषः अद्भुत ।
न च संन्यसनात् एव।
सिद्धिम् समधिगच्छति ।।
अन्वय
पुरुषः। कर्मणाम्। अनारम्भात्। नैष्कग्र्यम्। न। अद्भुते।च। संन्यसनात्। सिद्धिम्। न एव समधिगच्छति.
मराठी अर्थ
(पुरुषः) बोधवंत. ज्याला पुरुषोत्तमाची ओळख झालेली आहे तो। (कर्मणाम्) विहित कर्मांचे। (अनारभात्) आचरण केल्याशिवाय। (तैष्कयम्) नैष्कत्र्य भावामुळे कुठलेही पुण्यरूप अथवा पापरूप सकाम कर्म आचरण्याचा प्रथम उल्लेखदेखील नष्ट झाला ह्या अवस्थेला नैष्कस्य अवस्था म्हणावे. अशा अवस्थेमुळे प्राप्त होणाऱ्या उत्कृष्ट स्वस्थतेला। (न अनुते) अनुभवत नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (संन्यसनात्) अविहित कर्माचा। निषिद्ध कर्माचा त्याग केल्याशिवाय। (सिदिङ्ग्) पुनः संबंधाचा अधिकार। अपरोक्षाचा अधिकार। (ज एव समधिगच्छति)प्राप्त होऊच शकत नाही.
भावार्थ : हे अर्जुना मी विहिलेले कर्म तू कर आणि जे निषेधिले ते टाक.(पुरुषः) आचरता बोधवंत पुरुष तो (कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यम् न अश्रुते) या वाक्याचा अर्थ वेदांती असा करतात की। नुसत्या कर्माच्या न करण्याने नैष्कग्र्यम् सिद्धीला प्राप्त होत नाही. तेव्कर्माम् सिद्धी म्ह. कर्म केले असताही त्याचे पाप पुण्य लागत नाही अशी अवस्था। कर्माचे प्रथम उल्लेख देखील थांबले।आगंतुक उल्लेख देखील थांबले अशी अवस्था त्याला म्हणावं नैष्कर्म्य सिद्धी. आपला अर्थ असा आहे कर्माचा आरंभ केल्यावांचून। कर्म केल्यावांचून नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होत नाही. त्याला कर्म करावेच लागतात आणि म्हणूनच तो नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होतो. अनुसरल्याबरोबर तो लगेच नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होईल का? नाही. त्याला अधिकरणाच्या सेजिया सहावा लागेल। तिथे काही सेवादास्य करावं लागेल। मार्गाचं सेवादास्य करावं लागेल आणि तेव्हा जाऊन तो नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होईल. अर्थात नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होण्यासाठीसुद्धा कर्म करणे आवश्यकच असते. आणि (व च सन्न्यसनादेव सिद्धिम् समधिगच्छति) अज्ञानपूर्वक कर्म टाकून दिले की तेवढ्यानेच सिद्धी म्ह. नैष्कम्य सिद्धी। ईश्वर साक्षात्काररूप सिद्धी प्राप्त होते असं नाही. अर्थात कर्माचा त्याग हा ज्ञानपूर्वक करावा लागतो. आणि ज्ञानपूर्वककर्माचा करण्याचा आधी काही काळ कर्म आचरावीच लागतात. ।।४।।
भावार्थ : हे अर्जुना मी विहिलेले कर्म तू कर आणि जे निषेधिले ते टाक.(पुरुषः) आचरता बोधवंत पुरुष तो (कर्मणाम् अनारम्भात् नैष्कर्म्यम् न अश्रुते) या वाक्याचा अर्थ वेदांती असा करतात की। नुसत्या कर्माच्या न करण्याने नैष्कग्र्यम् सिद्धीला प्राप्त होत नाही. तेव्कर्माम् सिद्धी म्ह. कर्म केले असताही त्याचे पाप पुण्य लागत नाही अशी अवस्था। कर्माचे प्रथम उल्लेख देखील थांबले।आगंतुक उल्लेख देखील थांबले अशी अवस्था त्याला म्हणावं नैष्कर्म्य सिद्धी. आपला अर्थ असा आहे कर्माचा आरंभ केल्यावांचून। कर्म केल्यावांचून नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होत नाही. त्याला कर्म करावेच लागतात आणि म्हणूनच तो नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होतो. अनुसरल्याबरोबर तो लगेच नैष्कग्र्य अवस्थेला प्राप्त होईल का? नाही. त्याला अधिकरणाच्या सेजिया सहावा लागेल। तिथे काही सेवादास्य करावं लागेल। मार्गाचं सेवादास्य करावं लागेल आणि तेव्हा जाऊन तो नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होईल. अर्थात नैष्कग्र्यतेला प्राप्त होण्यासाठीसुद्धा कर्म करणे आवश्यकच असते. आणि (व च सन्न्यसनादेव सिद्धिम् समधिगच्छति) अज्ञानपूर्वक कर्म टाकून दिले की तेवढ्यानेच सिद्धी म्ह. नैष्कम्य सिद्धी। ईश्वर साक्षात्काररूप सिद्धी प्राप्त होते असं नाही. अर्थात कर्माचा त्याग हा ज्ञानपूर्वक करावा लागतो. आणि ज्ञानपूर्वककर्माचा करण्याचा आधी काही काळ कर्म आचरावीच लागतात. ।।४।।
०३.०५श्री भगवानुवाच
न हि कश्चित्क्षणमपि। जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म। सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ।।०३/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न हि कश्चित् क्षणम् अपि।
जातु तिष्ठति अकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म।
सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ।।
जातु तिष्ठति अकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म।
सर्वः प्रकृतिजैः गुणैः ।।
अन्वय
कश्चित्। जातु। क्षणम् अपि। हि। अकर्मकृत्। न तिष्ठति।हि। सर्वम्। कर्म। प्रकृतिजैः। गुणैः। अवशः। कार्यते.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना कर्म न करण्याविषयीचा तुझा आग्रहच असेल तर हे लक्षात ठेव
(कश्चित्) कोणी। (जातु) केव्हाही। (क्षणम् अपि) क्षणभरदेखील। (डि) निश्चयाने जाण की। (अकर्मकृत) कर्म केल्याशिवाय। (न तिष्ठति) राह शकत नाही। (हि) कारण की। (मला अनुसरलेले वगळून जे काही जीव आहेत। त्यांजकडून)। (सर्वम्) सर्व प्रकारचे शारीर। वाचिक। मानसिक। (कर्म) कर्मरहाटीतले कर्म। (प्रकृतिजेः) संलग्न। देहाभिमानिनी। क्रियाभिमानिनी। युभाभिमानिनी यांच्या चेष्टकत्वाने अथवा। (गुणेः) रज। तम। सत्व या तीन गुणांच्या संयोगामुळे। (अवशः) जणू काही जबरदस्तीने। (कार्यते) घडतात। केले जातात. ।।५।।
(कश्चित्) कोणी। (जातु) केव्हाही। (क्षणम् अपि) क्षणभरदेखील। (डि) निश्चयाने जाण की। (अकर्मकृत) कर्म केल्याशिवाय। (न तिष्ठति) राह शकत नाही। (हि) कारण की। (मला अनुसरलेले वगळून जे काही जीव आहेत। त्यांजकडून)। (सर्वम्) सर्व प्रकारचे शारीर। वाचिक। मानसिक। (कर्म) कर्मरहाटीतले कर्म। (प्रकृतिजेः) संलग्न। देहाभिमानिनी। क्रियाभिमानिनी। युभाभिमानिनी यांच्या चेष्टकत्वाने अथवा। (गुणेः) रज। तम। सत्व या तीन गुणांच्या संयोगामुळे। (अवशः) जणू काही जबरदस्तीने। (कार्यते) घडतात। केले जातात. ।।५।।
०३.०६श्री भगवानुवाच
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य। य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा। मिथ्याचारः स उच्यते ।।०३/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य।
य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा।
मिथ्याचारः स उच्यते ।।
य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा।
मिथ्याचारः स उच्यते ।।
अन्वय
यः। विमूढात्मा। कर्मेन्द्रियाणि। संयम्य। इन्द्रियार्थान्। मनसा। स्मरन् आस्ते। सः।मिथ्याचारः। उच्यते.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना जगात तुला कर्मत्याग केलेले वेषधारी संन्यासी दिसतील त्यांनापाहून तू फसू नकोस। त्यांचा आदर्श मानू नकोस कारण म्हणजे कर्म केल्याशिवाय जीव क्षणभरही राहू शकत नाही. आणि असा नियम असतांना एखादा कुणी म्हणेल की मी कर्माशिवाय रहातो तर ते त्याचे म्हणणे ते वृथाच आहे. कसं ? म्हणून भगवंत पुढे सांगत आहेत.
(यः) जो पुरुष। (विमूढात्मा) मान्यता गौरवादि विषयाच्या। कीर्तीच्या। जडचेतन विषयाच्या। द्रव्याच्या अभिलाषामुंळे विमूढ होऊन वैराग्य करतो। असा पुरुष। : ।।: दुसरा अर्थ यः विमूढात्मा म्ह. जो अन्यथाज्ञानाने। मोहाने व्यथीत असा विमूढ आत्र्मों (कर्मेन्द्रियाणि) कर्मेंद्रियांना अट्टाहासाने। (संयम्य) सावरून घेऊन। (इजियार्थान्) इंद्रियार्थांना। जडचेतन विषयांना। मान्यता गौरखादिकांना। (मनता) अंत:करणाने। (स्मरन् आस्ते) चिंतित असतो। इच्छित असतो। (तः) तो पुरुष। (मिथ्याचारः) दांभिक। (ज्च्यते) म्हटला जातो. ।।६।।
(यः) जो पुरुष। (विमूढात्मा) मान्यता गौरवादि विषयाच्या। कीर्तीच्या। जडचेतन विषयाच्या। द्रव्याच्या अभिलाषामुंळे विमूढ होऊन वैराग्य करतो। असा पुरुष। : ।।: दुसरा अर्थ यः विमूढात्मा म्ह. जो अन्यथाज्ञानाने। मोहाने व्यथीत असा विमूढ आत्र्मों (कर्मेन्द्रियाणि) कर्मेंद्रियांना अट्टाहासाने। (संयम्य) सावरून घेऊन। (इजियार्थान्) इंद्रियार्थांना। जडचेतन विषयांना। मान्यता गौरखादिकांना। (मनता) अंत:करणाने। (स्मरन् आस्ते) चिंतित असतो। इच्छित असतो। (तः) तो पुरुष। (मिथ्याचारः) दांभिक। (ज्च्यते) म्हटला जातो. ।।६।।
०३.०७श्री भगवानुवाच
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा। नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगम्। असक्तः स विशिष्यते ।।०३/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
य तु इन्द्रियाणि मनसा।
नियम्य आरभते अर्जुन
कर्मेंद्रियैः कर्मयोगम।
असक्तः स विशिष्यते ।।
नियम्य आरभते अर्जुन
कर्मेंद्रियैः कर्मयोगम।
असक्तः स विशिष्यते ।।
अन्वय
तु। अर्जुन। यः। मनसा। इन्द्रियाणि। नियम्य। असक्तः। कर्मेंद्रियैः। कर्मयोगम्।आरभते। सः। विशिष्यते.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (अर्जुन) हे अर्जुना ! ज्याचे अनुकरण करायला पाहिजे। ज्याचा आदर्श मानून अविहित कर्मांचा त्याग व विहित कर्मांचा योग आचरायला पाहीजे। तो सदाचारी कसा असतो ते ऐक। (वः) जो साधनवंत। (मनसा) मनःपूर्वक अंत:करणाने। (इन्द्रियाणि) ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांना। (नियम्य) वश करून। (असक्तः) मान्यता इंद्रियार्थादि विषयांची आसक्ती पूर्णपणे टाकून देऊन। (करेंद्रियेः) हस्तपादादि कर्मेंद्रियांनी। (कर्मयोगम्) विहित कर्मांचे। (आरभते) आचरण करतो। (सः) तो सदाचारी। (विशिष्यते) मागील श्लोकात सांगितलेल्या दांभिकापेक्षा तर श्रेष्ठ आहेच पण जे नुसताच निषेधांचा त्याग करतात त्यांच्यापेक्षा देखील श्रेष्ठ आहे. ।।७।।
०३.०८श्री भगवानुवाच
नियतं कुरु कर्म त्वं। कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते। न प्रसिद्ध्यदकर्मणः ।।०३/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नियतम् कुरु कर्म त्वम्।
कर्म ज्यायः हि अकर्मणः ।
शरीरयात्रा अपि च ते।
न प्रसिद्धयेत् अकर्मणः ।।
कर्म ज्यायः हि अकर्मणः ।
शरीरयात्रा अपि च ते।
न प्रसिद्धयेत् अकर्मणः ।।
अन्वय
त्वम्। नियतम्। कर्म। कुरु। हि। अकर्मणः। कर्म। ज्यायः।च। अकर्मणः। ते। शरीरयात्रा। अपि। न प्रसिद्धयेत्.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना यासाठी दृष्टादृष्टी भले व्हावे अशी जर तुझी आकांक्षा आहे तर
(त्वम्) तू। (नियतम्) म्या उभयदृश्याने विहिलेले नेमलेले। (कर्म) प्राप्त कर्तव्य। (कुरु) कर। (हि) कारण की। (अकर्मणः) मी विहिलेले कर्म न करण्यापेक्षा अर्थात विधीभंगापेक्षा। (कर्म) विधी आचरणे। (ज्यावः) श्रेष्ठ आहे। (च) हे काय सांगावे लागते पण। (अकर्मणः) कर्म न केल्याने। (ते) तुझी। (शरीरयात्रा) या शरीराधार करावयाची जीवनयात्रा। (अपि) ती देखील। (न प्रसिद्ध्वेत्) चालणार नाही.
दुसरा अर्थ :- (हि) कारण की। (अकर्मणः) कर्म न करण्यापेक्षा (कर्म) आम्ही विहीलेले नियत कर्म करणं हे (ज्यायः) श्रेयस्कर होय. कारण (ते) तुझी (शरीरयात्रा) शरीराचा निर्वाह (अपि) तो देखील (व प्रतिध्येत्) कर्म केल्याशिवाय सिद्धीला जाणार नाही. म्हणून आम्ही विहीलेली कर्म तू कर. त्यामुळे तुला दोन लाभ होतील. तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि आमची आज्ञा पाळण्याचे गोमटेही होईल. या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकी अर्जुनदेवाने म्हटले की। देवा कमपिक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे तरीपण आपण मला या घोर कर्मांमध्ये का योजतात. ते कर्म करायला का लावतात? यावर देवाने म्हटले की। कर्म केल्यावांचून निष्कर्मतेला कुणीही प्राप्त होत नाही. आधी कर्म करावे लागते मग निष्कर्मतेला प्राप्त होतो. आणि नित्यक कर्म जर अज्ञानपूर्वक टाकून दिले तेवढ्यानेच त्याला नैष्कर्म्यम् सिद्धी प्राप्न होते असं नाही. म्हणून कर्म आधी करावेच लागते. पण ते कोणते कर्म करावे लागते ? भलतेही कर्म करावे लागतात काय ? याविषयी देवाने स्पष्टीकरण या श्लोकी केलले आहे. या श्लोकातील 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म याचा अर्थ वेदांती। वेदात सांगीतलेली कर्मे। वेदांनी विहिलेली कर्मे ते तू करत रहा। असा करतात. पण तसा अर्थ ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते करत नाहीत. कारण भगवंत तसं म्हणतील असं संभवत नाही. मग 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म इथे लेख आहे। रहस्यमय अर्थ आहे. नियतम् म्ह. मी विहिलेली। सांगितलेली. अर्जुनदेवाला अजून भगवंतांवर हे परमेश्वर अवतार आहेत असा प्रत्यय नाही. श्रेष्ठ असा प्रत्यय आहे आणि लोक म्हणतात की हे ईश्वर अवतार आहेत म्हणून वरखडे का होईना परंतु अर्जुनदेवसुद्धा मानत होते. आणि भगवंत या अध्यायाच्या आरंभी म्हणाले। 'लोकेऽस्मिन्द्वविधा निष्ठा। पुरा प्रोक्ता मयानघ' तिथे देवाने स्वतःबद्दल मया म्ह. मी विहिले। असे आहे त्या अर्थी वरखडे का होईना पण हे ईश्वर अवतार आहेत अशी जाणीव अर्जुनदेवाला आहे. म्हणून या आठव्या श्लोकी भगवंत म्हणत आहेत की। मी विहिलेली म्ह. ईश्वर अवताराने विहिलेली कर्म तू करत रहा. ।।८।।
(त्वम्) तू। (नियतम्) म्या उभयदृश्याने विहिलेले नेमलेले। (कर्म) प्राप्त कर्तव्य। (कुरु) कर। (हि) कारण की। (अकर्मणः) मी विहिलेले कर्म न करण्यापेक्षा अर्थात विधीभंगापेक्षा। (कर्म) विधी आचरणे। (ज्यावः) श्रेष्ठ आहे। (च) हे काय सांगावे लागते पण। (अकर्मणः) कर्म न केल्याने। (ते) तुझी। (शरीरयात्रा) या शरीराधार करावयाची जीवनयात्रा। (अपि) ती देखील। (न प्रसिद्ध्वेत्) चालणार नाही.
दुसरा अर्थ :- (हि) कारण की। (अकर्मणः) कर्म न करण्यापेक्षा (कर्म) आम्ही विहीलेले नियत कर्म करणं हे (ज्यायः) श्रेयस्कर होय. कारण (ते) तुझी (शरीरयात्रा) शरीराचा निर्वाह (अपि) तो देखील (व प्रतिध्येत्) कर्म केल्याशिवाय सिद्धीला जाणार नाही. म्हणून आम्ही विहीलेली कर्म तू कर. त्यामुळे तुला दोन लाभ होतील. तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि आमची आज्ञा पाळण्याचे गोमटेही होईल. या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकी अर्जुनदेवाने म्हटले की। देवा कमपिक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे तरीपण आपण मला या घोर कर्मांमध्ये का योजतात. ते कर्म करायला का लावतात? यावर देवाने म्हटले की। कर्म केल्यावांचून निष्कर्मतेला कुणीही प्राप्त होत नाही. आधी कर्म करावे लागते मग निष्कर्मतेला प्राप्त होतो. आणि नित्यक कर्म जर अज्ञानपूर्वक टाकून दिले तेवढ्यानेच त्याला नैष्कर्म्यम् सिद्धी प्राप्न होते असं नाही. म्हणून कर्म आधी करावेच लागते. पण ते कोणते कर्म करावे लागते ? भलतेही कर्म करावे लागतात काय ? याविषयी देवाने स्पष्टीकरण या श्लोकी केलले आहे. या श्लोकातील 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म याचा अर्थ वेदांती। वेदात सांगीतलेली कर्मे। वेदांनी विहिलेली कर्मे ते तू करत रहा। असा करतात. पण तसा अर्थ ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते करत नाहीत. कारण भगवंत तसं म्हणतील असं संभवत नाही. मग 'नियतम् कुरु कर्म त्वम्म इथे लेख आहे। रहस्यमय अर्थ आहे. नियतम् म्ह. मी विहिलेली। सांगितलेली. अर्जुनदेवाला अजून भगवंतांवर हे परमेश्वर अवतार आहेत असा प्रत्यय नाही. श्रेष्ठ असा प्रत्यय आहे आणि लोक म्हणतात की हे ईश्वर अवतार आहेत म्हणून वरखडे का होईना परंतु अर्जुनदेवसुद्धा मानत होते. आणि भगवंत या अध्यायाच्या आरंभी म्हणाले। 'लोकेऽस्मिन्द्वविधा निष्ठा। पुरा प्रोक्ता मयानघ' तिथे देवाने स्वतःबद्दल मया म्ह. मी विहिले। असे आहे त्या अर्थी वरखडे का होईना पण हे ईश्वर अवतार आहेत अशी जाणीव अर्जुनदेवाला आहे. म्हणून या आठव्या श्लोकी भगवंत म्हणत आहेत की। मी विहिलेली म्ह. ईश्वर अवताराने विहिलेली कर्म तू करत रहा. ।।८।।
०३.0१श्री भगवानुवाच
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र। लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय। मुक्तसङ्गः समाचर ।।०३/0१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यज्ञार्थात् कर्मणः अन्यत्र।
लोकः अयम् कर्मबन्धनः ।
तदर्थम् कर्म कौन्तेय।
मुक्तसङ्गः समाचर ।।
लोकः अयम् कर्मबन्धनः ।
तदर्थम् कर्म कौन्तेय।
मुक्तसङ्गः समाचर ।।
अन्वय
यज्ञार्थात्। कर्मणः। अन्यत्र। अयम् लोकः। कर्मबन्धनः।कौन्तेय। तदर्थम्। कर्म। मुक्तसङ्गः। समाचर.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना शरीरनिर्वाहासाठी तरी तुला कर्म करावेच लागणार ना! तेव्हा आम्ही सांगतो ते कर्म केल्याने तुला काँचे बंधन लागणार नाही आणि शरीरयात्रेकरिता जी कर्मे करशील त्यामुळे तुला कर्मांची बंधने लागतील कारण-
(यज्ञार्यात्) परमेश्वरप्राप्तीप्रित्यर्थ केल्या जाणाऱ्या। अर्थात मी विहिलेल्या। (कर्मणः) कमाँशिवाय। (अन्यत्र) इतर कमांनी। (अयम् लोकः) हा मनुष्यलोक। (मग तो ज्ञानी का असेना)। (कर्मबन्धनः) कर्मबंधनात पडतो. त्या कर्मांचे त्याला लेप लागतात व ते अवश्य भोगावेच लागतात. (कौन्तेय) हे अर्जुना। (तदर्थम्) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाच्या। (कर्म) विहित कर्मांचे। (मुक्तसङ्गः) आसक्तीरहित होऊन। (समाचर) व्यवस्थित आचरण कर. तेणेकरून तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि कर्मबंधनापासून मुक्त होऊन तुला अदृष्ट गोमटेही लागेल.
दुसरा अर्थ :- कर्म केल्याने जर मोह लागतील म्हणून कर्म न करणे श्रेयस्कर आहे असा तुझ्या डोक्यात जो विचार आहे तो तू झटकून टाक. कारण। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्र अर्जना। (यज्ञार्थात्) परमेश्वर अवताराप्रित्यर्थ। परमेश्वर अवतारांनी विहिलेली कर्म। निष्काम कर्म त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी केली जाणारी वगळून (अन्वत्र) इतरत्र केली जाणारी कर्म ती (अवम् लोकः) या मनुष्यदेहधारीयाला (कर्मवन्धनः) बंधनकारक आहेत. त्यामुळे तो कर्मबंधनात पडतो. म्हणून (तदर्ध्वम् कर्म) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाची जी कर्मे आहेत ती (मुक्तसङ्गः समायर) आसक्तीरहीत होऊन आचर. मग इथे मुक्तसंग हो आसक्तीरहीत हो म्ह. जी कर्म चांगल्याप्रकारची आहेत तीच आपल्याला करायची आहेत त्या चांगल्या कर्मांमध्येच आसक्त होऊ नकोस. चांगल्याप्रकारची कर्म म्ह. ज्या कर्मांमुळे लोकांमध्ये प्रसंशा होणार आहे तीच कर्म आपल्याला करायची आहेत. बाकीची करायची नाहीत. जसे वासनिकांप्रति निरुपण करणे. झाड-पुस करणे. हेही आसक्तीपूर्वक कर्म करणे झाले. आणि जी कर्म प्राप्त होईल ते हीन अथवा उत्तम असा विचार न करता ते करीत रहाणं याला म्हणावं मुक्तसंग होऊन आचरणं. म्हणजे परमेश्वरप्रित्यर्थ कर्म करतांना जे श्रेष्ठ कर्म आहेत। सुखदायी आहेत तीच करणं आणि बाकीची जी हीन कर्म आहेत। जशी अटनादि। भिक्षासाधनादि दुःखदायी कर्म आहेत ती न आचरणं असं नसायसा पाहिजे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ इथे परमेश्वर अवतार असा घ्यायचा. कारण आठव्या अध्यायातही भगवंतांनी व्यक्तमंत परमेश्वर अवताराला यक्ष असे संबोधीले आहे. वेदांती लोक यज्ञ शब्दाचा अर्थ परमेश्वर असाच घेतात पण यज्ञची व्याख्या करतांना यज्ञ म्ह. विष्णू अशी करतात. 11911
(यज्ञार्यात्) परमेश्वरप्राप्तीप्रित्यर्थ केल्या जाणाऱ्या। अर्थात मी विहिलेल्या। (कर्मणः) कमाँशिवाय। (अन्यत्र) इतर कमांनी। (अयम् लोकः) हा मनुष्यलोक। (मग तो ज्ञानी का असेना)। (कर्मबन्धनः) कर्मबंधनात पडतो. त्या कर्मांचे त्याला लेप लागतात व ते अवश्य भोगावेच लागतात. (कौन्तेय) हे अर्जुना। (तदर्थम्) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाच्या। (कर्म) विहित कर्मांचे। (मुक्तसङ्गः) आसक्तीरहित होऊन। (समाचर) व्यवस्थित आचरण कर. तेणेकरून तुझी शरीरयात्राही चालेल आणि कर्मबंधनापासून मुक्त होऊन तुला अदृष्ट गोमटेही लागेल.
दुसरा अर्थ :- कर्म केल्याने जर मोह लागतील म्हणून कर्म न करणे श्रेयस्कर आहे असा तुझ्या डोक्यात जो विचार आहे तो तू झटकून टाक. कारण। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्र अर्जना। (यज्ञार्थात्) परमेश्वर अवताराप्रित्यर्थ। परमेश्वर अवतारांनी विहिलेली कर्म। निष्काम कर्म त्यांच्या प्रसन्नतेसाठी केली जाणारी वगळून (अन्वत्र) इतरत्र केली जाणारी कर्म ती (अवम् लोकः) या मनुष्यदेहधारीयाला (कर्मवन्धनः) बंधनकारक आहेत. त्यामुळे तो कर्मबंधनात पडतो. म्हणून (तदर्ध्वम् कर्म) त्या परमेश्वराप्रित्यर्थ करावयाची जी कर्मे आहेत ती (मुक्तसङ्गः समायर) आसक्तीरहीत होऊन आचर. मग इथे मुक्तसंग हो आसक्तीरहीत हो म्ह. जी कर्म चांगल्याप्रकारची आहेत तीच आपल्याला करायची आहेत त्या चांगल्या कर्मांमध्येच आसक्त होऊ नकोस. चांगल्याप्रकारची कर्म म्ह. ज्या कर्मांमुळे लोकांमध्ये प्रसंशा होणार आहे तीच कर्म आपल्याला करायची आहेत. बाकीची करायची नाहीत. जसे वासनिकांप्रति निरुपण करणे. झाड-पुस करणे. हेही आसक्तीपूर्वक कर्म करणे झाले. आणि जी कर्म प्राप्त होईल ते हीन अथवा उत्तम असा विचार न करता ते करीत रहाणं याला म्हणावं मुक्तसंग होऊन आचरणं. म्हणजे परमेश्वरप्रित्यर्थ कर्म करतांना जे श्रेष्ठ कर्म आहेत। सुखदायी आहेत तीच करणं आणि बाकीची जी हीन कर्म आहेत। जशी अटनादि। भिक्षासाधनादि दुःखदायी कर्म आहेत ती न आचरणं असं नसायसा पाहिजे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ इथे परमेश्वर अवतार असा घ्यायचा. कारण आठव्या अध्यायातही भगवंतांनी व्यक्तमंत परमेश्वर अवताराला यक्ष असे संबोधीले आहे. वेदांती लोक यज्ञ शब्दाचा अर्थ परमेश्वर असाच घेतात पण यज्ञची व्याख्या करतांना यज्ञ म्ह. विष्णू अशी करतात. 11911
०३.१०श्री भगवानुवाच
सहयज्ञाः प्रजाः सुष्ठा। पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वं। एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ।।०३/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सहयज्ञाः प्रजा सूष्ठा।
पुरा उवाच प्रजापतिः ।
अनने प्रसविष्यध्वम् एषः।
वः अस्तु इष्टकामधुक् ।।
पुरा उवाच प्रजापतिः ।
अनने प्रसविष्यध्वम् एषः।
वः अस्तु इष्टकामधुक् ।।
अन्वय
प्रजापतिः। पुरा। सहयज्ञाः। प्रजा। सुष्ठा। उवाच।अनेन। प्रसविष्यध्वम्। एषः। वः। इष्टकामधुक्। अस्तु.
मराठी अर्थ
आता इथून पुढे वैदिक कर्माविषयीचा विवेक सांगत आहेत. जसं परमेश्वर अवतारांनी सृष्ट्यारंभी भक्तीरूप। वैराग्यरूप। ज्ञानरूप कर्म विहिले तसंच निश्चयारंभी वेदही निर्माण झालेत ते सांगत आहेत. आतापर्यंत दैवरहाटीचा ब्रह्मविद्यासंमत निष्काम कर्मयोग तो सांगितला आता इथून पुढे वेद संमत त्रिगुणात्मक असा कर्मयोग तो सांगत आहेत.हे अर्जुना परमेश्वरप्राप्नीप्रित्यर्थ परमेश्वराने विहिलेली कर्मे बंधनकारक नाहीत। शरीरनिर्वाहासाठी केली जाणारी कर्मे बंधनकारक असतात. यावेगळीही सकृतदर्शनी परमेश्वरप्राप्नी प्रित्यर्थ वाटणारी अशी काही कर्मे आहेत तीदेखील बंधनकारकच आहेत. ती कर्मे कोणती ते जाणून घे.
(प्रजापतिः) चैतन्य माया। (पुष्रा) पहिल्या प्रावाहिक सृष्टीत। (सहयज्ञाः) सकळ देवतांच्या भजनपूजन पद्धती अर्थात बर्हियाग साधने आणि। (प्रजा) मनुष्यादि सकळ कर्मफळे। (सृष्टवा) रचून। (ज्याच) चैतन्यद्यावंताद्वारे वेदमिषे बोलली की। (अनेन)। (हे मनुष्देहधारी जीवांनो) या बर्हियागरूप क्रियांद्वारा। पुण्यक्रियांद्वारा। (प्रस्तविष्यध्वम्) इह पारलौकिक सुखाला प्राप्त व्हाल। (एषः) ह्या पुण्यक्रिया। हे बर्हियागरूप यज्ञ। (वः) तुम्हा सर्वांना। (इष्टकामधुक्) इह पारलौकिक कामनांना पूर्ण करणारी कामधेनु। (अस्तु) ठशेत.इथे प्रजापति शब्दाचा अर्थ वेदांती वेगळा करतात. त्यांचा प्रजापति म्ह. चतुर्मुख ब्रह्मा असा समज आहे. तर ब्रह्मा निर्माता आहे। विष्णु पाळिता आहे। आणि शिव संहरता आहे अशी त्यांची समजूत असते. वास्तवीक तसं नाही. भगवंत चौदाव्या अध्यायात 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भम् दधाम्यहम्म या श्लोकात महद्ब्रह्म या नावाने किंवा आठव्या अध्यायात 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन' या श्लोकात सांगितलेली ब्रह्म या नावाने निर्देशिलेली मायाशक्ती। चित्शक्ती। चिज्जडशक्ती ती इथे प्रजापति या नावाने निर्देशिलेली आहे. त्या मायेला देवाने कुठे महद्ब्रह्म म्हटलं आहे तर कुठं नुसती ब्रह्मही म्हटलेलं आहे. परंतु गीतेत सर्वठिकाणी ब्रह्म म्ह. मायाच असा अर्थ नाही. कुठे कुठे ब्रह्म असे सद्ब्रह्मालाही म्हटले आहे. गीतेत यज्ञ शब्द अनेक अर्थानी आलेला आहे. काही ठिकाणी यज्ञ हा परमेश्वराविषयी आलेला आहे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ सर्वप्रकारच्या पुण्यक्रिया असाही आलेला आहे. मातापित्याची। वडिलाबंधुची। गुरूची भक्ती तेही एक यज्ञच आहे. योगदर्शनामध्ये ज्या योगिक प्रक्रिया सांगितल्या तो तरी यज्ञच आहे. आणि यागधर्म सांगितला अग्नीमुखी द्रव्य त्याग करण्याचा तोही एक यज्ञच आहे. तसेच तीर्थ क्षेत्रादि कलियुगीचे बहिर्याग तेही यज्ञच आहेत. आणि अवैदिक जी काही उपासना करतात तोही एक यज्ञच आहे. इथे यज्ञ शब्दाचा अर्थ पुण्यरुप बहिर्यागरूप कर्म असा आहे. ।।।०।।
(प्रजापतिः) चैतन्य माया। (पुष्रा) पहिल्या प्रावाहिक सृष्टीत। (सहयज्ञाः) सकळ देवतांच्या भजनपूजन पद्धती अर्थात बर्हियाग साधने आणि। (प्रजा) मनुष्यादि सकळ कर्मफळे। (सृष्टवा) रचून। (ज्याच) चैतन्यद्यावंताद्वारे वेदमिषे बोलली की। (अनेन)। (हे मनुष्देहधारी जीवांनो) या बर्हियागरूप क्रियांद्वारा। पुण्यक्रियांद्वारा। (प्रस्तविष्यध्वम्) इह पारलौकिक सुखाला प्राप्त व्हाल। (एषः) ह्या पुण्यक्रिया। हे बर्हियागरूप यज्ञ। (वः) तुम्हा सर्वांना। (इष्टकामधुक्) इह पारलौकिक कामनांना पूर्ण करणारी कामधेनु। (अस्तु) ठशेत.इथे प्रजापति शब्दाचा अर्थ वेदांती वेगळा करतात. त्यांचा प्रजापति म्ह. चतुर्मुख ब्रह्मा असा समज आहे. तर ब्रह्मा निर्माता आहे। विष्णु पाळिता आहे। आणि शिव संहरता आहे अशी त्यांची समजूत असते. वास्तवीक तसं नाही. भगवंत चौदाव्या अध्यायात 'मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भम् दधाम्यहम्म या श्लोकात महद्ब्रह्म या नावाने किंवा आठव्या अध्यायात 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन' या श्लोकात सांगितलेली ब्रह्म या नावाने निर्देशिलेली मायाशक्ती। चित्शक्ती। चिज्जडशक्ती ती इथे प्रजापति या नावाने निर्देशिलेली आहे. त्या मायेला देवाने कुठे महद्ब्रह्म म्हटलं आहे तर कुठं नुसती ब्रह्मही म्हटलेलं आहे. परंतु गीतेत सर्वठिकाणी ब्रह्म म्ह. मायाच असा अर्थ नाही. कुठे कुठे ब्रह्म असे सद्ब्रह्मालाही म्हटले आहे. गीतेत यज्ञ शब्द अनेक अर्थानी आलेला आहे. काही ठिकाणी यज्ञ हा परमेश्वराविषयी आलेला आहे. यज्ञ शब्दाचा अर्थ सर्वप्रकारच्या पुण्यक्रिया असाही आलेला आहे. मातापित्याची। वडिलाबंधुची। गुरूची भक्ती तेही एक यज्ञच आहे. योगदर्शनामध्ये ज्या योगिक प्रक्रिया सांगितल्या तो तरी यज्ञच आहे. आणि यागधर्म सांगितला अग्नीमुखी द्रव्य त्याग करण्याचा तोही एक यज्ञच आहे. तसेच तीर्थ क्षेत्रादि कलियुगीचे बहिर्याग तेही यज्ञच आहेत. आणि अवैदिक जी काही उपासना करतात तोही एक यज्ञच आहे. इथे यज्ञ शब्दाचा अर्थ पुण्यरुप बहिर्यागरूप कर्म असा आहे. ।।।०।।
०३.११श्री भगवानुवाच
देवान्भावयतानेन। ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः। श्रेयः परमवाप्स्यथ ।।०३/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
देवान् भावयतः अनेन।
ते देवाः भावयन्तु वः ।
परस्परम् भावयन्तः।
श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ।।
ते देवाः भावयन्तु वः ।
परस्परम् भावयन्तः।
श्रेयः परम् अवाप्स्यथ ।।
अन्वय
अनेन। देवान्। भावयतः। ते देवाः। वः। भावयन्तु।परस्परम्। भावयन्तः। परमश्रेयः। अवाप्स्यथ.
मराठी अर्थ
अजून वेदांद्वारा चैतन्यमायेने व्यक्त केलेले भाव ऐक.
(अनेन) ह्या बर्हियागाने। (देवान) देवतांना। (भावयतः) हे मानवांनो तुम्ही तृप्त करा। संतुष्ट करा. त्याच्या बदल्यात। (ते देवाः) त्या देवता। (वः) तुम्हाला। (भावयन्तु)। (इह पारलौकिक सुखफळे संपादन) संतुष्ट करोत. (अशाप्रकारे)। (परस्यरम्) एकमेकाला। (भावयन्तः) संतुष्ट करीत। प्रसन्न करीत। (परमश्रेयः) श्रेष्ठ प्रकारच्या समाधानाला। (अवाप्स्यथ) प्राप्त व्हाल.मग या यज्ञांद्वारा परमश्रेय ते कोणते जे जिवांना प्राप्त होते आणि देवतांना प्राप्त होते? देवता या स्वतः ज्ञाप्तानंदरुपा आहेत. त्यांचापरीचा आनंद त्यांचाठिकाणी। त्यांच्यापरीचे पंचप्रकार तेही त्यांचाठिकाणी असतात. मग या यज्ञांद्वारा त्यांना कोणते परमश्रेय प्राप्त होणार? जीवाला सुख हवय. सुख ते प्रार्थ्य जीवास. सुखासाठी आणखी काही नको. तो खातो तरी सुखासाठीच खातो. त्याची प्रत्येक गोष्ट सुखासाठीच असते. म्हणून सुख हे जीवासाठी परमश्रेय आहे. मग त्या सुखात अनेक भेद असतील. त्यात सर्वश्रेष्ठ प्रकारचे सुख म्हणजे देवतेचा फळी जाऊन तिथले सुख उपभोगणे. हे त्याच्या परीचे श्रेष्ठ प्रकारचे सुख झाले. या पाठोपाठ मनुष्यदेही नानाप्रकारचे सुखरूप भोग उपभोगणे. मग यात ऐश्वर्यही आलं। भोगसंपन्नताही आली। वैभवही आली. हे सर्व जीवाच्या लेखी परमश्रेय आहे. मग यात देवतेला परमश्रेय ते कोणते ? देवता ही सापेक्ष असल्यामुळे तिचं कुणी भजन-पूजन केलं असता तिला त्यामुळे एकप्रकारचा आल्हाद होतो. हेच तिचासाठी परमश्रेय आहे. ।।।१।।
(अनेन) ह्या बर्हियागाने। (देवान) देवतांना। (भावयतः) हे मानवांनो तुम्ही तृप्त करा। संतुष्ट करा. त्याच्या बदल्यात। (ते देवाः) त्या देवता। (वः) तुम्हाला। (भावयन्तु)। (इह पारलौकिक सुखफळे संपादन) संतुष्ट करोत. (अशाप्रकारे)। (परस्यरम्) एकमेकाला। (भावयन्तः) संतुष्ट करीत। प्रसन्न करीत। (परमश्रेयः) श्रेष्ठ प्रकारच्या समाधानाला। (अवाप्स्यथ) प्राप्त व्हाल.मग या यज्ञांद्वारा परमश्रेय ते कोणते जे जिवांना प्राप्त होते आणि देवतांना प्राप्त होते? देवता या स्वतः ज्ञाप्तानंदरुपा आहेत. त्यांचापरीचा आनंद त्यांचाठिकाणी। त्यांच्यापरीचे पंचप्रकार तेही त्यांचाठिकाणी असतात. मग या यज्ञांद्वारा त्यांना कोणते परमश्रेय प्राप्त होणार? जीवाला सुख हवय. सुख ते प्रार्थ्य जीवास. सुखासाठी आणखी काही नको. तो खातो तरी सुखासाठीच खातो. त्याची प्रत्येक गोष्ट सुखासाठीच असते. म्हणून सुख हे जीवासाठी परमश्रेय आहे. मग त्या सुखात अनेक भेद असतील. त्यात सर्वश्रेष्ठ प्रकारचे सुख म्हणजे देवतेचा फळी जाऊन तिथले सुख उपभोगणे. हे त्याच्या परीचे श्रेष्ठ प्रकारचे सुख झाले. या पाठोपाठ मनुष्यदेही नानाप्रकारचे सुखरूप भोग उपभोगणे. मग यात ऐश्वर्यही आलं। भोगसंपन्नताही आली। वैभवही आली. हे सर्व जीवाच्या लेखी परमश्रेय आहे. मग यात देवतेला परमश्रेय ते कोणते ? देवता ही सापेक्ष असल्यामुळे तिचं कुणी भजन-पूजन केलं असता तिला त्यामुळे एकप्रकारचा आल्हाद होतो. हेच तिचासाठी परमश्रेय आहे. ।।।१।।
०३.१२श्री भगवानुवाच
इष्टान्भोगान्हि वो देवा। दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो। यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः 1।०३/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इष्टान् भोगान् हि वः देवा।
दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
ते दत्तान् अप्रदाय एभ्यः।
यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ।।
दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
ते दत्तान् अप्रदाय एभ्यः।
यः भुङ्क्ते स्तेन एव सः ।।
अन्वय
ते। दत्तान्। यः। एभ्यः। अप्रदाय हि। भुङ्क्ते। सः। स्तेन एव.यज्ञभाविताः। देवाः। वः। इष्टान् भोगान्। दास्यन्ते।
मराठी अर्थ
अजून चैतन्यमाया वेदांद्वारा काय बोलली तेच सांगतात.
(यज्ञभाविताः) बर्हियागादि पुण्यकर्मांनी तृप्त झालेल्या। (देवाः) देवता।(वः) तुम्हा जीवांना। (इष्टान् भोगान्) हवे असलेले इह पारलौकिक सुखभोग। (दाञ्यन्ते) देतील। (अशाप्रकारे)। (ते) त्या देवतांनी। (दत्तान्) दिलेल्या भोगांना। (यः) जो पुरुष। (एभ्यः) त्या देवतांना। (अग्रदाय हि) काही न देताच। (भुङ्क्ते) उपभोगतो। (सः) तो। (क्तेन एव) चोरच मानला जाईल. देवतेने जीवाला मनुष्यदेह दिलं आणि तेही तिने जीवाच्या पुण्यकर्मांमुळेच दिलं हे जरी खरं असलं तरी त्याने कृतज्ञनेतेने मनुष्यदेही आल्यानंतर देवतेची काहीना काही उपासना केली पाहिजे. काहीना काही फेड दिलं पाहिजे. जीव देत नाही कृतघ्नतेने तर तो चोरच होय. किंवा सुखरुप फुटक्रियांचे भोगामुळे एखाद्या जीवाला देवतेने राजा बनविले आणि तेही तिने या जीवाने काहीतरी इष्ट आचरले होते म्हणूनच बनवले. जीवाच्या कर्माच्या बदल्यातूनच ती याला राज्यपद देते हे जरी खरं असलं तरीपण याने कृतज्ञता म्हणून त्यातलं काहीना काहीतरी तिला अर्पण केलं पाहिजे. आणि जर न केलं तर याला एकप्रकारचा प्रत्यवाय आहे. म्हणून नित्यकी। नैमित्यकीतून प्रतिदिनीच्या प्रत्यवायाच्या परिहारार्थ गेली असं आपल्या देवाने म्हटलेलं आहे. तसं जर जीवाने नाही केलं तर तो खरोखर चोर होय. त्याने काहीतरी इष्टकर्म देवताप्रित्यर्थ केलेच पाहिजेत. हे फक्त कर्मरहाटीच्यांविषयीच आहे. मात्र जीव दैवरहाटीत आल्यानंतर। परमेश्वराचे ज्ञान झाल्यानंतर जीवाने काय करावे ते पुढे भगवंत सांगणारच आहेत. ।।।२।।
(यज्ञभाविताः) बर्हियागादि पुण्यकर्मांनी तृप्त झालेल्या। (देवाः) देवता।(वः) तुम्हा जीवांना। (इष्टान् भोगान्) हवे असलेले इह पारलौकिक सुखभोग। (दाञ्यन्ते) देतील। (अशाप्रकारे)। (ते) त्या देवतांनी। (दत्तान्) दिलेल्या भोगांना। (यः) जो पुरुष। (एभ्यः) त्या देवतांना। (अग्रदाय हि) काही न देताच। (भुङ्क्ते) उपभोगतो। (सः) तो। (क्तेन एव) चोरच मानला जाईल. देवतेने जीवाला मनुष्यदेह दिलं आणि तेही तिने जीवाच्या पुण्यकर्मांमुळेच दिलं हे जरी खरं असलं तरी त्याने कृतज्ञनेतेने मनुष्यदेही आल्यानंतर देवतेची काहीना काही उपासना केली पाहिजे. काहीना काही फेड दिलं पाहिजे. जीव देत नाही कृतघ्नतेने तर तो चोरच होय. किंवा सुखरुप फुटक्रियांचे भोगामुळे एखाद्या जीवाला देवतेने राजा बनविले आणि तेही तिने या जीवाने काहीतरी इष्ट आचरले होते म्हणूनच बनवले. जीवाच्या कर्माच्या बदल्यातूनच ती याला राज्यपद देते हे जरी खरं असलं तरीपण याने कृतज्ञता म्हणून त्यातलं काहीना काहीतरी तिला अर्पण केलं पाहिजे. आणि जर न केलं तर याला एकप्रकारचा प्रत्यवाय आहे. म्हणून नित्यकी। नैमित्यकीतून प्रतिदिनीच्या प्रत्यवायाच्या परिहारार्थ गेली असं आपल्या देवाने म्हटलेलं आहे. तसं जर जीवाने नाही केलं तर तो खरोखर चोर होय. त्याने काहीतरी इष्टकर्म देवताप्रित्यर्थ केलेच पाहिजेत. हे फक्त कर्मरहाटीच्यांविषयीच आहे. मात्र जीव दैवरहाटीत आल्यानंतर। परमेश्वराचे ज्ञान झाल्यानंतर जीवाने काय करावे ते पुढे भगवंत सांगणारच आहेत. ।।।२।।
०३.१३श्री भगवानुवाच
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो। मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा। ये पचन्त्यात्मकारणात् ।।०३/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः।
मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः ।
भुञ्जते ते तु अघम् पायाः।
ये पचन्ति आत्मकारणात् ।।
मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः ।
भुञ्जते ते तु अघम् पायाः।
ये पचन्ति आत्मकारणात् ।।
अन्वय
यज्ञशिष्टाशिनः। सन्तः। सर्वकिल्बिषैः। मुच्यन्ते।ये। पायाः। आत्मकारणात्। पचन्ति। ते तु। अघम्। भुञ्जते.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना अव्यक्ताला संमत अशी सृष्टीव्यवस्थाच चैतन्य माया चालवते म्हणून उभरहाटीच्या लोकांनी पुढील नियमांचे पालन करावे
(यज्ञशिष्टाशितः) बर्हियागरूप यज्ञ आचरून उरलेले अन्न प्रसाद म्हणून जेवणारी। (सन्तः) सज्जन माणसे। (सर्वकिल्विषैः) त्या बर्हियागात सामावणाऱ्या हिंसा दोषापासून। (मुच्यन्ते) मुक्त असतात. त्याचे स्वतंत्र फळ त्यांना भोगावे लागत नाही. (ये) जे। (पायाः) स्वार्थी लोक नास्तिक लोक। (आत्मकारणात्) फक्त स्वतःसाठी। इंद्रियार्थ पूर्तीसाठी। (पचन्ति) अन्ननिष्पत्ती करतात। (ते तु) ते तर। (अघम्) जणू काही पापच। (भुञ्जते) भक्षण करतात.
यज्ञशिष्टाशिनः म्ह. देवताप्रित्यर्थ शिजवलेले अन्न ते देवतेला अर्पण करून मग खाणारा. अथवा पात्राग्रित्यर्थ शिजवलेले गेलेले अन्न त्यातून उरलेले खाणारा. मग आधी शिजवतांना त्याला देवतेप्रित्यर्थ करावं। पात्राप्रित्यर्थ करावं असाच भाव असतो. मग प्रत्येकच यज्ञामध्ये। बहिर्याग आचरतांना यज्ञशिष्ट रहातेच. मग इथे सर्वकिल्विषैः मुच्यन्ते याचा अर्थ सर्व पायांपासून मुक्त होऊन जातो असा नाही. त्याने पूर्वी केलेल्या सर्वच पापांपासून तो मुक्त होतो असाही नाही. मग तर हे भलतंच सोपं झालं! पायं नासण्याकरिता हे फारचं सोप झालं. मग जगातील जेवढेही पापीये आहेत ते यज्ञशिष्ट अन्न खाऊन मोकळे होऊन जातील. म्हणून तसा अर्थ नाही. तर बहिर्यागामध्ये जीव ज्या काही क्रिया करतो त्या क्रिया करतांना त्याचाकडून काहीना काही हिंसा होतेच. जसं मातापित्यांची भक्ती करतांना जे काही अन्न शिजवेल त्यात काहीना काही सूक्ष्म जंतूंची हिंसा होईलच ना! त्यांचासाठी पानं फुलं तोडेल त्यातही सूक्ष्मा जंतूंची हिंसा आहेच ना! देवतेप्रित्यर्थ यज्ञ करील मग तिथेही काहीना
काही हिंसा आहेच. मग अशा ज्या बहिर्यागरूप कर्म करतांना हिंसा घडतात त्या हिंसांना इथे किल्विष असं म्हटलेलं आहे. अर्थात त्या बहिर्यागात घडणाऱ्या सर्वप्रकारच्या हिसांरूप दोषांपासून मुच्यन्ते म्ह. त्या हिंसेचा त्याला दोष लागत नाही. इतकाच अर्थ घ्यायचा. वांचून पूर्वी केलेली यज्ञशिष्ट अन्न खाल्याने नासून जातात असं नाही. मग तो अशा हिंसारूप कर्मापासूनही पूर्णपणे मुक्त होतो असं नाही. सानियेचा फलिचि मिश्रभोग एणेन्याये फळी गेल्यानंतरही हिरण्यकश्यपासारख्या दैत्यांची धाडी येणारच. आणि त्यातही थोर हिंसा घडलेली असेल तर त्याचा स्वतंत्र भोगही त्याला भोगावे लागतील. या श्लोकी कर्मरहाटीच्या वैदिकासाठी भगवंत विवेक सांगत आहेत की। त्याने जीव्हालव्य पूर्ण करण्यासाठी अथवा पोट भरण्यासाठी अन्न शिजवू नये. तर त्याने हा विवेक करावा की मला ज्या कोणाचं। अव्यक्त निराकार शक्तीने। हे मनुष्यदेह मिळवून दिलेलं आहे त्यासाठी काहीतरी करणं माझं कर्तव्य आहे आणि म्हणून त्या वैदिककर्मानुसार का होईना त्याने जे काही अन्न शिजवायचं आहे ते पुण्यहेतूने कोण्या पात्राला अर्पण करण्यासाठी शिजवायचं आहे. त्यातलं जे काही उरलेलं आहे ते माझ्या हक्काचं आहे असे म्हणून खायचं आहे. म्हणून कर्मरहाटीच्याने आपल्यासाठी अन्न शिजवू नये. तसेच संबंधीयांकरितादेखील पचन करू नये. तसेच ज्याला ईश्वरीचे ज्ञान झालेलं आहे त्यानेसुद्धा कुटुंबाकरिता। माझ्यासाठी अन्न शिजवायचय या भावनेने शिजवू नये. तर त्याने कोणासाठी शिजवायचं? ना आपल्याला अनंता सृष्टीत अहेतूक भूतभजन घडलं नाही। मायापुर भजन घडलं नाही. आणि ते जर घडलं असतं तर आम्ही अनन्यभक्ती करून कधीच उद्धरूण गेलो असतो. म्हणून जे काही त्याने शिजवायचं आहे ते कदाचीत एखादे ईश्वर अवतार माझ्या घरी येऊन भिक्षा करतील। माझी प्रार्थना स्विकारतील असे म्हणून त्याने आधी देवपूजेला। प्रसादाला सन्मुख प्रार्थना करावी. का देवा! आज जे काही माझ्या घरी शिजवलेले आहे ते तुमच्या आणि तुमच्या भक्तांच्या उद्दश्वाने शिजवणार आहे. आपण स्वयं माधुकरी कारणे माझ्या घरी बिजे करा अथवा एखाद्या उत्तम पात्र तरी माझ्या घरी धाडा. अशा उद्दश्वाने त्याने अन्न शिजवलं पाहिजे. त्यामुळे त्याला त्या पजनाचा। शिजवण्याचा दोष लागणार नाही. मग हा श्लोक जसा तसा कर्मरहीटीच्या पुरुषासाठीच आहे. दैवरहाटीच्या पुरुषासाठी प्रामुख्याने नाही. ।।।३।।
(यज्ञशिष्टाशितः) बर्हियागरूप यज्ञ आचरून उरलेले अन्न प्रसाद म्हणून जेवणारी। (सन्तः) सज्जन माणसे। (सर्वकिल्विषैः) त्या बर्हियागात सामावणाऱ्या हिंसा दोषापासून। (मुच्यन्ते) मुक्त असतात. त्याचे स्वतंत्र फळ त्यांना भोगावे लागत नाही. (ये) जे। (पायाः) स्वार्थी लोक नास्तिक लोक। (आत्मकारणात्) फक्त स्वतःसाठी। इंद्रियार्थ पूर्तीसाठी। (पचन्ति) अन्ननिष्पत्ती करतात। (ते तु) ते तर। (अघम्) जणू काही पापच। (भुञ्जते) भक्षण करतात.
यज्ञशिष्टाशिनः म्ह. देवताप्रित्यर्थ शिजवलेले अन्न ते देवतेला अर्पण करून मग खाणारा. अथवा पात्राग्रित्यर्थ शिजवलेले गेलेले अन्न त्यातून उरलेले खाणारा. मग आधी शिजवतांना त्याला देवतेप्रित्यर्थ करावं। पात्राप्रित्यर्थ करावं असाच भाव असतो. मग प्रत्येकच यज्ञामध्ये। बहिर्याग आचरतांना यज्ञशिष्ट रहातेच. मग इथे सर्वकिल्विषैः मुच्यन्ते याचा अर्थ सर्व पायांपासून मुक्त होऊन जातो असा नाही. त्याने पूर्वी केलेल्या सर्वच पापांपासून तो मुक्त होतो असाही नाही. मग तर हे भलतंच सोपं झालं! पायं नासण्याकरिता हे फारचं सोप झालं. मग जगातील जेवढेही पापीये आहेत ते यज्ञशिष्ट अन्न खाऊन मोकळे होऊन जातील. म्हणून तसा अर्थ नाही. तर बहिर्यागामध्ये जीव ज्या काही क्रिया करतो त्या क्रिया करतांना त्याचाकडून काहीना काही हिंसा होतेच. जसं मातापित्यांची भक्ती करतांना जे काही अन्न शिजवेल त्यात काहीना काही सूक्ष्म जंतूंची हिंसा होईलच ना! त्यांचासाठी पानं फुलं तोडेल त्यातही सूक्ष्मा जंतूंची हिंसा आहेच ना! देवतेप्रित्यर्थ यज्ञ करील मग तिथेही काहीना
काही हिंसा आहेच. मग अशा ज्या बहिर्यागरूप कर्म करतांना हिंसा घडतात त्या हिंसांना इथे किल्विष असं म्हटलेलं आहे. अर्थात त्या बहिर्यागात घडणाऱ्या सर्वप्रकारच्या हिसांरूप दोषांपासून मुच्यन्ते म्ह. त्या हिंसेचा त्याला दोष लागत नाही. इतकाच अर्थ घ्यायचा. वांचून पूर्वी केलेली यज्ञशिष्ट अन्न खाल्याने नासून जातात असं नाही. मग तो अशा हिंसारूप कर्मापासूनही पूर्णपणे मुक्त होतो असं नाही. सानियेचा फलिचि मिश्रभोग एणेन्याये फळी गेल्यानंतरही हिरण्यकश्यपासारख्या दैत्यांची धाडी येणारच. आणि त्यातही थोर हिंसा घडलेली असेल तर त्याचा स्वतंत्र भोगही त्याला भोगावे लागतील. या श्लोकी कर्मरहाटीच्या वैदिकासाठी भगवंत विवेक सांगत आहेत की। त्याने जीव्हालव्य पूर्ण करण्यासाठी अथवा पोट भरण्यासाठी अन्न शिजवू नये. तर त्याने हा विवेक करावा की मला ज्या कोणाचं। अव्यक्त निराकार शक्तीने। हे मनुष्यदेह मिळवून दिलेलं आहे त्यासाठी काहीतरी करणं माझं कर्तव्य आहे आणि म्हणून त्या वैदिककर्मानुसार का होईना त्याने जे काही अन्न शिजवायचं आहे ते पुण्यहेतूने कोण्या पात्राला अर्पण करण्यासाठी शिजवायचं आहे. त्यातलं जे काही उरलेलं आहे ते माझ्या हक्काचं आहे असे म्हणून खायचं आहे. म्हणून कर्मरहाटीच्याने आपल्यासाठी अन्न शिजवू नये. तसेच संबंधीयांकरितादेखील पचन करू नये. तसेच ज्याला ईश्वरीचे ज्ञान झालेलं आहे त्यानेसुद्धा कुटुंबाकरिता। माझ्यासाठी अन्न शिजवायचय या भावनेने शिजवू नये. तर त्याने कोणासाठी शिजवायचं? ना आपल्याला अनंता सृष्टीत अहेतूक भूतभजन घडलं नाही। मायापुर भजन घडलं नाही. आणि ते जर घडलं असतं तर आम्ही अनन्यभक्ती करून कधीच उद्धरूण गेलो असतो. म्हणून जे काही त्याने शिजवायचं आहे ते कदाचीत एखादे ईश्वर अवतार माझ्या घरी येऊन भिक्षा करतील। माझी प्रार्थना स्विकारतील असे म्हणून त्याने आधी देवपूजेला। प्रसादाला सन्मुख प्रार्थना करावी. का देवा! आज जे काही माझ्या घरी शिजवलेले आहे ते तुमच्या आणि तुमच्या भक्तांच्या उद्दश्वाने शिजवणार आहे. आपण स्वयं माधुकरी कारणे माझ्या घरी बिजे करा अथवा एखाद्या उत्तम पात्र तरी माझ्या घरी धाडा. अशा उद्दश्वाने त्याने अन्न शिजवलं पाहिजे. त्यामुळे त्याला त्या पजनाचा। शिजवण्याचा दोष लागणार नाही. मग हा श्लोक जसा तसा कर्मरहीटीच्या पुरुषासाठीच आहे. दैवरहाटीच्या पुरुषासाठी प्रामुख्याने नाही. ।।।३।।
०३.१४श्री भगवानुवाच
अन्नाद्भवन्ति भूतानि। पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो। यज्ञः कर्मसमुद्भवः ।।०३/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्नात् भवन्ति भूतानि।
पर्जन्यात् अन्नसम्भवः ।
यज्ञात् भवति पर्जन्यः।
यक्षः कर्म समुद्भवम् ।।
पर्जन्यात् अन्नसम्भवः ।
यज्ञात् भवति पर्जन्यः।
यक्षः कर्म समुद्भवम् ।।
अन्वय
भूतानि। अन्नात्। भवन्ति। पर्जन्यात् अन्नसम्भवः।पर्जन्यः। यज्ञात् भवति। यज्ञ कर्म समुद्भवम्.
मराठी अर्थ
कर्मरहाटीच्या मानवांनीही पुण्यहेतूच्या का होईनात पण दानरूप। यक्षरूप। बर्हियागरूप क्रिया केल्याच पाहिजेत. कारण की हे अर्जुना
(भूतानि) मनुष्यदेहाचे लेप। (अन्नात्) अन्नदानानेच। (भवन्ति) निष्पन्न होतात। (पर्जन्यात् अन्नसम्भवः) पावसामुळे अन्नाची उत्पत्ती होते। (पर्जन्यः) पाऊस। (यक्षात् भवति) यज्ञामुळे वर्षतो। यज्ञकर्मांमुळे पडतो. (यज्ञः कर्मसमुद्भवः) आणि यक्ष कर्मापासून उत्पन्न झालेले आहेत. इथे यज्ञ शब्दाचा पुण्यरूप क्रिया। सर्व प्रकारची बहिर्यागरूप क्रिया असा अर्थ भगवंतांना अभिप्रेत आहे. वांचून यज्ञ म्ह. अन्नदानरूय यज्ञ किंवा द्वापरीत केला जाणारा यज्ञयान असा अर्थ नाही. मग इथे यज्ञात् भवति पर्जन्यः कसे? यज्ञांमुळे पाऊस पडतो हे कसे? पुण्यरूप क्रियांनी सुखरूपा फुटक्रिया निष्पन्न होतात. त्या भोगवण्यासाठी अन्नधान्याची। पदार्थांची आवश्यकता असतेच. आणि अन्नधान्याच्या निष्पत्तीसाठी देवतेला पाऊस पाडावाच लागतो. अशा रीतीने 'यज्ञात् भवति पर्जन्यः' हे विधान घडते. कर्म शब्दाचा अर्थ वेदांती क्रिया असा करतात. आपण कर्म शब्दाचा अर्थ वेद असा करतो. म्हणून यज्ञः कर्मसमुद्भवः म्ह. त्रिकांडवेदातून सर्व यज्ञ म्ह. बहिर्यागरूप क्रिया त्या उत्पन्न झालेल्या आहेत असा अर्थ होतो. अर्थात सकळ बहिर्याग दानपुण्य हे सर्व वेदांत सांगितलेले आहेत. मनुष्यदेह हे कोण्या पुण्यकर्माचे फळ आहे हे ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्याशिवाय आणखी कुणाला ठाऊक नाही. अन्नात् भविन्त भूतानि म्ह. अन्नदानामुळे मनुष्य शरीरं मिळतात. असा अर्थ आपला. मग याच जातिचा श्लोक नवव्या अध्यायात आहे. भूतानि यान्ति भूतेज्या म्हणून. या श्लोकात भूत शब्दाचा अर्थ भूतं प्रेतं असा भगवंताला अभिप्रेत नाही. यद्ययावत् जेवढेही टीकाकार आहेत ते भूतानि यान्ति भूतेज्या म्ह. भूता ग्रेतांची उपासना करणारे भूतयोनीला प्राप्त होतात असाच अर्थ करतात. परंतु ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या गोष्टीला संमती देत नाहीत. आपल्या मते भूता प्रेतांची उपासना करणारे लोक ते सतराव्या अध्यायात चौथ्या श्लोकी सांगितले आहेत. मग भूतानि यान्ति भूतेज्या यात मुख्यत्वे भूतं म्ह. मनुष्य. त्या मनुष्यांची इज्या म्ह. पुजा अर्चा करून पुण्य भावनेने जेऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. मनुष्य शरीरं प्राप्त करून घेतात. हा एक अर्थ. किंवा भूतं म्ह. सर्व प्राणीमात्र। पशु पक्ष्यादि। त्या भूतांची इज्या म्ह. पुण्यभावनेने त्यांना जेऊ खाऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. त्या त्या देहामध्ये गेले असता तत्तत् जातिची सुख प्राप्त करून घेतात. अर्थात एखादा जर पुण्यभावनेने कुत्र्याला भाकरी खाऊ घालतो तर हा कधीतरी कर्मवशामुळे कुत्र्याच्या योनीत गेला असता लोकही त्याला प्रेमाने भरपूर खाऊ घालतील. काहींच्या मते इथे भूतेज्या म्ह. सर्व प्राणीमात्र यांना पुण्यभावनेने जेऊ खाऊ घातलं तर त्या त्या योनीचे देह प्राप्त होते असा अर्थ करतात. पण तसा अर्थ नाही. ।।।४।।
(भूतानि) मनुष्यदेहाचे लेप। (अन्नात्) अन्नदानानेच। (भवन्ति) निष्पन्न होतात। (पर्जन्यात् अन्नसम्भवः) पावसामुळे अन्नाची उत्पत्ती होते। (पर्जन्यः) पाऊस। (यक्षात् भवति) यज्ञामुळे वर्षतो। यज्ञकर्मांमुळे पडतो. (यज्ञः कर्मसमुद्भवः) आणि यक्ष कर्मापासून उत्पन्न झालेले आहेत. इथे यज्ञ शब्दाचा पुण्यरूप क्रिया। सर्व प्रकारची बहिर्यागरूप क्रिया असा अर्थ भगवंतांना अभिप्रेत आहे. वांचून यज्ञ म्ह. अन्नदानरूय यज्ञ किंवा द्वापरीत केला जाणारा यज्ञयान असा अर्थ नाही. मग इथे यज्ञात् भवति पर्जन्यः कसे? यज्ञांमुळे पाऊस पडतो हे कसे? पुण्यरूप क्रियांनी सुखरूपा फुटक्रिया निष्पन्न होतात. त्या भोगवण्यासाठी अन्नधान्याची। पदार्थांची आवश्यकता असतेच. आणि अन्नधान्याच्या निष्पत्तीसाठी देवतेला पाऊस पाडावाच लागतो. अशा रीतीने 'यज्ञात् भवति पर्जन्यः' हे विधान घडते. कर्म शब्दाचा अर्थ वेदांती क्रिया असा करतात. आपण कर्म शब्दाचा अर्थ वेद असा करतो. म्हणून यज्ञः कर्मसमुद्भवः म्ह. त्रिकांडवेदातून सर्व यज्ञ म्ह. बहिर्यागरूप क्रिया त्या उत्पन्न झालेल्या आहेत असा अर्थ होतो. अर्थात सकळ बहिर्याग दानपुण्य हे सर्व वेदांत सांगितलेले आहेत. मनुष्यदेह हे कोण्या पुण्यकर्माचे फळ आहे हे ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्याशिवाय आणखी कुणाला ठाऊक नाही. अन्नात् भविन्त भूतानि म्ह. अन्नदानामुळे मनुष्य शरीरं मिळतात. असा अर्थ आपला. मग याच जातिचा श्लोक नवव्या अध्यायात आहे. भूतानि यान्ति भूतेज्या म्हणून. या श्लोकात भूत शब्दाचा अर्थ भूतं प्रेतं असा भगवंताला अभिप्रेत नाही. यद्ययावत् जेवढेही टीकाकार आहेत ते भूतानि यान्ति भूतेज्या म्ह. भूता ग्रेतांची उपासना करणारे भूतयोनीला प्राप्त होतात असाच अर्थ करतात. परंतु ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते या गोष्टीला संमती देत नाहीत. आपल्या मते भूता प्रेतांची उपासना करणारे लोक ते सतराव्या अध्यायात चौथ्या श्लोकी सांगितले आहेत. मग भूतानि यान्ति भूतेज्या यात मुख्यत्वे भूतं म्ह. मनुष्य. त्या मनुष्यांची इज्या म्ह. पुजा अर्चा करून पुण्य भावनेने जेऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. मनुष्य शरीरं प्राप्त करून घेतात. हा एक अर्थ. किंवा भूतं म्ह. सर्व प्राणीमात्र। पशु पक्ष्यादि। त्या भूतांची इज्या म्ह. पुण्यभावनेने त्यांना जेऊ खाऊ घालणारे ते भूतानि यान्ति म्ह. त्या त्या देहामध्ये गेले असता तत्तत् जातिची सुख प्राप्त करून घेतात. अर्थात एखादा जर पुण्यभावनेने कुत्र्याला भाकरी खाऊ घालतो तर हा कधीतरी कर्मवशामुळे कुत्र्याच्या योनीत गेला असता लोकही त्याला प्रेमाने भरपूर खाऊ घालतील. काहींच्या मते इथे भूतेज्या म्ह. सर्व प्राणीमात्र यांना पुण्यभावनेने जेऊ खाऊ घातलं तर त्या त्या योनीचे देह प्राप्त होते असा अर्थ करतात. पण तसा अर्थ नाही. ।।।४।।
०३.१५श्री भगवानुवाच
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि। ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म। नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।।०३/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्म ब्रह्मोद्भवम् विद्धि।
ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म।
नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।।
ब्रह्म अक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म।
नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ।।
अन्वय
कर्म। ब्रह्मोद्भवम्। विद्धि। ब्रह्म। अक्षरसमुद्भवम्।तस्मात्। सर्वगतम्। ब्रह्म। नित्यम्। यज्ञे। प्रतिष्ठितम्.
मराठी अर्थ
(कर्म) त्रिकांड वेद। (ब्रह्मोद्भवम्) अपर बह्म। चिद्ब्रह्म अशी जी चैतन्यमाया। तिच्या मनोधर्मानेच चैतन्य विद्यावंताद्वारा निरुपिले गेले। (विद्धि) असे जान। (ब्रह्म) ती चैतन्यमाया। (अक्षरसमुद्भवम्) अव्यक्त परमेश्वराच्या मनोधर्माने। अनुमतीने। संमतीने कार्य करते। (तस्मात्)। (चैतन्यमायेने वेद निर्मिले) म्हणून। (सर्वगतम्) सर्व जीव। देवता। प्रपंच यांना व्यापलेली। (ब्रह्म) चैतन्यमाया। (जित्यम्) नेहमीच। (वले) सकळ बर्हियाग क्रियांत। (प्रतिष्ठितम्) मनोधर्मरूपे असते.प्रत्येकाने नेहमीच आपापल्या युभानुरूप हे यज्ञ आचरावेत असा तिचा मनोधर्म असतो. इथे परमेश्वराला अक्षर असे म्हटलेलं आहे. तसेच आठव्या अध्यायातल्या तिसऱ्या श्लोकात म्हटले आहे. एन्हवी अक्षर असे पंधराव्या अध्यायातल्या सोळाव्या श्लोकात जीवालापण म्हटलेलं आहे. दुसरेनि अर्धे इथे सर्वगतम् ब्रह्म असे परमेश्वराला म्हटले आहे. त्यानुसार अर्थ (तरमात्) ते सर्व त्या अक्षरब्रह्माच्या प्रवृत्तीने जे झालेलं आहे आणि म्हणून (सर्वगतम् ब्रह्म) सर्वव्यापक असं अक्षरब्रह्म ते (यजे वित्यम् प्रतिष्ठितम्) यज्ञकर्म चालावेत यदर्थी नेहमीच त्याचा मनोधर्म असतो. ।।।५।।
०३.१६श्री भगवानुवाच
एवं प्रवर्तितं चक्रं। नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो। मोघं पार्थ स जीवति ।।०३/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् प्रवर्तितम् चक्रम्।
न अनुवर्तयति इह यः ।
अज्ञायुः इन्द्रियारामः।
मोघम् पार्थ सः जीवति ।।
न अनुवर्तयति इह यः ।
अज्ञायुः इन्द्रियारामः।
मोघम् पार्थ सः जीवति ।।
अन्वय
पार्थ। यः। एवम्। प्रवर्तितम्। चक्रम्। न अनुवर्तयति।सः। इन्द्रियारामः। अघायुः। इह मोघम् जीवति.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (वः) जो पुरुष। (ज्याला ज्ञान झालेले नाही अथवा संस्कारी किंवा संचारी वेधपण नाही असा पुरुष)। (एवम्) पूर्वोक्त प्रकारे। (प्रवर्तितम्) चालू असलेल्या। (चक्रम्) सृष्टीव्यवस्थारूप चक्राला। (न अनुवर्तयति) अनुसरून वागत नाही. अर्थात पुण्यकर्मे करीत नाही। (सः) तो कर्मरहाटीतला माणूस। (इन्द्रियारामः) इंद्रियजन्य विषयसुखातच रमणारा विषयलंपट असून। (अधायुः) केवळ पाप कमावण्यातच आयुष्य घालवणारा असून। (इह मोघम् जीवति) ह्या लोकी त्याचे जीवन व्यर्थच होय. ।। निष्काम कर्मयोग तो दुसऱ्या श्लोकापासून नवव्या श्लोकापर्यंत थोडक्यात भगवंतांनी सांगितला. ईश्वराधीन होऊन ईश्वराचं म्हटलेलं ईश्वरासाठीच करणं तो निष्काम कर्मयोग होय. आणि वेदामध्ये सांगितलेली कर्म ती सकाम पुण्यरूप कर्मयोग होय तो इथे भगवंतांनी व्यावृत्तेर्थी सांगितला. आता इथे हा कर्मरहाटीचा त्रिगुणात्मक पुण्यरूप कर्मयोग तो संपला. ।।।६।।
०३.१७श्री भगवानुवाच
यस्त्वात्मरतिरेव स्यात्। आत्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्। तस्य कार्यं न विद्यते ।।०३/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः तु आत्मरतिः एव स्यात्।
आत्मतृप्तः च मानवः ।
आत्मनि एव च संतुष्टः।
तस्य कार्यम् न विद्यते ।।
आत्मतृप्तः च मानवः ।
आत्मनि एव च संतुष्टः।
तस्य कार्यम् न विद्यते ।।
अन्वय
तु। यः। मानवः। आत्मरतिः एव। च। आत्मतृप्तः। च।आत्मनि एव संतुष्टः। स्यात्। तस्य कार्यम्। न विद्यते.
मराठी अर्थ
आता इथून पुढे ज्याला वेध आहे। विपरीतवेध आहे किंवा बोध आहे
त्याचासाठी सांगत आहेत.वेधबोधरहित माणसाने देवतापैकीच्या पुण्यरूप क्रिया निष्कामपणे अथवा पुण्यहेतुने आचराव्यात हे खरे
कर्मरहाटीच्या मानवांनीही पुण्यहेतूच्या का होईनात पण दानरूप। यक्षरूप। बर्हियागरूप क्रिया केल्याच पाहिजेत. कारण की हे अर्जुना
(तु) परंतु। (यः) जो। (मानवः) वेधाबोधामुळे आलेल्या यात्रतेने जो मानण्यास योग्य झाला आहे असा। (आत्मरतिः एव) दैवदत्त वेधाबोधामुळे परमेश्वरातच परत्रबुद्धी ठेवणारा। रमणारा असून। (च) आणि। (आत्मतृप्तः) दैवदत्त स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक। शास्त्र यातच तृप्ती मानणारा। (च) आणि। (आत्मनि एव संतुष्टः) ईश्वरविहित स्मरणादि विधी घडले असता त्यातच समाधान मानणारा। (स्यात्) असा असेल तर। (तस्य कार्यम्) त्याला मागे सांगितलेल्या पुण्यकर्मांचे आचरण करणे ह्याविषयी कोणतेच कर्तव्य। (न विद्यते) रहात नाही. अशा पुरुषाला मागील श्लोकी सांगितलेल्या वैदिक कर्माविषयी कसलंही प्रयोजन नाही. कसलंही कर्तव्य नाही. ते करण्याचं त्याचावर बंधन नाही. त्याने परमेश्वर अवताराने जो मार्ग विहिला आहे त्यानुसार केलं पाहिजे. ।।।७।।
त्याचासाठी सांगत आहेत.वेधबोधरहित माणसाने देवतापैकीच्या पुण्यरूप क्रिया निष्कामपणे अथवा पुण्यहेतुने आचराव्यात हे खरे
कर्मरहाटीच्या मानवांनीही पुण्यहेतूच्या का होईनात पण दानरूप। यक्षरूप। बर्हियागरूप क्रिया केल्याच पाहिजेत. कारण की हे अर्जुना
(तु) परंतु। (यः) जो। (मानवः) वेधाबोधामुळे आलेल्या यात्रतेने जो मानण्यास योग्य झाला आहे असा। (आत्मरतिः एव) दैवदत्त वेधाबोधामुळे परमेश्वरातच परत्रबुद्धी ठेवणारा। रमणारा असून। (च) आणि। (आत्मतृप्तः) दैवदत्त स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक। शास्त्र यातच तृप्ती मानणारा। (च) आणि। (आत्मनि एव संतुष्टः) ईश्वरविहित स्मरणादि विधी घडले असता त्यातच समाधान मानणारा। (स्यात्) असा असेल तर। (तस्य कार्यम्) त्याला मागे सांगितलेल्या पुण्यकर्मांचे आचरण करणे ह्याविषयी कोणतेच कर्तव्य। (न विद्यते) रहात नाही. अशा पुरुषाला मागील श्लोकी सांगितलेल्या वैदिक कर्माविषयी कसलंही प्रयोजन नाही. कसलंही कर्तव्य नाही. ते करण्याचं त्याचावर बंधन नाही. त्याने परमेश्वर अवताराने जो मार्ग विहिला आहे त्यानुसार केलं पाहिजे. ।।।७।।
०३.१८श्री भगवानुवाच
नैव तस्य कृतेनार्थों। नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु। कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ।।०३/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न एव तस्य कृतेन अर्थ।
न अकृतेन इह कश्चन ।
न च अस्य सर्वभूतेषु।
कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ।।
न अकृतेन इह कश्चन ।
न च अस्य सर्वभूतेषु।
कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः ।।
अन्वय
इह। तस्य। कृतेन। एव। अर्थः न। अकृतेन। कश्चन। न। च। अस्य। सर्वभूतेषु। कश्चित्। अर्थव्यपाश्रयः। न.
मराठी अर्थ
(इह) ह्या लोकी। (तस्य)। (मागील श्लोकी सांगितलेल्या) त्या दैवरहाटीच्या पुरुषाचे। (कृतेन) वेदोक्त कर्म केल्याने। (एव) देखील। (अर्थः त) काही मिळवण्याचे प्रयोजन नसते अर्थात कर्मरहाटीची कर्मे केल्याने त्याला काहीही फायदा नसतो. कारण वेध किंवा बोध ज्याला प्राप्त झालेला आहे तो जर अशी सकामक्रिया आचरील तर त्यामुळे त्याला काय प्राप्त व्हायचयं ! उलट पक्षीं मळिनतेमुळे जर तो आचरत असेल तर त्याचा वेधा-बोधाला किड लागणार आहे. (अकृतेन) वेदोक्त कर्म न केल्याने। (कचन) काहीही। (व) नुकसान होत नाही। (च) त्याचप्रमाणे। (अस्य) या दैवरहाटीच्या पुरुषाचा। (सर्वभूतेषु) सर्व प्राणीमात्रांच्या ठिकाणी। (कश्चित्) काहीही। (अर्थव्यपाश्रयः) ऐहिक अथवा पारलौकिक स्वार्थाचा संबंध। (न) नसतो. अर्थात अशा आत्मरत पुरुषाला सर्व प्राणीमात्रांपासून अथवा देवतांपासून कुठल्याही प्रकारचा स्वार्थ। कुठल्याही प्रकारचा लाभ नसतो. म्हणून त्या पुरुषाने मागा आठा श्लोकी सांगितलेला सकाम कर्मातलं काहीही करायचे नाही. कारण ते करून त्याला काही फायदा नाही आणि न करूनही त्याला काही नुकसान नाही. ।।।८।।
०३.१९श्री भगवानुवाच
तस्मादसक्तः सततं। कार्य कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म। परमाप्नोति पूरुषः ।।०३/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् असक्तः सततम्।
कार्यम् कर्म समाचर ।
असक्तः हि आचरन् कर्म।
परम् आप्नोति पुरुष ।।
कार्यम् कर्म समाचर ।
असक्तः हि आचरन् कर्म।
परम् आप्नोति पुरुष ।।
अन्वय
तस्मात्। असक्तः। सततम्। कार्यम्। कर्म। समाचर। हि। असक्तः पुरुषः। कर्मआचरन्। परम्। आफ्नोति.
मराठी अर्थ
दुसरा अर्थ :- असक्तः पुरुषः। कर्म आचरन्। परम् आप्नोति.
(तस्मात्)। (वैदिक कर्म केल्याने फायदा नाही। नुकसानच आहे. न केल्याने नुकसान नाही फायदाच आहे.) म्हणून। (असक्तः) त्या वैदिक कर्मांची आसक्ती पूर्णपणे सोडून। (सततम्) नेहमी। (कार्यम्) ईश्वरविहित कर्तव्य। (कर्म) कर्मांचे। (समाचर) चांगल्या प्रकारे आचरण कर। (हि) कारण की। (असक्तः पुरुषः) असा अनासक्त पुरुष। (कर्म आचरन्) ईश्वरविहित कर्मे करीत असता। (परम्) निःश्रेयस्कर असे। पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे)। (आप्नोति) प्राप्त करून घेतो.
दुसरा अर्थ :- (असक्तः पुरुषः) ईश्वरविहित कर्मांमध्येदेखील अनासक्त वृत्तीचा पुरुष। (कर्म आचरन्) विहित कर्मे करीत असताही निश्चितपणे। (परम् आप्नोति) निःश्रेस्कर असे। (पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे) प्राप्त करून घेतो ।।।९।।
(तस्मात्)। (वैदिक कर्म केल्याने फायदा नाही। नुकसानच आहे. न केल्याने नुकसान नाही फायदाच आहे.) म्हणून। (असक्तः) त्या वैदिक कर्मांची आसक्ती पूर्णपणे सोडून। (सततम्) नेहमी। (कार्यम्) ईश्वरविहित कर्तव्य। (कर्म) कर्मांचे। (समाचर) चांगल्या प्रकारे आचरण कर। (हि) कारण की। (असक्तः पुरुषः) असा अनासक्त पुरुष। (कर्म आचरन्) ईश्वरविहित कर्मे करीत असता। (परम्) निःश्रेयस्कर असे। पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे)। (आप्नोति) प्राप्त करून घेतो.
दुसरा अर्थ :- (असक्तः पुरुषः) ईश्वरविहित कर्मांमध्येदेखील अनासक्त वृत्तीचा पुरुष। (कर्म आचरन्) विहित कर्मे करीत असताही निश्चितपणे। (परम् आप्नोति) निःश्रेस्कर असे। (पुनः संबंधापासून प्राप्तीपर्यंतचे) प्राप्त करून घेतो ।।।९।।
०३.२०श्री भगवानुवाच
कर्मणैव हि संसिद्धिम्। आस्थिता जनकादयः ।
लोकसङ्ग्रहमेवापि। सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ।।०३/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मणा एव संसिद्धिम्।
आस्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहम् एव अपि।
संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि ।।
आस्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहम् एव अपि।
संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि ।।
अन्वय
जनकादयः। कर्मणा एव। संसिद्धिम्। आस्थिता। हि। लोकसंग्रहम्। संपश्यन् अपि।कर्तुम्। एव। अर्हसि.
मराठी अर्थ
(जनकाट्यः) जनक मुख्यकरून अनेक ज्ञानी पुरुष। (कर्मणा एव) ईश्वरविहित कर्माच्या आचरणानेच। (संतिडिम्) पुनः संबंधादि निःश्रेयसाला। (आस्थिता) प्राप्त झाले। (हि) म्हणूनच। (लोकसंग्रहम्) इतरांचे भले व्हावे। (सम्पश्यन् अपि) ह्या दृष्टीनेदेखील। (कर्तुम्) मी विहिलेली कर्मे करणे। (एव) च। (अर्हब्सि) तुला योग्य आहे. मग आता इथे या लोक संग्रहाचा बाबतीत मोठा मतभेद आहे. तो मोठा विवादाचा विषय होऊन गेलेला आहे. मग मोतीवालेबुवांनी या बाबत एक वेगळेच मत व्यक्त केलेलं आहे तेच सर्वमान्य आहे आणि तेच आपण इथे मांडणार आहोत. (जनकाट्यः) जनकराजासारख्खे श्रीमुखे बोध लाभलेले ज्ञानी पुरुष ते (कर्मणा एव) कर्माद्वाराच (संन्तिद्धिम्) परमेश्वरप्राप्तीरूप संसिद्धिला परमेश्वराच्या साक्षातकाररूप संसिद्धिला (आस्थिता) प्राप्त झालेत. (हि) म्हणूनच तू सुद्धा (लोकसंग्रहम्) लोकसंग्रहाचा विचार करीत सांता कर्म करायलाच पाहिजेत. इथे लोकसंग्रहाचा अर्थ नेमका काय? लोकसंग्रह म्ह. कर्मपैकीचा लोक संग्रह नव्हे. आणि भगवंत अर्जुनदेवाला लोकसंग्रहाकारणे युद्ध करायला सांगत आहेत असंही नाही. हा अर्थ मोतीवालेबुवांनी मुळीच मान्य नाही. कारण अर्जुनाने जरी युद्ध केलं नसतं तरी युद्ध झालंच असतं. आणि अर्जुनदेवालाही युद्ध करावसं वाटलंच असतं. कारण भगवंत अठराव्या अध्यायातल्या एक्कोणसाठाव्या श्लोकात म्हणत आहेत की। ज्या अहंकाराला आश्रय घेऊन तू युद्ध करत नाही। युद्ध करत नाही असं म्हणतोस हा तुझा निश्चय मिथ्या आहे. कारण तुझी प्रकृति स्वभाव तुला ते करायला लावेलच. हे काय पण युद्ध कर असं म्हणावंच लागत नाही. कारण युद्ध करणं ही क्रिया प्रारब्धाधिन आहे. तिथे देवतांचे चेष्टकत्व आहे. म्हणून तू लोकसंग्रहाकारणे युद्ध कर असं भगवंताला म्हणायचं नाही. मग लोकसङ्ग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि इथे लोकसंग्रहाचा अर्थ काही वेगळाच असला पाहिजे.भगवंत म्हणतात। जनकादिक जे आहेत त्यांना त्यांच्या साधनदात्याने आज्ञा केली की। तुम्ही आमच्या आज्ञेनुसार निष्कामपणे हे राज्य सकट चालवा. सुख-दुःखे समाकृतः अशा रीतीने चालवा. आणि ती त्यांच्या साधनदात्याची आज्ञा त्यांनी यथा तथा पाळून राज्य चालवलं. आणि त्यात एकदा जनकाचं राज्य कोण्या दुसऱ्या राजाने जिंकून घेतलं तेव्हा त्या जनकाने उत्सव मनवला. त्याने घरोघरी साखर वाटली. असे राज्य चालवून त्याने आज्ञाच पाळली. तो पूर्णपणे अनुसरलाच. आणि अनुसरून मग त्याने निष्काम कर्मयोग आचरला आणि त्याद्वारा तो परमेश्वरप्राप्तीला गेला. तसा तू देखील प्राप्त हो. आणि समजा। तुला तो मोह नकोच आहे तरी पण तू एक विवेक लक्षात ठेव की। लोकसंग्रह तुला पाळायलाच पाहिजे. म्हणून भगवंत अर्जुनदेवाला सांगत आहेत की। तू जर आमची आज्ञा टाकून देशील आणि म्हणशील की देवाची आज्ञा पाळण्यापेक्षा आपण आपल्या पाया- पुण्याचाच विचार केला पाहिजे. यात पाय जास्त आहे म्हणून आपण युद्ध सोडून देऊ असं जर तू म्हणशील तर भविष्यातले ज्ञानिये। जे माझ्यावर श्रद्धा ठेवणारे। माझी आज्ञा पाळणारे। त्यांनादेखील तुझा आदर्श ठेऊन। तुझ्या सारख्याच वासना ते करतील. की अर्जुनासारखा ज्ञानिया त्यानेही देवाचं ऐकलं नाही। तोही आपल्या विवेकालाच मानून आणि युद्ध सोडून दिलं. म्हणून आपणही आपल्या विवेकालाच प्रमाण मानलं पाहिजे। देवाच्या आज्ञेला प्रमाण मानायला नको असे म्हणणारेही पुढे चालून होतील. एवढ्या मोठ्या अर्जुनानेही देवाची आज्ञा ऐकली नाही. जसे श्रीउद्धवदेवही भगवंताची आज्ञा न मानून समआसनी बैसले नाही. देवाची आज्ञा पाळण्यापेक्षा आपण आपल्या पापा-पुण्याचाच विचार केला पाहिजे. असा विवेक करून ईश्वर आज्ञा पाळणार नाहीत. त्यामुळे त्यांचा आज्ञाभंगाच्या दोषालाही तू कारणीभूत होशील. म्हणून इथे जो लोकसंग्रह सांगितला तो म्हणजे ईश्वरविहीत कर्म करणं वांचून वैदीक कर्म करणं हा नव्हे. तसेच ज्ञानियाचा देखोवेखी इतर पुरुष। बोधवंत। नुतन साधनी प्रवर्तला। हे कदाचीत आचरणापासून भ्रंशण्याची शक्यता असते. ज्ञानियाने जर प्रसादसेवा न केली तर त्याचा देखोवेखी इतरही प्रसादसेवा करणार नाहीत. एखादा जरठज्ञानिया म्हणेल की। मला दिवसातून एकच वेळा प्रसादसेवा केली तरी चालते कारण माझे सत्व ते कधी भंगतच नाही. मग हे कदाचीत खरंही असेल परंतु त्याने इतरांसाठी तरी त्रिकाळ प्रसादसेवा केलीच पाहिजे. हा आचार. ।।२०।।
०३.२१श्री भगवानुवाच
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्। तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते। लोकस्तदनुवर्तते ।।०३/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् यत् आचरति श्रेष्ठम्।
तत् तत् एव जनः ।
सः यत् प्रमाणम् कुरुते।
लोकः तत् अनुवर्तते ।।
तत् तत् एव जनः ।
सः यत् प्रमाणम् कुरुते।
लोकः तत् अनुवर्तते ।।
अन्वय
श्रेष्ठम्। यत् यत्। आचरति। इतरः जनः। तत् तत् एव।सः। यत्। प्रमाणम् कुरुते। लोकः। तत्। अनुवर्तते.
मराठी अर्थ
तर असे का म्हणून भगवंत पुढे म्हणत आहेत।
(श्रेष्ठम्) श्रेष्ठ पुरुष। (यत् यत्) जे जे. (आचरति) आचरण करतो। (उतरः जनः) इतर लोक। (तत् तत् एव) तसं तसंच आचरतात। वागतात। (तः) तो श्रेष्ठ पुरुष। (यत्) जे काही. (प्रमाजम् कुरुते) योग्य मानतो। चांगले समजतो। (लोकः) सामान्य लोकदेखील। (तत्) त्याला। (अनुवर्तते) अनुसरून वागतात. तात्पर्य : कुळकुळात आणि इतरांमध्ये देखील तू श्रेष्ठ आहेस. तुच जर माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करशील तर इतरही तसंच करतील. त्या अनिष्ट पायंड्याला। रूढीला तुच निमित्त ठरशील. ।।२१।।
(श्रेष्ठम्) श्रेष्ठ पुरुष। (यत् यत्) जे जे. (आचरति) आचरण करतो। (उतरः जनः) इतर लोक। (तत् तत् एव) तसं तसंच आचरतात। वागतात। (तः) तो श्रेष्ठ पुरुष। (यत्) जे काही. (प्रमाजम् कुरुते) योग्य मानतो। चांगले समजतो। (लोकः) सामान्य लोकदेखील। (तत्) त्याला। (अनुवर्तते) अनुसरून वागतात. तात्पर्य : कुळकुळात आणि इतरांमध्ये देखील तू श्रेष्ठ आहेस. तुच जर माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन करशील तर इतरही तसंच करतील. त्या अनिष्ट पायंड्याला। रूढीला तुच निमित्त ठरशील. ।।२१।।
०३.२२श्री भगवानुवाच
न में पार्थास्ति कर्तव्यं। त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं। वर्त एव च कर्मणि ।।०३/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न मे पार्थ अस्ति कर्तव्यम्।
त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
न अनूवाप्नम् अवाप्तव्यम्।
वर्त एव च कर्मणि ।।
त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
न अनूवाप्नम् अवाप्तव्यम्।
वर्त एव च कर्मणि ।।
अन्वय
पार्थ। मे। त्रिषु लोकेषु। किञ्चन। कर्तव्यम्। न अस्ति।च। अवाप्तव्यम्। अनवाप्तम्। न। कर्मणि एव। वर्ते.
मराठी अर्थ
मी मात्र निमित्त ठरत नाही कारण की। मी लोककल्याणासाठीच तुला कर्मे करायला सांगतो आणि मी काहीच करीत नाही असे समजू नकोस. मी देखील कर्म करतो
(पार्थ) हे अर्जुना। (जे) मला। (त्रिषु लोकेषु) देव। मनुष्य। तिर्यंच ह्या तिन्ही लोकांविषयी। (किञ्चत) काही देखील। (कर्तव्यम्) कर्तव्य। (ज अस्ति) नाही। (उपकारकत्र्याविषयी काही कर्तव्य असते. मजवर कोणाचाच उपकार नाही मग मला कर्तव्य कसे बरे असणार)। (च) त्याचप्रमाणे। (अवाप्नन्यम्) प्राप्त करून घेण्यासारख्खे। (अनवाप्नम्) काहीही शिल्लक। (त) नाही. किंवा त्यांचाकडून मला काही प्राप्त करून घ्यायचे आहे किंवा प्राप्त करून घेण्यासारख्या काही गोष्टी त्यांचा जवळ आहेत असेही नाही. किंवा माझ्याजवळ काहीतरी नाही आहे जे मलात्यांचाकडून मिळणार आहे असेही नाही. तरी देखील। (कर्मणि एव) जीवोद्धरणरूप कर्मांत। (वतें) मी वर्ततो आहे. ते मी करतच आहे. मी आनंदाचा पुतळा आणि तुम्ही निरानंद. तुम्हाला काहीतरी करमणुकीचे साधन असलं तर तुमचा काळ कंठतो. इथे तसं नाही. आम्ही आत्मरमण आहोत। आम्हाला कशाचीच गरज नाही. थोडीशी तुम्हाला भुक लागली तरी केव्हा खाईन असे तुम्हाला सतत वाटत रहाते. चहाची वेळ झाली म्हणजे ती मी कधी घेईन असे होते. असे तुम्ही सर्वकाळ अन्यरत आहात. अशा तुमच्याकडून मला काय मिळणार आहे. तरीसुद्धा मी हे जीवोद्धरणरूप कर्म करतोच आहे. आणि जर मी माझे हे कर्म केले नाहीत तर काय होईल ते पुढे सांगतो ऐक. ।।२२।।
(पार्थ) हे अर्जुना। (जे) मला। (त्रिषु लोकेषु) देव। मनुष्य। तिर्यंच ह्या तिन्ही लोकांविषयी। (किञ्चत) काही देखील। (कर्तव्यम्) कर्तव्य। (ज अस्ति) नाही। (उपकारकत्र्याविषयी काही कर्तव्य असते. मजवर कोणाचाच उपकार नाही मग मला कर्तव्य कसे बरे असणार)। (च) त्याचप्रमाणे। (अवाप्नन्यम्) प्राप्त करून घेण्यासारख्खे। (अनवाप्नम्) काहीही शिल्लक। (त) नाही. किंवा त्यांचाकडून मला काही प्राप्त करून घ्यायचे आहे किंवा प्राप्त करून घेण्यासारख्या काही गोष्टी त्यांचा जवळ आहेत असेही नाही. किंवा माझ्याजवळ काहीतरी नाही आहे जे मलात्यांचाकडून मिळणार आहे असेही नाही. तरी देखील। (कर्मणि एव) जीवोद्धरणरूप कर्मांत। (वतें) मी वर्ततो आहे. ते मी करतच आहे. मी आनंदाचा पुतळा आणि तुम्ही निरानंद. तुम्हाला काहीतरी करमणुकीचे साधन असलं तर तुमचा काळ कंठतो. इथे तसं नाही. आम्ही आत्मरमण आहोत। आम्हाला कशाचीच गरज नाही. थोडीशी तुम्हाला भुक लागली तरी केव्हा खाईन असे तुम्हाला सतत वाटत रहाते. चहाची वेळ झाली म्हणजे ती मी कधी घेईन असे होते. असे तुम्ही सर्वकाळ अन्यरत आहात. अशा तुमच्याकडून मला काय मिळणार आहे. तरीसुद्धा मी हे जीवोद्धरणरूप कर्म करतोच आहे. आणि जर मी माझे हे कर्म केले नाहीत तर काय होईल ते पुढे सांगतो ऐक. ।।२२।।
०३.२३श्री भगवानुवाच
यदि ह्यहं न वर्तेयं। जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वत्र्मानुवर्तन्ते। मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।०३/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदि हि अहम् न वर्तेयम्।
जातु कर्मणि अतन्द्रितः ।
मम वत्र्म अनुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।
जातु कर्मणि अतन्द्रितः ।
मम वत्र्म अनुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।
अन्वय
यदि। अहम्। अतन्द्रितः जातुः। कर्मणि। न हि वर्तेयम्।पार्थ। सर्वशः। मनुष्याः। मम। वत्र्म। अनुवर्तन्ते.
मराठी अर्थ
(यदि) जर का। (अहम्) मी। (अतन्द्रितः जातुः) कदाचित माझ्या त्रिगुणातीत अविक्रिय अशा युद्धत्वानुसार असंग होऊन जीवांविषयी यत्किंचितही अनुकंपा न उपजू देता। (कर्मणि) जीवोद्धरणरूप कर्मे। (न हि वर्तेयम्) न करू लागलो तर। (पार्टी) हे अर्जुना। (सर्वशः) सर्व प्रकारांनी। (मनुष्याः) मनुष्यदेहधारी जीव। (मस) माझ्या। (वत्र्म अनुवर्तन्ते) आचरणानुसारच वागू लागतील. अर्थात स्वतःच्या उद्धारासाठी ते काहीच करणार नाहीत. जीवाच्या उद्धारासाठी मी प्रयत्न करतो म्हणूनच जीवही थोडाफार का होईना आचार करतात. मी जीवोद्धरण करायचं सोडून दिलं तर मग जीवही आपल्या जीवोद्धरणाची काळजी सोडून देतील. आणि आळशी होतील. कुठल्याही प्रकारचा देवधर्म। स्मरण। भक्तीरूप कर्म करणार नाहीत. ।।२३।।
०३.२४श्री भगवानुवाच
उत्सीदेयुः इमे लोकाः। न कुर्याम् कर्म चेत अहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्याम्। उपहन्यामिमाः प्रजाः ।।०३/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उत्सीदेयुरिमे लोका।
न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्याम्।
उपहन्याम् इमाः प्रजाः ।।
न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्याम्।
उपहन्याम् इमाः प्रजाः ।।
अन्वय
चेत्। अहम्। कर्म। न कुर्याम्। इमे। लोकाः। उत्सीदेयुः। च। सङ्करस्य। कर्ता स्याम्। इमाः। प्रजाः। उपहन्याम्.
मराठी अर्थ
त्याचा दुष्परिणाम काय होईल ते भगवंत सांगत आहेत।
तर
(चेत्) जर का। (अहम्) मी। (कर्म) जीवोद्धरणरूप कर्म चतुर्विध दानाचे दातृत्व करणे हेच कर्म। (न कुर्याम्) न करू लागलो तर। (इमे) हे सर्व। (लोकाः) लोक। (उत्सीदेयुः) भ्रष्ट होतील। (च) आणि (मी)। (सङ्करस्य) भ्रष्टत्वाचा। (कर्ता स्याम्) करणारा ठरेल। (इमाः) या सर्व। (प्रजाः) जीवजातीचा। (उयहन्याम्) घात करणारा ठरेन.परमेश्वर ज्ञान देतात। त्या ज्ञानदेहात जीव परमेश्वरविषयक काहीना काही कर्मे करतो. त्यामुळे योग्यता होते आणि प्रमाददेहीही काही इष्ट क्रिया करतो. त्यामुळे ईश्वरी कणव विसावते. या योग्यतेमुळे व कणवेमुळे परमेश्वर जीवांना संबंधादी दाने देतात. त्यामुळे सृष्टीचक्रात कर्मफळांचे संतुलन रहाते. जीवोद्धरण कार्यातले मुख्य काम ज्ञान देणे हेच जर परमेश्वराने केले नसते तर या सृष्टीचक्रात सर्वत्र अनिती भ्रष्टाचार बोकाळला असता आणि संतफळे औषधालाही दिसली नसती म्हणून भगवंत म्हणतात। जीवोद्धरणरूप कर्म आम्ही केले नसते तर लोक भ्रूष्ट झाले असते. जीवजात नेहमीच दुःखात राहीली असती या अर्थाने तिचा घात झाला असता.मग इथे नष्ट होतील म्ह. काय? कारण जीव तर नित्य आहे मग तो कसा नष्ट होऊन जाईल ? नष्ट होतील म्ह. पापरत होतील. दुसरे। दुःखच जोडून घेतील आणि सर्वकाळ दुःखातच रहाणं हे त्यांचे नष्ट होणे होय. आणि एकमेकाला दुःखदायी ठरतील. मग सङ्कर शब्दाच्या अर्थामध्ये मोठी गल्लत होते. त्यामुळे 'सङ्करस्य कर्ता च' याचा अर्थ इतर टीकाकार वर्णसङ्कराचा कर्ता मी होईन। त्याला निमित्त होऊन जाईन असाच करतात. मग सङ्कर शब्दाचा वास्तवीक अर्थ असा. की ज्याचा जो अधिकार आहे ते कर्म तो करतो ती व्यवस्था झाली परंतु ज्याचा जो अधिकार नाही ते कर्म जर तो करू लागला तर तो सङ्कर होय. अर्थात सङ्कर शब्दाचा कर्मसङ्कर असा भगवंताना अभिप्रेत आहे. वर्णसङ्कर नाही. सङ्कराला काय कारण असते ते तर अर्जुनाने पहिल्या अध्यायात सांगून टाकले आणि देवाने त्याचे काही निराकरण केले नाही. ते काही देवाला अमान्य आहे असे काही दिसत नाही. अर्थात भगवंत इथे असे म्हणत आहेत की। मी जर वेधा-बोधादिकाचे दातृत्व न करू लागलो तर जो ज्या कर्माचा अधिकारी आहे तो ते न करून अन्यथाज्ञानामुळे आपल्या अधिकारापेक्षा हीन कर्म करू लागेल. आणि एखादा आपल्या आवाक्या बाहेरचे कर्म करू लागेल. निर्बुद्ध असून लोकांना शिकवायला लागेल. असा कर्म सङ्कर होईल. आणि त्यामुळे मी या जीवजातिचा घात करणारा। अनिष्ट करणारा ठरेन. आणि म्हणूनच वस्तूतः मला कशाचीच गरज नसतांना। मी आत्मतृप्न आत्मरमण असतांनाही जीवोद्धरणरूप कर्म करतो आणि म्हणून तू देखील तुझ्या भल्याचे ईश्वर आज्ञा पालनरूप कर्म केलं पाहिजे म्हणजे हे सर्व जीवोद्धरणाचे जे चक्र आहे ते सुरळीत चालू राहील. ।। २४ ।।
तर
(चेत्) जर का। (अहम्) मी। (कर्म) जीवोद्धरणरूप कर्म चतुर्विध दानाचे दातृत्व करणे हेच कर्म। (न कुर्याम्) न करू लागलो तर। (इमे) हे सर्व। (लोकाः) लोक। (उत्सीदेयुः) भ्रष्ट होतील। (च) आणि (मी)। (सङ्करस्य) भ्रष्टत्वाचा। (कर्ता स्याम्) करणारा ठरेल। (इमाः) या सर्व। (प्रजाः) जीवजातीचा। (उयहन्याम्) घात करणारा ठरेन.परमेश्वर ज्ञान देतात। त्या ज्ञानदेहात जीव परमेश्वरविषयक काहीना काही कर्मे करतो. त्यामुळे योग्यता होते आणि प्रमाददेहीही काही इष्ट क्रिया करतो. त्यामुळे ईश्वरी कणव विसावते. या योग्यतेमुळे व कणवेमुळे परमेश्वर जीवांना संबंधादी दाने देतात. त्यामुळे सृष्टीचक्रात कर्मफळांचे संतुलन रहाते. जीवोद्धरण कार्यातले मुख्य काम ज्ञान देणे हेच जर परमेश्वराने केले नसते तर या सृष्टीचक्रात सर्वत्र अनिती भ्रष्टाचार बोकाळला असता आणि संतफळे औषधालाही दिसली नसती म्हणून भगवंत म्हणतात। जीवोद्धरणरूप कर्म आम्ही केले नसते तर लोक भ्रूष्ट झाले असते. जीवजात नेहमीच दुःखात राहीली असती या अर्थाने तिचा घात झाला असता.मग इथे नष्ट होतील म्ह. काय? कारण जीव तर नित्य आहे मग तो कसा नष्ट होऊन जाईल ? नष्ट होतील म्ह. पापरत होतील. दुसरे। दुःखच जोडून घेतील आणि सर्वकाळ दुःखातच रहाणं हे त्यांचे नष्ट होणे होय. आणि एकमेकाला दुःखदायी ठरतील. मग सङ्कर शब्दाच्या अर्थामध्ये मोठी गल्लत होते. त्यामुळे 'सङ्करस्य कर्ता च' याचा अर्थ इतर टीकाकार वर्णसङ्कराचा कर्ता मी होईन। त्याला निमित्त होऊन जाईन असाच करतात. मग सङ्कर शब्दाचा वास्तवीक अर्थ असा. की ज्याचा जो अधिकार आहे ते कर्म तो करतो ती व्यवस्था झाली परंतु ज्याचा जो अधिकार नाही ते कर्म जर तो करू लागला तर तो सङ्कर होय. अर्थात सङ्कर शब्दाचा कर्मसङ्कर असा भगवंताना अभिप्रेत आहे. वर्णसङ्कर नाही. सङ्कराला काय कारण असते ते तर अर्जुनाने पहिल्या अध्यायात सांगून टाकले आणि देवाने त्याचे काही निराकरण केले नाही. ते काही देवाला अमान्य आहे असे काही दिसत नाही. अर्थात भगवंत इथे असे म्हणत आहेत की। मी जर वेधा-बोधादिकाचे दातृत्व न करू लागलो तर जो ज्या कर्माचा अधिकारी आहे तो ते न करून अन्यथाज्ञानामुळे आपल्या अधिकारापेक्षा हीन कर्म करू लागेल. आणि एखादा आपल्या आवाक्या बाहेरचे कर्म करू लागेल. निर्बुद्ध असून लोकांना शिकवायला लागेल. असा कर्म सङ्कर होईल. आणि त्यामुळे मी या जीवजातिचा घात करणारा। अनिष्ट करणारा ठरेन. आणि म्हणूनच वस्तूतः मला कशाचीच गरज नसतांना। मी आत्मतृप्न आत्मरमण असतांनाही जीवोद्धरणरूप कर्म करतो आणि म्हणून तू देखील तुझ्या भल्याचे ईश्वर आज्ञा पालनरूप कर्म केलं पाहिजे म्हणजे हे सर्व जीवोद्धरणाचे जे चक्र आहे ते सुरळीत चालू राहील. ।। २४ ।।
०३.२५श्री भगवानुवाच
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो। यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तस्। चिकीर्षुर्लोकसङग्रहम् ।।०३/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सक्ताः कर्मणि अविद्वांसः।
यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः।
चिकीर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ।।
यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्यात् विद्वान् तथा असक्तः।
चिकीर्षुः लोकसङ्ग्रहम् ।।
अन्वय
मराठी अर्थ
भारत। कर्मणि। सक्ताः। अविद्वांसः। यथा। कुर्वन्ति।तथा। लोकसंग्रहम्। चिकीर्षुः। विद्वान्। असक्तः। कुर्यात्.
पुढच्या श्लोकात भगवंत लोकसंग्रह करू इच्छीणाऱ्या विद्वानासाठी।
ज्ञानियासाठी आचार सांगत आहेत.
(भारत) हे अर्जुना। (कर्मणि) कमांत। (सक्ताः) आसक्त झालेले। अनुरक्त झालेले। (अविद्वांसः) अज्ञान लोक। (यथा) ज्याप्रमाणे। (कुर्वन्ति) कर्मे करतात। (तथा) त्याप्रमाणे ईश्वरविहित कर्मांत तत्पर होऊन। (लोकसङ्ग्रहम्) लोकांना अनुकुळ करून। (चिकीर्युः) घेण्याची इच्छा असलेल्या। (विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (असक्तः) वैदिक कर्मांविषयी अत्यंत निरिच्छ होऊन। (कुर्यात्) ईश्वरविहित कर्मे करावीत. ।।२५।।
पुढच्या श्लोकात भगवंत लोकसंग्रह करू इच्छीणाऱ्या विद्वानासाठी।
ज्ञानियासाठी आचार सांगत आहेत.
(भारत) हे अर्जुना। (कर्मणि) कमांत। (सक्ताः) आसक्त झालेले। अनुरक्त झालेले। (अविद्वांसः) अज्ञान लोक। (यथा) ज्याप्रमाणे। (कुर्वन्ति) कर्मे करतात। (तथा) त्याप्रमाणे ईश्वरविहित कर्मांत तत्पर होऊन। (लोकसङ्ग्रहम्) लोकांना अनुकुळ करून। (चिकीर्युः) घेण्याची इच्छा असलेल्या। (विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (असक्तः) वैदिक कर्मांविषयी अत्यंत निरिच्छ होऊन। (कुर्यात्) ईश्वरविहित कर्मे करावीत. ।।२५।।
०३.२६श्री भगवानुवाच
न बुद्धिभेदं जनयेत्। अज्ञानां कर्मसग्रिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि। विद्वान्युक्तः समाचरन् ।।०३/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न बुद्धिभेदम् जनयेत्।
अज्ञानाम् कर्मसग्रिनाम् ।
जोषयेत सर्वकर्माणि।
विद्वान् युक्तः समाचरन् ।।
अज्ञानाम् कर्मसग्रिनाम् ।
जोषयेत सर्वकर्माणि।
विद्वान् युक्तः समाचरन् ।।
अन्वय
मराठी अर्थ
विद्वान्। कर्मसद्रिनाम्। अज्ञानाम्। बुद्धिभेदम्। न जनयेत्।युक्तः। सर्वकर्माणि। समाचरन्। जोषयेत्.
ईश्वरविहित कर्माविषयी लोकांना अनुकूल करून घेण्यासाठी ती कर्मे तत्परतेने करावीत. मग इतरांना तुम्हीही ईश्वरविहित कर्मे करा। देवताविहित वैदीक कर्मे तुच्छहोत ती करू नका असे सांगावे काय? कधीच सांगू नये। हे पुढच्या श्लोकी भगवंत सांगतात.
(विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (कर्मसद्रिनाम्) देवताविहित वैदिक कर्मांमध्ये आसक्त असलेल्या। (अज्ञानाम्) अबुद्ध लोकांचा। (बुद्धिभेदम्) त्या कर्मांवरील विश्वास उडेल असे कर्म। असे निरुपण आपणहून। (न जनयेत्) करू नये। (युक्तः) संयमी अनुसरल्या निमित्तविधीच्या पुरुषाने। (सर्वकर्माणि) ईश्वरविहित सेवादास्य शुश्रुषा। (समाचरन्) करीत असता। (जोषवेत्) बुद्धीभेदाच्या बाबतीत मौन असावे. दुसरा अर्थ - मी जरठ आहे। मला ही कर्मे करायची आवश्यकता नाही अशासारख्खे म्हणून अज्ञानजनाचा बुद्धीभेद आपण करू नये. सामान्य कर्माधिकारी जे जन आहेत त्यांचासाठी तरी सामान्य ईश्वर आराधनारून कर्मे ती केलीच पाहिजेत. जो विद्वान आहे त्याने कर्मामध्ये आसक्त असलेल्या लोकांचा। अज्ञान जनांचा बुद्धीत भ्रम अर्थात कर्मामध्ये म्ह. स्मरण। प्रसादसेवा स्थान वंदनादि कर्मांमध्ये अश्रद्धा निर्माण करू नयेत. ती कर्मे परंपरेने जशी आपण करत आलो त्यानुसार आचरून ती परंपरा सांभाळावी. ती परंपरा मावळून गेली तर अज्ञानांचं फार मोठं नुकसान होऊन जाईल. ।।२६।।
ईश्वरविहित कर्माविषयी लोकांना अनुकूल करून घेण्यासाठी ती कर्मे तत्परतेने करावीत. मग इतरांना तुम्हीही ईश्वरविहित कर्मे करा। देवताविहित वैदीक कर्मे तुच्छहोत ती करू नका असे सांगावे काय? कधीच सांगू नये। हे पुढच्या श्लोकी भगवंत सांगतात.
(विद्वान्) विद्वान पुरुषाने। (कर्मसद्रिनाम्) देवताविहित वैदिक कर्मांमध्ये आसक्त असलेल्या। (अज्ञानाम्) अबुद्ध लोकांचा। (बुद्धिभेदम्) त्या कर्मांवरील विश्वास उडेल असे कर्म। असे निरुपण आपणहून। (न जनयेत्) करू नये। (युक्तः) संयमी अनुसरल्या निमित्तविधीच्या पुरुषाने। (सर्वकर्माणि) ईश्वरविहित सेवादास्य शुश्रुषा। (समाचरन्) करीत असता। (जोषवेत्) बुद्धीभेदाच्या बाबतीत मौन असावे. दुसरा अर्थ - मी जरठ आहे। मला ही कर्मे करायची आवश्यकता नाही अशासारख्खे म्हणून अज्ञानजनाचा बुद्धीभेद आपण करू नये. सामान्य कर्माधिकारी जे जन आहेत त्यांचासाठी तरी सामान्य ईश्वर आराधनारून कर्मे ती केलीच पाहिजेत. जो विद्वान आहे त्याने कर्मामध्ये आसक्त असलेल्या लोकांचा। अज्ञान जनांचा बुद्धीत भ्रम अर्थात कर्मामध्ये म्ह. स्मरण। प्रसादसेवा स्थान वंदनादि कर्मांमध्ये अश्रद्धा निर्माण करू नयेत. ती कर्मे परंपरेने जशी आपण करत आलो त्यानुसार आचरून ती परंपरा सांभाळावी. ती परंपरा मावळून गेली तर अज्ञानांचं फार मोठं नुकसान होऊन जाईल. ।।२६।।
०३.२७श्री भगवानुवाच
प्रकृतेः क्रियमाणानि। गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा। कर्ताहमिति मन्यते ।।०३/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकृतेः क्रियमाणानि।
गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा।
कर्ता अहम् इति मन्यते ।।
गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा।
कर्ता अहम् इति मन्यते ।।
अन्वय
सर्वशः। कर्माणि। प्रकृतेः गुणैः। क्रियमाणानि।अहङ्कारविमूढात्मा। अहम्। कर्ता। इति। मन्यते.
मराठी अर्थ
वैदिक कर्मांत आसक्त जनांचा बुद्धीभेद न करण्याविषयी कसा विवेक करावा? आणि ते अज्ञान जन त्या कर्मांत कोण्या अर्थाने आसक्त असतात ?
(व्तर्वशः) सर्व प्रकारची सहेतुक। (कर्माणि) आगंतुक अनारब्ध प्रारब्ध कर्मे। (प्रकृतेः गुणैः) प्रकृतीच्या (चेतन प्रकृती ज्या देवता त्यांच्याठिकाणी असलेल्या रज। तम। सत्व या तीन गुणासदृश्य कर्मानुरूप मनुष्देह जीवास प्राप्त होते. त्या गुणानुसारच)। (क्रियमाणानि) केली जातात. असे असूनही। (अहङ्कारविमूढात्मा) अहंकारामुळे विमूढ झालेला पुरुष। (अहम्) मी। (कर्ता) कर्ता आहे. (इति) अब्से। (मन्यते) अन्यथाज्ञानरूप समजतो. वास्तविक तो एकटा कर्ता नसतो. इतर अनेक प्रकारची चेष्टकत्व। अधिष्ठानसामर्थ्यादि योग हे सर्व असल्यावरच तो कर्म करू शकतो. ।।२७।।
(व्तर्वशः) सर्व प्रकारची सहेतुक। (कर्माणि) आगंतुक अनारब्ध प्रारब्ध कर्मे। (प्रकृतेः गुणैः) प्रकृतीच्या (चेतन प्रकृती ज्या देवता त्यांच्याठिकाणी असलेल्या रज। तम। सत्व या तीन गुणासदृश्य कर्मानुरूप मनुष्देह जीवास प्राप्त होते. त्या गुणानुसारच)। (क्रियमाणानि) केली जातात. असे असूनही। (अहङ्कारविमूढात्मा) अहंकारामुळे विमूढ झालेला पुरुष। (अहम्) मी। (कर्ता) कर्ता आहे. (इति) अब्से। (मन्यते) अन्यथाज्ञानरूप समजतो. वास्तविक तो एकटा कर्ता नसतो. इतर अनेक प्रकारची चेष्टकत्व। अधिष्ठानसामर्थ्यादि योग हे सर्व असल्यावरच तो कर्म करू शकतो. ।।२७।।
श्री भगवानुवाच
तत्त्ववित्तु महाबाहो। गुणकर्मविभागयोः ।
तत्त्वविद् तु महाबाहो। गुणकर्मविभागयोः ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गुणा गुणेषु वर्तन्त।
इति मत्वा न सज्जते ।।०३/२८।।
गुणाः गुणेषु वर्तन्ते।
इति मत्वा न सज्जते ।।
इति मत्वा न सज्जते ।।०३/२८।।
गुणाः गुणेषु वर्तन्ते।
इति मत्वा न सज्जते ।।
अन्वय
तु। गुणकर्मविभागयोः। तत्त्वविद्। महाबाहो। गुणाः। गुणेषु। वर्तन्ते। इति। मत्वा। न सज्जते.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु (अहंकारविमूढात्मा वगळून)। (गुणकर्मविभागयोः) भुण आणि कर्म यांच्या परस्पर संबंधाचे। (तत्त्वविद्) तत्त्व जाणणारा ज्ञानी पुरुष मात्र। (महाबाहो) हे अर्जुना। (गुणाः) प्रकृतीजन्य रज। तम। सत्वादि गुण। (गुणेषु) जीवाने अर्जिलेल्या तिन्ही गुणांविषयी। (वर्तन्ते) कार्य करतात। (इति) असे। (मत्वा) यथार्थपणे जाणून। (न सज्जते) पुढिलाच्या राजस तामस सात्विक सुखांनी समाधान मानत नाही। दुःखांनी अनुकंपा उपजू देत नाही अथवा पुढिलाच्या अज्ञाना अन्यथाज्ञानाविषयी कीव करीत नाही. त्या त्रिगुणात्मक कर्मांमध्ये आसक्त होत नाही. कारण त्याला याची जाणीव असते की चेष्टकत्वामुळे केली जाणारी आहेत। पूर्वप्रारब्धामुळे केली जाणारी आहेत। संस्कारामुळे केली जाणारी आहेत. ।। २८ ।।
०३.२९श्री भगवानुवाच
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः। सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्याविदो मन्दान्। कृत्याविन्न विचालयेत् ।।०३/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकृतेः गुणसंमूढाः।
सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तान् अकृत्याविदान् मन्दान्।
कृत्मविद् न विचालयेत् ।।
सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तान् अकृत्याविदान् मन्दान्।
कृत्मविद् न विचालयेत् ।।
अन्वय
प्रकृतेः। गुणसंमूढाः। गुणकर्मसु। सज्जन्ते।तान्। अकृत्मविदान्। मन्दान्। कृत्स्रविद्। न विचालयेत्.
मराठी अर्थ
(प्रकृतेः) प्रकृतीच्या। (गुणसम्मूढाः) रज। तम। सत्व या तिन्ही गुणांनी मोहित झालेले। अन्यथाज्ञानाने ग्रासलेले जन। ज्यांना दैवपैकीचे काही देय वर्तलेलं नाही असे जन (गुणकर्मसु त्रिगुणात्मक ज्ञान। त्रिगुणात्मक सुखे व धर्म। अर्थ। काम। मोक्ष प्राप्त्यर्थ केली जाणारी त्रिगुणात्मक पुण्यकर्मे यांत। (सज्जन्ते) आसक्त होतात। (तान्) अशा त्या। (अकृत्याविदान्) अत्यल्प ज्ञान असणाऱ्या। (मन्दान्) मतिमंदांना। (कृत्याविङ्) ज्ञानी पुरुषाने। (न विचालयेत्) निरुपणाद्वारा चाळवू नये। बुद्धीभेद करू नये. मग ज्ञानियानेही अन्यथाज्ञान न पुसत फेडावे तिथे विवेकपूर्वकच अन्यथाज्ञान फेडावे. तो आपल्यावर अनुकुल असला पाहिजे. भलत्याचे अन्यथाज्ञान फेडाल तर त्याचावर त्याचा इष्ट परिणाम होणार नाही. (अकृत्याविद् शब्दाचा दुसरा अर्थ परमेश्वराला न समजणारा। न जाणणारा आणि कृत्सक विद् म्हणजे परमेश्वराचे ज्ञान असलेला). ।।२९।।
03.30श्री भगवानुवाच
मयि सर्वाणि कर्माणि। सन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा। युध्यस्व विगतज्वरः ।।03/30।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मयि सर्वाणि कर्माणि।
संन्यस्य अध्यात्मचेतसः ।
निराशीः निर्ममः भूत्वा।
युध्यस्व विगतज्वरः ।।
संन्यस्य अध्यात्मचेतसः ।
निराशीः निर्ममः भूत्वा।
युध्यस्व विगतज्वरः ।।
अन्वय
अध्यात्मचेतसः। सर्वाणि कर्माणि। मयि संन्यस्य।निराशीः। निर्ममः। भूत्वा। विगतज्वरः। युध्यस्व.
मराठी अर्थ
आता इथून पुढे एथीचा कर्मयोग कसे होऊन आचरायला पाहिजे ते सांगतआहेत. जाणत्या पुरुषाने वैदिक कर्मांबद्दल अजिबात आसक्ती धरू नये. वैदिक कर्म आचरणाऱ्या अज्ञान जनांचा बुद्धीभेद करू नये परंतु वैदिक कर्म मुळीच करू नयेत काय ? म्हणून भगवंत म्हणतात। वैदिक कर्म करण्याचा प्रसंगच पडला तर असन्निधानात तो करूच नये। सन्निधानात मात्र ईश्वर आज्ञा असेल तर ती आज्ञा म्हणुन करावी लागतात.
(अध्यात्मचेतसः) ध्याननिष्ठ चित्ताने। (सर्वाणि कर्माणि) वैदिक अथवा अवैदिक सर्वच कर्मे। (मयि संन्यस्य) श्रीकृष्ण भगवंत उपलक्षणे परमेश्वर अवताराच्या ठायी समर्पण करून अर्थात त्यांच्या आज्ञेने व त्यांच्यासाठीच कर्मे करावीत. (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे। ते तू या सिद्धांताप्रमाणे)। किंवा (सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य) सर्व कर्मे जी काही तू करतो आहेस ती तू माझ्या अधीन होऊन कर. माझ्यावर सोपवून दे. आणि मी सांगितलेले आहे त्याप्रमाणे कर. (अध्यात्मचेतसः) आत्मा शब्दे परमेश्वर. सर्वकाळ परमेश्वरात चित्त असलेला तो अध्यात्मचेतसः. तू असा अध्यात्मचेतसः होऊन (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे ते तू या सिद्धांताप्रमाणे) (निराशीः) राज्यादिकांची आशा न धरता। फलेच्छा न करीत (निर्ममः) ममतारहित (भूत्वा) होऊन (विगतज्वरः) कौरवांनी वेळोवेळा केलेला अपमान। द्रौपदीच्या केलेल्या छळामुळे अंतःकरणी असलेला संताप बाजूला सारून। कखाय। द्वेष। वर्मस्पर्शादि बाजूला ठेवून (युध्यस्व) युद्ध कर. ।।३०।।
(अध्यात्मचेतसः) ध्याननिष्ठ चित्ताने। (सर्वाणि कर्माणि) वैदिक अथवा अवैदिक सर्वच कर्मे। (मयि संन्यस्य) श्रीकृष्ण भगवंत उपलक्षणे परमेश्वर अवताराच्या ठायी समर्पण करून अर्थात त्यांच्या आज्ञेने व त्यांच्यासाठीच कर्मे करावीत. (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे। ते तू या सिद्धांताप्रमाणे)। किंवा (सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य) सर्व कर्मे जी काही तू करतो आहेस ती तू माझ्या अधीन होऊन कर. माझ्यावर सोपवून दे. आणि मी सांगितलेले आहे त्याप्रमाणे कर. (अध्यात्मचेतसः) आत्मा शब्दे परमेश्वर. सर्वकाळ परमेश्वरात चित्त असलेला तो अध्यात्मचेतसः. तू असा अध्यात्मचेतसः होऊन (युद्ध करणे हे वैदिक कर्म आहे ते तू या सिद्धांताप्रमाणे) (निराशीः) राज्यादिकांची आशा न धरता। फलेच्छा न करीत (निर्ममः) ममतारहित (भूत्वा) होऊन (विगतज्वरः) कौरवांनी वेळोवेळा केलेला अपमान। द्रौपदीच्या केलेल्या छळामुळे अंतःकरणी असलेला संताप बाजूला सारून। कखाय। द्वेष। वर्मस्पर्शादि बाजूला ठेवून (युध्यस्व) युद्ध कर. ।।३०।।
110३.३१श्री भगवानुवाच
ये मे मतमिदं नित्यम्। अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो। मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः 110३/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये मे मतम् इदम् नित्यम्।
अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः।
मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ।।
अनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः।
मुच्यन्ते ते अपि कर्मभिः ।।
अन्वय
ये। मानवाः। अनसूयन्तः। श्रद्धावन्तः। नित्यम्। मे। इदम्। मतम्। अनुतिष्ठन्ति। ते।अपि। कर्मभिः। मुच्यन्ते.
मराठी अर्थ
(ये) जे। (मानवाः) वेधाबोधामुळे मायादि देवतांनाही मान्य झालेले पुरुष। (अनसूयन्तः) दोषदृष्टीरहित असून। (श्रद्धावन्तः) शास्त्र व स्थान। प्रसाद। वासनिक। भिक्षु यांचेविषयी श्रद्धासंपन्न असून। (नित्यम्) नेहमी। (मे) माझ्या। (इदम्) ह्या। (मतम्) मताला। (अनुतिष्ठन्ति) अनुसरून असतात। वागतात। (ते) ते पुरुष। (अपि) (असन्निधानस्थित असले जरी तरी) देखील। (कर्मभिः) सकळ कर्मबंधनापासून। (मुच्यन्ते) मुक्त होतात. म्हणजे त्यांना कर्मबंधन लागत नाही आणि पूर्वील जे संचीत कर्म आहेत ते या दास्याद्वारा नष्ट होतात नाहीसे होतात. मग अपि इथे निश्चयावाचक असला पाहिजे. त्यानुसार अर्थ. ते पुरुष सकळ कर्मबंधनांपासून मुक्त होतातच. असा होईल. ।। ३१ ।।
०३.३२श्री भगवानुवाच
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो। नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्। विद्धि नष्टानचेतसः ।।०३/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः।
न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढान् तान्।
विद्धि नष्टान् अचेतसः ।।
न अनुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढान् तान्।
विद्धि नष्टान् अचेतसः ।।
अन्वय
तु। ये। अभ्यसूयन्तः। एतत्। मे। मतम्। न अनुतिष्ठन्ति।तान्। अचेतसः। सर्वज्ञानविमूढान्। नष्टान्। विद्धि.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (ये) जे। (अभ्यसूयन्तः) अनंत सृष्टीतील ज्ञानदेही अर्जिलेल्या कुसंस्कारामुळे। प्रसवामुळे माझ्या निरुपणातही दोषदृष्टीने पाहणारे अथवा ज्ञानिया भक्ताविषयी दोषदृष्टी असलेले। मग ते बोधवंत का असेनात। ज्ञानी का असेनात। (एतत्) ह्या। (मे) माझ्या। (मतम्) मतानुसार। (न अनुतिष्ठन्ति) वागत नाहीत। (तान्) ते लोक। (अचेतसः) मूर्ख आहेत। (सर्वज्ञानविमूढान्) लवकरच ते बोध गमावतील। (नष्टान्) सृष्टी शून्य करतील। (विद्धि) असे समज एवं मागच्या श्लोकी कार्यरूप बोधाचे पुरुष सांगितले आणि या श्लोकी प्रसवी कु परीचे बोधवंत सांगितले. ।।३२।।
०३.३३श्री भगवानुवाच
सदृशं चेष्टते स्वस्याः। प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।
प्रकृतिं यान्ति भूतानि। निग्रहः किं करिष्यति ।।०३/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सदृशम् चेष्टते स्वस्याः।
प्रकृते ज्ञानवान् अपि ।
प्रकृतिम् यान्ति भूतानि।
निग्रह किम् करिष्यति ।।
प्रकृते ज्ञानवान् अपि ।
प्रकृतिम् यान्ति भूतानि।
निग्रह किम् करिष्यति ।।
अन्वय
ज्ञानवान्। अपि। स्वस्याः। प्रकृतेः। सदृशम्। चेष्टते। भूतानि। प्रकृतिम्। यान्ति। निग्रहः। किम्। करिष्यति.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी पूर्वप्रसवामुळे परमेश्वराचे मत जीव अनुष्ठित नाही। अनुसरत नाही त्यामुळे तो सृष्टी शून्य करून घेतो हे सांगितले तर याच कारणामुळे पुरुष बोध गमावतो काय ? याचे उत्तर पुढील श्लोकी भगवंत देत आहेत.मग काही लोक आपल्या विचारातही दोषदृष्टीने पहातात. असं का? म्हणून भगवंत पुढच्या श्लोकात याचे उत्तर देत आहेत.
(ज्ञानवान्) ज्ञानी पुरुष बोधवंत। (अपि) देखील। (स्वस्याः) आपल्या। (प्रकृतेः) देहसंबंधिक लेपिक रज। तम। सत्व। (सदृशम्) त्यानुसारच। (चेष्टते) वर्तन करतो कारण। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्र। (प्रकृतिम्) प्रकृतीसंबंधी राजस। तामस। सात्विक स्वभावाच्या वळणावर। (यान्ति) जातात. याविषयी। (निग्रहः) हट्ट किंवा संयम। (किम्) काय। (करिष्यति) करील. अर्थात निग्रहाचा काहीच उपयोग होत नाही. का? कर्मरहाटी जीव सदा परतंत्र आहे. ह्या प्रकृती-दोषसंबंधानेही पुरुष ज्ञान गमावतो. मग ज्ञानियाने हे चुकविण्याकरीता काय केले पाहीजे याचे उत्तर पुढील दोन श्लोकी देतात. हा श्लोक द्वय अर्थी आहे. प्रकृति शब्दाचा अर्थ अनंता सृष्टीचा दोषांचा संस्कार। प्रसव. का 'बाइ: स्वभावासि नाशु नाही' या वचनामध्ये स्वभाव शब्दाचा एक अर्थ अनंता सृष्टीचा ज्ञानदेहीचा प्रसव असाही केलेला आहे. असा अर्थ करून एक प्रकार. आणि दुसरेनि अर्थे प्रकृति म्ह. देवता संपादक प्रकृति. त्याचानुसार दुसरा प्रकार घडतो. ।। ३३ ।। मग आता प्रकृतिनुसारच जर वर्तन आहे तर ज्ञानियाने त्या प्रकृतिच्या वाहीच वर्ताव काय? ज्ञानी जरी असला तरी त्याला देवतेने संपादलेली प्रकृति जशी आहे तसंच तो वर्तन करतो. म्हणून त्याने इंद्रियामनाच्या वाहीच वागावे काय? त्या देवता संपादीत आणि पूर्व प्रसवामुळे मिळालेल्या प्रकृतिवर विजय मिळविण्यासाठी काय केलं पाहिजे ते भगवंत सांगत आहेत.
(ज्ञानवान्) ज्ञानी पुरुष बोधवंत। (अपि) देखील। (स्वस्याः) आपल्या। (प्रकृतेः) देहसंबंधिक लेपिक रज। तम। सत्व। (सदृशम्) त्यानुसारच। (चेष्टते) वर्तन करतो कारण। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्र। (प्रकृतिम्) प्रकृतीसंबंधी राजस। तामस। सात्विक स्वभावाच्या वळणावर। (यान्ति) जातात. याविषयी। (निग्रहः) हट्ट किंवा संयम। (किम्) काय। (करिष्यति) करील. अर्थात निग्रहाचा काहीच उपयोग होत नाही. का? कर्मरहाटी जीव सदा परतंत्र आहे. ह्या प्रकृती-दोषसंबंधानेही पुरुष ज्ञान गमावतो. मग ज्ञानियाने हे चुकविण्याकरीता काय केले पाहीजे याचे उत्तर पुढील दोन श्लोकी देतात. हा श्लोक द्वय अर्थी आहे. प्रकृति शब्दाचा अर्थ अनंता सृष्टीचा दोषांचा संस्कार। प्रसव. का 'बाइ: स्वभावासि नाशु नाही' या वचनामध्ये स्वभाव शब्दाचा एक अर्थ अनंता सृष्टीचा ज्ञानदेहीचा प्रसव असाही केलेला आहे. असा अर्थ करून एक प्रकार. आणि दुसरेनि अर्थे प्रकृति म्ह. देवता संपादक प्रकृति. त्याचानुसार दुसरा प्रकार घडतो. ।। ३३ ।। मग आता प्रकृतिनुसारच जर वर्तन आहे तर ज्ञानियाने त्या प्रकृतिच्या वाहीच वर्ताव काय? ज्ञानी जरी असला तरी त्याला देवतेने संपादलेली प्रकृति जशी आहे तसंच तो वर्तन करतो. म्हणून त्याने इंद्रियामनाच्या वाहीच वागावे काय? त्या देवता संपादीत आणि पूर्व प्रसवामुळे मिळालेल्या प्रकृतिवर विजय मिळविण्यासाठी काय केलं पाहिजे ते भगवंत सांगत आहेत.
०३.३४श्री भगवानुवाच
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे। रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्। तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ।।०३/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इन्द्रियस्य इन्द्रियार्थे।
रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोः न वशम् आगच्छत्।
तौ अस्य परिपन्थिनौ ।।
रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोः न वशम् आगच्छत्।
तौ अस्य परिपन्थिनौ ।।
अन्वय
इन्द्रियस्य। इन्द्रियार्थे। रागद्वेषौ। व्यवस्थितौ।तयोः। वशम्। न आगच्छत्। अस्य। तौ। परिपन्थिनौ हि.
मराठी अर्थ
(इन्द्रियस्य) प्रत्येक इंद्रियाचा। (इन्द्रियार्थे) इंद्रियार्थात। विषयात। (रागद्वेयौ) राग अथवा द्वेष। (व्यवस्थितौ) असतो। (तयोः) त्या दोघांच्या (राग अथवा द्वेषाच्या)। (वशम्) अधिन। (न आगच्छेत्) होऊ नये। (अस्य) ह्या बोधवंताचे मग तो अनुसरला असो की कर्मरहाटीतला असो। (तौ) रागद्वेष। (पश्यिन्यिनौ हि) वाटमारे लुटारू आहेत असे निश्चित समजावे.
सुंदर वस्तूंबद्दल आकर्षण वाटणं आणि कुरूप वस्तूंबद्दल द्वेष वाटणं हा नेत्रंद्रियाचा स्वाभाविक धर्म आहे। गुण आहे. त्याचप्रमाणे रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दलआसक्ती वाटणं आणि न रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दल घृणा वाटणं हे रसना इंद्रियांचे कार्य आहे. म्हणजे इंद्रियांचा इंद्रियार्थांविषयी राग द्वेष असणं ही स्वाभाविक गोष्ट आहे. परंतु ज्ञानियाने त्या राग द्वेषांच्या अधीन होऊ नये. विधीबागे मिळालेला इंद्रियार्थ। घेतलेया सुख न घेतलेया दुःख अशा लक्षणाच्या पुरुषापासून मिळालेला इंद्रियार्थ तो जरी आपल्याला रुचणारा नसेल तरी तो घ्यावाच. तिथे आपल्या रुची अरुचीचा विचार न करता त्याच्या धर्मरूप प्रितीचा विचार करावा. धर्म पुढे करून पदार्थ घ्यावा. ।।३४।।
सुंदर वस्तूंबद्दल आकर्षण वाटणं आणि कुरूप वस्तूंबद्दल द्वेष वाटणं हा नेत्रंद्रियाचा स्वाभाविक धर्म आहे। गुण आहे. त्याचप्रमाणे रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दलआसक्ती वाटणं आणि न रुचणाऱ्या वस्तूंबद्दल घृणा वाटणं हे रसना इंद्रियांचे कार्य आहे. म्हणजे इंद्रियांचा इंद्रियार्थांविषयी राग द्वेष असणं ही स्वाभाविक गोष्ट आहे. परंतु ज्ञानियाने त्या राग द्वेषांच्या अधीन होऊ नये. विधीबागे मिळालेला इंद्रियार्थ। घेतलेया सुख न घेतलेया दुःख अशा लक्षणाच्या पुरुषापासून मिळालेला इंद्रियार्थ तो जरी आपल्याला रुचणारा नसेल तरी तो घ्यावाच. तिथे आपल्या रुची अरुचीचा विचार न करता त्याच्या धर्मरूप प्रितीचा विचार करावा. धर्म पुढे करून पदार्थ घ्यावा. ।।३४।।
03.३५श्री भगवानुवाच
श्रेयानस्वधर्मो विगुणः। परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः। परधर्मो भयावहः ।।03/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रेयान् स्वधर्मः विगुणः।
परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनम् श्रेयः।
परधर्मः भयावहः ।।
परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनम् श्रेयः।
परधर्मः भयावहः ।।
अन्वय
स्वनुष्ठितात्। परधर्मात्। विगुणः। स्वधर्मः। श्रेयान्।स्वधर्मे। निधनम्। श्रेयः। परधर्मः। भयावहः। स्वधर्मे निधनम् श्रेयः.
मराठी अर्थ
रागद्वेषाच्या त्यागाविषयी भगवदाज्ञेप्रमाणे वैदिक कर्माचा त्याग हाच श्रेयस्कर आहे. वैदिक कर्मांमध्येदेखील रागद्वेषांचा त्याग सांगितलेला आहे. तो मात्र पूर्ण श्रेयस्कर नाही. कदाचित वैदिक कर्मे आचरणाऱ्याच्या ठिकाणी देखील रागद्वेषाचा त्याग व वैराग्य दिसलेच तर त्याचे अनुकरण करू नये। म्हणून भगवंत सूचना करतात.
हा श्लोक गीतेत दोन ठिकाणी आलेला आहे. एक इथे आणि दुसऱ्यांदा अठराव्या अध्यायात. परंतु तिथे त्याचा उत्तरार्थ काही वेगळाच आहे. रागद्वेषाच्या त्यागाविषयी भगवदाज्ञेप्रमाणे वैदिक कर्मांचा त्याग हाच श्रेयस्कर आहे. वैदिक कर्मांमध्येदेखील रागद्वेषांचा त्याग सांगितलेला आहे तो मात्र पूर्ण श्रेयस्कर नाही. कदाचित वैदिक कर्मे आचरणाऱ्याच्या ठिकाणीदेखील रानद्वेषाचा त्याग व वैराग्य दिसेलच तर त्याचे अनुकरण करू नये म्हणून भगवंत सुचना करतात.(स्वनुष्ठितात्) चांगल्याप्रकारे आचरल्या जाणाऱ्या। (परधर्मात्) वैदिकांच्या वैराग्यरूप आचरणापेक्षा। (विगुणः) कनियस पक्षाने अथवा दर्याच्या चौथ्या पक्षाने आचरला जाणारा। (स्वधर्मः) परमेश्वरविहित ज्ञानपूर्वक वैराग्य भक्तीधर्मच। (श्रेयान) श्रेयस्कर होय। (स्वधर्गे) या स्वधर्मात वर्तत असता। (विद्यनम्) मरण पावणे। (श्रेयः) कल्याणप्रद आहे। श्रेयस्कर आहे परंतु। (परधर्मः) विकल्पजनित वैराग्यादि धर्म। (भयावहः) भितीदायक आहे. त्यामुळे बोधाची हानी होईलच.
दुसरा अर्थ :- (स्वधर्मे) दर्या पुरुष। (निधनस्) मैळून सी। बी चा झाला अथवा त्रसाचा झाला अथवा डिंगरा इशाळुपर्यंत मैळला आणि मैळल्या चर्येनिशी सरला तरी। (श्रेयः) चांगलाच म्हणावा. इथे परधर्म असं देवताधर्मांना म्हटलेलं आहे असे एक मत. परधर्म असे विकाराला म्हटलेले आहे असे दुसरे मत. पर म्ह. दुसऱ्यांचा धर्म म्ह. आचार तो भयावहः म्ह. भयंकर आहे. भितिदायक। नुकसानकारक आहे. असाही अर्थ करतात. समजा एखादा त्रसाचा पुरूष आहे आणि तो म्हणेल की मी रुक्षान्नासारखा चतुर्थांशावर राहील तर तू तसं करू नकोस. त्यामुळे तुझं पतन होण्याची शक्यता आहे. कारण त्रसला साता जीव विषया शरण जाईल आणि त्रसला साता देशाचा सेवटा जाऊनि सर्वाधमत्व ब्राह्मणत्व स्विकरील म्हणून. म्हणून तू तुझ्या अधिकारानुसारच वर्तन कर. परधर्म म्ह. तुझ्या अधिकारपेक्षा श्रेष्ठ अधिकार तो श्रेष्ठ दिसत असला जरी तरी तुझ्यासाठी तो भयावहः। नुकसानकारक आहे. आपल्या अधिकारानुसार असलेला आपला आचार हा जरी विगुण असला। हीन प्रतिचा असला तरी तो दुसऱ्याच्या श्रेष्ठ आचारापेक्षा आपल्यासाठी श्रेयस्कर होय. ।।३५।।
हा श्लोक गीतेत दोन ठिकाणी आलेला आहे. एक इथे आणि दुसऱ्यांदा अठराव्या अध्यायात. परंतु तिथे त्याचा उत्तरार्थ काही वेगळाच आहे. रागद्वेषाच्या त्यागाविषयी भगवदाज्ञेप्रमाणे वैदिक कर्मांचा त्याग हाच श्रेयस्कर आहे. वैदिक कर्मांमध्येदेखील रागद्वेषांचा त्याग सांगितलेला आहे तो मात्र पूर्ण श्रेयस्कर नाही. कदाचित वैदिक कर्मे आचरणाऱ्याच्या ठिकाणीदेखील रानद्वेषाचा त्याग व वैराग्य दिसेलच तर त्याचे अनुकरण करू नये म्हणून भगवंत सुचना करतात.(स्वनुष्ठितात्) चांगल्याप्रकारे आचरल्या जाणाऱ्या। (परधर्मात्) वैदिकांच्या वैराग्यरूप आचरणापेक्षा। (विगुणः) कनियस पक्षाने अथवा दर्याच्या चौथ्या पक्षाने आचरला जाणारा। (स्वधर्मः) परमेश्वरविहित ज्ञानपूर्वक वैराग्य भक्तीधर्मच। (श्रेयान) श्रेयस्कर होय। (स्वधर्गे) या स्वधर्मात वर्तत असता। (विद्यनम्) मरण पावणे। (श्रेयः) कल्याणप्रद आहे। श्रेयस्कर आहे परंतु। (परधर्मः) विकल्पजनित वैराग्यादि धर्म। (भयावहः) भितीदायक आहे. त्यामुळे बोधाची हानी होईलच.
दुसरा अर्थ :- (स्वधर्मे) दर्या पुरुष। (निधनस्) मैळून सी। बी चा झाला अथवा त्रसाचा झाला अथवा डिंगरा इशाळुपर्यंत मैळला आणि मैळल्या चर्येनिशी सरला तरी। (श्रेयः) चांगलाच म्हणावा. इथे परधर्म असं देवताधर्मांना म्हटलेलं आहे असे एक मत. परधर्म असे विकाराला म्हटलेले आहे असे दुसरे मत. पर म्ह. दुसऱ्यांचा धर्म म्ह. आचार तो भयावहः म्ह. भयंकर आहे. भितिदायक। नुकसानकारक आहे. असाही अर्थ करतात. समजा एखादा त्रसाचा पुरूष आहे आणि तो म्हणेल की मी रुक्षान्नासारखा चतुर्थांशावर राहील तर तू तसं करू नकोस. त्यामुळे तुझं पतन होण्याची शक्यता आहे. कारण त्रसला साता जीव विषया शरण जाईल आणि त्रसला साता देशाचा सेवटा जाऊनि सर्वाधमत्व ब्राह्मणत्व स्विकरील म्हणून. म्हणून तू तुझ्या अधिकारानुसारच वर्तन कर. परधर्म म्ह. तुझ्या अधिकारपेक्षा श्रेष्ठ अधिकार तो श्रेष्ठ दिसत असला जरी तरी तुझ्यासाठी तो भयावहः। नुकसानकारक आहे. आपल्या अधिकारानुसार असलेला आपला आचार हा जरी विगुण असला। हीन प्रतिचा असला तरी तो दुसऱ्याच्या श्रेष्ठ आचारापेक्षा आपल्यासाठी श्रेयस्कर होय. ।।३५।।
110३.३६अर्जुन उवाच
अथ केन प्रयुक्तोऽयं। पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वाष्णेय। बलादिव नियोजितः 110३/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ केन प्रयुक्तः अयम्।
पापम् चरति पूरुषः ।
अनिच्छन् अपि वाष्णेय।
बलात् इव नियोजितः ।।
पापम् चरति पूरुषः ।
अनिच्छन् अपि वाष्णेय।
बलात् इव नियोजितः ।।
अन्वय
वाष्णेय। अथ। अयम्। इव। बलात् नियोजितः। अनिच्छन्। अपि। केन। प्रयुक्तः। पापम् चरति.
मराठी अर्थ
बत्तीसाव्या श्लोकात पूर्वप्रसवामुळे जीव परमेश्वराच्या मताला अनुसरत नाही। मानत नाही हे सांगितले. तेहतिसाव्या (३३) श्लोकात देहसंबंधिक। प्रकृतिसंबंधिक दोषामुळे प्रमादी होतो हे सांगितले. आणि पस्तिसाव्या श्लोकात अन्यधर्माचे भ्रामक सुष्ट आचरण पाहून जीव प्रतारला जातो अशी संभावना सांगितली. अर्थात हे सर्व पापच आहे. बोधवंत पुरुष जाणून देखील ह्या पापास का बरं प्रवृत्त होतो? अशी शंका सकळ सामग्रीवंत विद्वान अर्जुनदेवांना पडणे स्वाभाविक होते म्हणून। (अर्जुन उवाच) अर्जुनदेव विचारते झाले.
(वाष्णेय) हे वृष्णीकुलभूषण श्रीकृष्णदेवा। (अथ) तर मग। (अयम्) हा पुरुष (बोध प्राप्त झाल्यामुळे पुरुषोत्तमाला जाणणारा। बोधयुक्त पुरुषार्थाने पुरुषोत्तमाला प्राप्त करून घेण्याची कुवत असलेला बोधवंत)। (इव) जणु काही। (बलात् नियोजितः) जबरदस्तीने वेठीस लावल्यासारखा। (अनिच्छन्) पाप करण्याची इच्छा नसताना। (अपि) देखील। (केन) कोणाकडून। (प्रयुक्तः) प्रेरित होऊन। (पापम् चरति) पाप आचरतो ? ।।३६।।
(वाष्णेय) हे वृष्णीकुलभूषण श्रीकृष्णदेवा। (अथ) तर मग। (अयम्) हा पुरुष (बोध प्राप्त झाल्यामुळे पुरुषोत्तमाला जाणणारा। बोधयुक्त पुरुषार्थाने पुरुषोत्तमाला प्राप्त करून घेण्याची कुवत असलेला बोधवंत)। (इव) जणु काही। (बलात् नियोजितः) जबरदस्तीने वेठीस लावल्यासारखा। (अनिच्छन्) पाप करण्याची इच्छा नसताना। (अपि) देखील। (केन) कोणाकडून। (प्रयुक्तः) प्रेरित होऊन। (पापम् चरति) पाप आचरतो ? ।।३६।।
०३.३७श्री भगवानुवाच
काम एष क्रोध एष।
रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा।
विद्ध्येतमिह वैरिणम् ।।०३/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कामः एषः क्रोधः एषः। रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनः महापाप्मा। विद्धि एनम् इह वैरिणम् ।।
महाशनः महापाप्मा। विद्धि एनम् इह वैरिणम् ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच। रजोगुणसमुद्भवः। एषः कामः। एषः क्रोधः।महाशनः। महाशनः। महापाप्मा। एनम्। इह। वैरिणम्। विद्धि.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच) श्रीभगवंत म्हणाले। (रजोगुणसमुद्भवः) प्रसवरूप रजातून उद्भवणारा तसेच देहसंबंधी वा संयोगसंबंधी रजातून उद्भवणारा। (एषः कामः) जड चेतनाचा अभिलाष हाच आणि त्याची पूर्ती न झाल्यामुळे। (एषः क्रोधः) उत्पन्न होणारा क्रोध हाच (बोधवंताला पाप करण्यास कारणीभूत दोष आहे. काम व क्रोध एकाच नाण्याच्या दोन बाजू असल्यासारखे आहेत.)। (महाशनः) हा काम ज्याची भूक कधीच शमत नाही अशा खादाड राक्षसासारखा आहे अथवा। (महाशनः) कितीही समिधा हविर्द्रव्य टाकले तरीही तृप्न न होणाऱ्या अन्नीसारखा आहे। (महापाप्मा) फार मोठाली पापं करवणारा आहे। (एतम्) ह्यालाच तू। (यह) ह्या अध्यात्म साधनेत। (वैरिणम्) वैरी विघ्नरूप। (विद्धि) समज. ।।३७।।
०३.३८श्री भगवानुवाच
धूमेनाव्रियते वह्निर। यथादर्शी मलेन च ।
यथोल्वेनावृतो गर्भस्। तथा तेनेदमावृतम् ।।०३/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
धूमेन आव्रियते वह्नि।
यथा आदर्शः मलेन च ।
यथा उल्बेन आवृतः गर्भः।
तथा तेन इदम् आवृतम् ।।
यथा आदर्शः मलेन च ।
यथा उल्बेन आवृतः गर्भः।
तथा तेन इदम् आवृतम् ।।
अन्वय
यथा। धूमेन। वह्निः। च। मलेन। आदर्शः। आव्रियते।यथा। उल्बेन। गर्भः। आवृत्तः। तथा। तेन। इदम्। आवृतम्.
मराठी अर्थ
(यथा) ज्याप्रमाणे। (धुमेन) धुराने। (वहिःः) अग्नी। (च) आणि। (मलेन) धुळीने। मळाने। (आदर्शः) आरसा। (आब्रियते) आच्छादला जातो. तसेच। (यथा) ज्याप्रमाणे। (उल्वेन) जाराने। (गर्भः) गर्भ। (आवृत्तः) झाकलेला असतो। (तथा) त्याप्रमाणे। (तेन) त्या कामाने। (इदम्) हे ज्ञान। (आवृतम्) आच्छादले जाते। झाकले जाते.तात्पर्य। ह्या अभिलाषेमुळे कामामुळे ज्ञानाचे कार्य लोपते। ज्ञान मळते आणि पुरुष पापाला प्रवृत्त होतो. का? अनिष्ट सेवेतव विकल्यु संचरे आणि पुरुष जेतुल जेतुली विषयसेवा करी तेतुल तेतुला धर्मी निबळु जाए म्हणून. ।।३८ ।।
०३.३९श्री भगवानुवाच
आवृतं ज्ञानमेतेन। ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय। दुष्पूरेणानलेन च ।।०३/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आवृतम् ज्ञानम् एतेन।
ज्ञानिनः नित्यवैरिणा ।
कामरुपेण कोन्तेय।
दुष्पूरेण अनलेन च ।।
ज्ञानिनः नित्यवैरिणा ।
कामरुपेण कोन्तेय।
दुष्पूरेण अनलेन च ।।
अन्वय
च। कौन्तेय। दुष्युरेण। एतेन। कामरूपेण। अनलेन। ज्ञानिनः। नित्यवैरिणा। ज्ञानम्। आवृतम्.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (कौन्तेय) हे अर्जुना। (दुष्पुरेण) कधीही तृप्त न होणाऱ्या। (एतेन) ह्या। (कामरूपेण) कामरूपी। (अनलेन) अन्नीप्रमाणे। (ज्ञानिनः) ज्ञानियांच्या। (नित्यवैरिणा) नेहमीच्या वैऱ्याने। शत्रुने। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। (आवृतम्) आच्छादले आहे। झाकले आहे.तात्पर्य ह्या अभिलाषेमुळे। कामामुळे ज्ञानाचे कार्य लोपते। ज्ञान मळते आणि पुरुष पापाला प्रवृत्त होतो. का ङ्ग अनिष्ट सेवेतव विकल्पु संचरे : अ आणि ङ्गपुरुष जेतुल जेतुली विषयसेवा करी तेतुल तेतुला धर्मी निबळु जाएः ॐ ।।३९।।
०३.४०श्री भगवानुवाच
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि। अस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष। ज्ञानमावृत्य देहिनम् ।।०३/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः।
अस्य अधिष्ठानम् उच्यते ।
इन्द्रियाणि। मनः। बुद्धिः।
अस्य। अधिष्ठानम्। उच्यते।
अस्य अधिष्ठानम् उच्यते ।
इन्द्रियाणि। मनः। बुद्धिः।
अस्य। अधिष्ठानम्। उच्यते।
अन्वय
एतैः विमोहयति एषः। ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् ।।एषः। एतैः। ज्ञानम्। आवृत्य। देहिनम्। विमोहयति.
मराठी अर्थ
आता हा काम राहतो कुठे? ह्याविषयी निर्णय देतात की देहसंबंधी व संयोगसंबंधी काम यापैकी संयोगसंबंधी कामाला देहसंबंधी कामच कारणीभूतआहे. तो देहसंबंधी काम
(इन्द्रियाणि) पंचज्ञानेंद्रिये तथा तीन कर्मेंद्रिये। (मनः) मन आणि। (बुद्धिः) अंतःकरण चातुष्टयातील बुद्धी ही। (अन्य) या देहसंबंधी कामाचे। (अधिष्ठानम्) निवासस्थान अथवा कार्यस्थान। (उच्यते) म्हटली जातात. (एषः) हा काम। (एतैः) मन। बुद्धी व इंद्रिये यांचेद्वारा। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। (आवृत्य) आच्छादन। झाकून टाकून। (देहिनम्) या जीवात्म्याला। (विमोहति) मोहात पाडतो ।।०३/४०।।
(इन्द्रियाणि) पंचज्ञानेंद्रिये तथा तीन कर्मेंद्रिये। (मनः) मन आणि। (बुद्धिः) अंतःकरण चातुष्टयातील बुद्धी ही। (अन्य) या देहसंबंधी कामाचे। (अधिष्ठानम्) निवासस्थान अथवा कार्यस्थान। (उच्यते) म्हटली जातात. (एषः) हा काम। (एतैः) मन। बुद्धी व इंद्रिये यांचेद्वारा। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। (आवृत्य) आच्छादन। झाकून टाकून। (देहिनम्) या जीवात्म्याला। (विमोहति) मोहात पाडतो ।।०३/४०।।
०३.४१श्री भगवानुवाच
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ। नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि होनं। ज्ञानविज्ञाननाशनम् ।।०३/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् त्वम् इंद्रियाणि आदौ।
नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानम् प्रजहि हि एनम्।
ज्ञानविज्ञाननाशनम् ।।
नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानम् प्रजहि हि एनम्।
ज्ञानविज्ञाननाशनम् ।।
अन्वय
तस्मात्। भरतर्षभ। त्वम्। आदौ। इंद्रियाणि नियम्य। ज्ञानविज्ञाननाशनम्। एनम्। पाप्मानम्। हि। प्रजहि.
मराठी अर्थ
परमेश्वरदत्त ज्ञान हे श्रेष्ठ असता काम हे क्षुल्लक अशा रजाचे कार्य असून कसे आच्छादु शकतो? ना पुरुष अप्रयत्नामुळे पूर्वप्रसवामुळे ज्ञानाचे कार्य करीत नाही. एवं पुरुषापराधाने ज्ञान हे श्रेष्ठ असूनही क्षुल्लक अशा रजोगुणाने आच्छादले जाते. मग त्या ज्ञानास उजळ राखण्यासाठी। सबळ करण्यासाठी पुरुषाने काय केले पाहीजे ? ते पुढील श्लोकी सांगतात.
कामाचे वसतिस्थान व कार्यस्थान इंद्रिये आहेत (तस्मात्) यासाठी। (भरतर्षभ) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना। (त्वम्) तू। (आदौ) आधी। (उन्द्रियाणि नियम्य) इंद्रियांचा संयम करून। (ज्ञानविज्ञाननाशनम्) ज्ञान नासून अन्यथाज्ञान संचरणाऱ्या। विज्ञान नासून साधनी अदक्षता आणणाऱ्या किंवा विज्ञान नासून स्वस्थता व तर्कशक्तीस खो देणाऱ्या। (एजम्) ह्या कामरूपी। (पाप्मानम्) पापीशत्रूला। (हि) निश्चयपूर्वक। (ग्रजहि) मारून टाक ।।४१।।
कामाचे वसतिस्थान व कार्यस्थान इंद्रिये आहेत (तस्मात्) यासाठी। (भरतर्षभ) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना। (त्वम्) तू। (आदौ) आधी। (उन्द्रियाणि नियम्य) इंद्रियांचा संयम करून। (ज्ञानविज्ञाननाशनम्) ज्ञान नासून अन्यथाज्ञान संचरणाऱ्या। विज्ञान नासून साधनी अदक्षता आणणाऱ्या किंवा विज्ञान नासून स्वस्थता व तर्कशक्तीस खो देणाऱ्या। (एजम्) ह्या कामरूपी। (पाप्मानम्) पापीशत्रूला। (हि) निश्चयपूर्वक। (ग्रजहि) मारून टाक ।।४१।।
०३.४२श्री भगवानुवाच
इन्द्रियाणि पराण्याहुर। इन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धि। यो बुद्धेः परतस्तु सः ।।०३/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इंद्रियाणि पराणि आहुः।
इन्द्रियेभ्यः परम् मनः ।
मनसः तु परा बुद्धिः।
यः बुद्धेः परतः तु सः ।।
इन्द्रियेभ्यः परम् मनः ।
मनसः तु परा बुद्धिः।
यः बुद्धेः परतः तु सः ।।
अन्वय
इंद्रियाणि। पराणि। आहुः। इन्द्रियेभ्यः। मनः। परम्। तु। मनसः। बुद्धिः। तु। बुद्धेः। यः। परतः। सः.
मराठी अर्थ
मागा चाळीसाव्या श्लोकी देहसंबंधी विकाराचे वसते ठाय सांगितले; पण ज्ञानदेही अप्रयत्ने करून गतसृष्टी आर्जिलेला प्रसवरूप कामविकार त्याहीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्याचे वसते ठाय सांगतात.
(इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (पराणि) विषय पदार्थांपेक्षा श्रेष्ठ बलवान। (आहुः) म्हटली जातात. कारण विषय पदार्थ जरी सन्मुख असला तरी इंद्रियांच्या ठिकाणी अधिष्ठानसामर्थ्य नसेल तर विषयोपभोग संभवत नाही अथवा अधिष्ठान सामर्थ्या अभावी इंद्रिये विषय पदार्थ सन्मुख असूनही विकरत नाहीत। (इन्द्रियेभ्यः) इंद्रियांपेक्षा। (मनः) मन। (परम्) श्रेष्ठ आहे। कारण मन जर न विकरलं तर इंद्रिये विकाराचे कार्य करीत नाहीत। (तु) आणि। (मनसः) मनापेक्षा। (बुद्धिः) विषयोपभोगाची निश्चिती अथवा विषय पदार्थ हस्तगत करण्याची युक्ती बुद्धीच्याच ठिकाणी आहे. एणे अर्थ ती परा म्हणजे श्रेष्ठ आहे. (तु) आणि। (युद्धेः) बुद्धीच्याही। (यः) जो। (परतः) पलीकडे आहे। (व्तः) तोच जीव होए आणि तोच प्रसवरूप विकाराचे रहाते ठाय होय. तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि योगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरीता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. ।।४२।।
(इन्द्रियाणि) इंद्रिये। (पराणि) विषय पदार्थांपेक्षा श्रेष्ठ बलवान। (आहुः) म्हटली जातात. कारण विषय पदार्थ जरी सन्मुख असला तरी इंद्रियांच्या ठिकाणी अधिष्ठानसामर्थ्य नसेल तर विषयोपभोग संभवत नाही अथवा अधिष्ठान सामर्थ्या अभावी इंद्रिये विषय पदार्थ सन्मुख असूनही विकरत नाहीत। (इन्द्रियेभ्यः) इंद्रियांपेक्षा। (मनः) मन। (परम्) श्रेष्ठ आहे। कारण मन जर न विकरलं तर इंद्रिये विकाराचे कार्य करीत नाहीत। (तु) आणि। (मनसः) मनापेक्षा। (बुद्धिः) विषयोपभोगाची निश्चिती अथवा विषय पदार्थ हस्तगत करण्याची युक्ती बुद्धीच्याच ठिकाणी आहे. एणे अर्थ ती परा म्हणजे श्रेष्ठ आहे. (तु) आणि। (युद्धेः) बुद्धीच्याही। (यः) जो। (परतः) पलीकडे आहे। (व्तः) तोच जीव होए आणि तोच प्रसवरूप विकाराचे रहाते ठाय होय. तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि योगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरीता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. ।।४२।।
०३.४३श्री भगवानुवाच
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा। संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रु महाबाहो। कामरूपं दुरासदम् ।।०३/४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् बुद्धेः परम् बुद्ध्वा।
संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना ।
जहि शत्रुम् महाबाहो।
कामरूपम् दुरीसदम् ।।
संस्तभ्य आत्मानम् आत्मना ।
जहि शत्रुम् महाबाहो।
कामरूपम् दुरीसदम् ।।
अन्वय
एवम्। बुद्धेः। परम्। बुद्ध्वा। आत्मना। आत्मानम्। संस्तभ्य। महाबाहो। दुरासदम्। कामरूपम् शत्रुम्। जहि.
मराठी अर्थ
तर तेच करणीये कोणते ते पुढील श्लोकी सांगतात.
तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि संयोगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरिता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. तर तेच करणीये कोणते ते पुढील श्लोकी सांगतात.
(एवम्) अशा प्रकारे। (बुद्धेः) बुद्धीपेक्षाही प्रसवरूप विकार। (परम्) सूक्ष्म। सपूर। बलवान। श्रेष्ठ। (बुद्ध्वा) जाणून। (माने ४१ व्या श्लोकी सांगितलेला इंद्रिसंयम करून)। (आत्मना) साधनदात्या परमेश्वर अवताराच्या आज्ञेद्वारा अथवा आत्मना म्हणजे षङ्गिध दुःख करीत साधनदात्याचे स्मरण करीत त्याद्वारा। (आत्मानम्) स्वतःला। (संस्तभ्य) क्षमा। मानापमानी समानत्व। निर्वैरत्व। केवळ परमेश्वराधीनता इत्यादि दैवीगुणांचे ठाई। वस्तुगुणांचे ठाई स्थिर करून। (महाबाहो) हे अर्जुना। (दशासकम्) दुर्जय अशा अजिंक्य अशा। (कामरूपम् शत्रुम्) कामरूपी शत्रूला। (जहि) मारून टाक ।।४३।।
तो प्रसवरूप विकार मन। बुद्धी। इंद्रिये यांचेनि संयोगे कार्यान्वित होतो. तो नासण्याकरिता मात्र नुसता इंद्रियांचा संयम करून भागणार नाही तर आणखीनही काही करावे लागेल. तर तेच करणीये कोणते ते पुढील श्लोकी सांगतात.
(एवम्) अशा प्रकारे। (बुद्धेः) बुद्धीपेक्षाही प्रसवरूप विकार। (परम्) सूक्ष्म। सपूर। बलवान। श्रेष्ठ। (बुद्ध्वा) जाणून। (माने ४१ व्या श्लोकी सांगितलेला इंद्रिसंयम करून)। (आत्मना) साधनदात्या परमेश्वर अवताराच्या आज्ञेद्वारा अथवा आत्मना म्हणजे षङ्गिध दुःख करीत साधनदात्याचे स्मरण करीत त्याद्वारा। (आत्मानम्) स्वतःला। (संस्तभ्य) क्षमा। मानापमानी समानत्व। निर्वैरत्व। केवळ परमेश्वराधीनता इत्यादि दैवीगुणांचे ठाई। वस्तुगुणांचे ठाई स्थिर करून। (महाबाहो) हे अर्जुना। (दशासकम्) दुर्जय अशा अजिंक्य अशा। (कामरूपम् शत्रुम्) कामरूपी शत्रूला। (जहि) मारून टाक ।।४३।।
।। अथ चतुर्थोऽध्यायः ।।
०४.०१श्री भगवानुवाच
इमं विवस्वते योगं। प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान्मनवे ग्राह। मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ।।०४/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इमम् विवस्वते योगम्।
प्रोक्तवान् अहम अव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे ग्राह।
मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत ।।
प्रोक्तवान् अहम अव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे ग्राह।
मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत ।।
अन्वय
अहम्। इमम्। अव्ययम् योगम्। विवस्वते। प्रोक्तवान्।विवस्वान्। मनवे। प्राह। मनुः। इक्ष्वाकवे। अब्रवीत.
मराठी अर्थ
तिसरा अध्याय निष्काम कर्मयोगाची महती आणि सकाम कर्मयोगाची व्यावृत्ती करणारा होय. त्यामुळे याला कर्मयोग असे नाव आहे. दुसरा अध्याय सांख्ययोग आणि बुद्धीयोग या दोन्हीचे प्रतिपादन करणारा आहे त्यामुळे त्याला सांख्ययोग असे नाव आहे. भगवदाज्ञापालनरूप कर्म करून व भगवदाज्ञेनेच इंद्रियसंयम करून कामरूप शत्रूला मारता येते हे परमेश्वरप्राप्तीचे साधन योगशास्त्र होय. हे काही आम्ही तुला नव्याने सांगत आहोत असे नाही. यापूर्वीही हे साधन आम्ही अधिकार्यांना सांगत आलो. ही सनातन परंपरा आहे. असे ज्ञान करण्यासाठी ।
श्रीभगवानुवाच : श्रीभगवंत म्हणाले. (अहम्) मी। (इमम्) हा। (अव्ययम् योगम्) अविनाशी असा योग। (परमेश्वरप्राप्तीचा साधन)। (विवखते) विवस्वान नावाच्या एका प्रसिद्ध अशा क्षत्रिय राजाला। (प्रोक्तवान) सांगितला होता। (विवस्वान्) त्या राजाने। (सर्वसंगपरित्याग करून संन्यासधर्म आचरत असता)। (मनवे) मनु नामक क्षत्रिय राजाला। (ग्राह) सांगितला। (मनुः) त्या मनुने। (उत्तरकाळी संन्यास धारण करून क्षेपित असतांना)। (इक्ष्वाकवे) इक्ष्वाकु नामक राजाला अधिकार जाणून। (अब्रवीत्) सांगितला. ।।।।।
श्रीभगवानुवाच : श्रीभगवंत म्हणाले. (अहम्) मी। (इमम्) हा। (अव्ययम् योगम्) अविनाशी असा योग। (परमेश्वरप्राप्तीचा साधन)। (विवखते) विवस्वान नावाच्या एका प्रसिद्ध अशा क्षत्रिय राजाला। (प्रोक्तवान) सांगितला होता। (विवस्वान्) त्या राजाने। (सर्वसंगपरित्याग करून संन्यासधर्म आचरत असता)। (मनवे) मनु नामक क्षत्रिय राजाला। (ग्राह) सांगितला। (मनुः) त्या मनुने। (उत्तरकाळी संन्यास धारण करून क्षेपित असतांना)। (इक्ष्वाकवे) इक्ष्वाकु नामक राजाला अधिकार जाणून। (अब्रवीत्) सांगितला. ।।।।।
०४.०२श्री भगवानुवाच
एवं परम्पराप्राप्त। इमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता। योगो नष्टः परन्तप ।।०४/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् परंपराप्राप्नम् इमम्।
राजर्षयः विदुः ।
स कालेन इह महाता।
योगः नष्टः परंतप ।।
राजर्षयः विदुः ।
स कालेन इह महाता।
योगः नष्टः परंतप ।।
अन्वय
एवम्। इमम्। परंपराप्राप्तम्। राजर्षयः। विदुः।परंतय। सः योगः। महता कालेन। इह। नष्टः.
मराठी अर्थ
विवस्वत राजा हा सूर्यवंशाचा मूल पुरूष आहे. विवस्वत शब्दाचा अर्थ सूर्य असा होतो. म्हणूनच त्याच्या वंशाला सूर्यवंश असे म्हणतात. बहुसंख्य टिकाकारांना मनु हा विवस्वत राजाचा पुत्र आणि इक्ष्वाकु हा मनु राजाचा पुत्र असला पाहिजे असे वाटते. पण श्रीबाबांना वाटत नाही. विवस्तव हा राजर्षी खरा परंतु त्याने त्याग केल्यानंतर त्याला त्या काळीच्या परमेश्वर अवतारांनी अधिकरण केले आणि त्या द्वारा मनुला बोध प्राप्त झाला. तसेच मनुनेही उत्तर काळी त्याग केला आणि मग त्यालाही तसेच पुढे अधिकरण पद प्राप्त झाले. आणि त्यापासून पुढे इक्ष्वाकु राजाला बोध प्राप्त झाला. असे श्रीबाबांजीचे मत.
(एवम्) अशाप्रकारे। (इनम्) हा योग। (हे परमेश्वरप्राप्तीचे साधन)। (परंपराप्राप्तम्) गुरुशिष्य परंपरेने प्राप्त झालेला। (राजर्षयः) क्षत्रिकुळातय जन्मून पण ऋषीवत् तापस पुरुषांनी। (विदुः) जाणून घेतला। (परन्तय) हे अर्जुना। (सः योगः) तो योग। (महता कालेन) दीर्घ काळापासून। (इह) इथे। (नष्टः) लोपला आहे.
(एवम्) अशाप्रकारे। (इनम्) हा योग। (हे परमेश्वरप्राप्तीचे साधन)। (परंपराप्राप्तम्) गुरुशिष्य परंपरेने प्राप्त झालेला। (राजर्षयः) क्षत्रिकुळातय जन्मून पण ऋषीवत् तापस पुरुषांनी। (विदुः) जाणून घेतला। (परन्तय) हे अर्जुना। (सः योगः) तो योग। (महता कालेन) दीर्घ काळापासून। (इह) इथे। (नष्टः) लोपला आहे.
०४.०३श्री भगवानुवाच
स एवायं मया तेऽद्य। योगः प्रोक्तः पुरातनः ।
भक्तोऽसि मे सब्खा चेति। रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ।।०४/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सः एव अयम् मया ते आद्य।
योगः प्रोक्ताः पुरातनः ।
भक्तः असि मे सखा चेति।
रहस्यम् हि एतत् उत्तमम् ।।
योगः प्रोक्ताः पुरातनः ।
भक्तः असि मे सखा चेति।
रहस्यम् हि एतत् उत्तमम् ।।
अन्वय
सः एव। अयम्। पुरातनः। योगः। मया। अद्य। ते। प्रोक्ता।मे। भक्तः। च। सखा। असि। इति। एतत्। उत्तमम्। हि। रहस्यम्.
मराठी अर्थ
(सः एव) तोच। (अयम्) हा. (पुरातनः) प्राचीन असा (योगः)परमेश्वरप्राप्तीचे साधनरूप योग। (मया) मजकडून। (अद्य) आज। (ते) तुजप्रति। (प्रोक्ता) सांगितला गेला। (कारण की)। (से) माझा तू। (भक्तः) भक्त। (च) आणि। (सब्खा) आवडता। (अन्ति) आहेस। (इति) म्हणून। (एतत्) हे। (आतार्पत निकपिलेले ज्ञान)। (उत्तमम्) अतिशय उत्तम असे। (हि) निश्चयात्मकपणे समज की। (रहस्यम्)हे अत्यंत धार्मिक व गुप्त ठेवण्यासारखे ज्ञान होय. ।।३।।
०४.०४अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म। परं जन्म विवस्वतः ।
कथमेतद्विजानीयां। त्वमादौ प्रोक्तवानिति ।।०४/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपरम् भवतः जन्मः।
परम् जन्म विवस्वतः ।
कथम् एतत् विजानीसाम्।
त्वाम् आदौ प्रौक्तवान् इति ।।
परम् जन्म विवस्वतः ।
कथम् एतत् विजानीसाम्।
त्वाम् आदौ प्रौक्तवान् इति ।।
अन्वय
अर्जुन उवाच। भवतः। जन्मः। अपरम्। विवस्वतः जन्म। परम्। त्वम्। एतत्। आदौ प्रोक्तवान्। इति। कथम्। विजानीयाम्.
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच) (हे देवा!) (भवतः) आपला। (जन्मः) जन्म। (अपरम्)फारच अलीकडचा आहे आणि। (विवस्वतः जन्म) विवस्वान नावाच्या राजाचा जन्म। (परम्) बराच प्राचीन आहे। (त्वम्) आपण। (एतत्) हे ज्ञान। (आदौ प्रोक्तवान्) सृष्टयारंभी अथवा पूर्वी त्रेतायुगारंभी सांगितले होते। (इति) असे हे आपले बोलणे। (कथम्)। (मी) कसे बरे। (विजानीयाम्) समजावे अर्थात हे माझ्या प्रत्ययला येत नाही. ।।४।।
०४.०५श्री भगवानुवाच
बहुनि मे व्यतीतानि। जन्मानि तव चार्जुन ।
तान्यहं वेद सर्वाणि। न त्वं वेत्थ परन्तप ।।०४/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बहुनि मे व्यतीतानि।
जन्मानि तव च अर्जुन ।
तानि अहम् वेद सर्वाणि।
न त्वम् वेत्थ परन्तप ।।
जन्मानि तव च अर्जुन ।
तानि अहम् वेद सर्वाणि।
न त्वम् वेत्थ परन्तप ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच। अर्जुन। मे। च। तव। बहुनि जन्मानि। व्यतीतानि।तानि सर्वाणि। अहम्। वेद। परंतप। त्वम्। न वेत्थ.
मराठी अर्थ
यावर श्रीभगवंत म्हणाले.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझे। (पुष्कळसे अवतार)। (च) आणि। (तव) तुझे। (बहुनि जन्मानि) पुष्कळसे जन्म। (व्यतीतानि) होऊन गेलेले आहेत। (तानि सर्वाणि) माझ्या त्या सर्व अवतारांना त्याचप्रमाणे तुझ्या सर्व जन्मांना। (अहम्) मी। (वेद) सर्वज्ञपणे जाणतो. (परन्तप) हे अर्जुना। (त्वम्) तू। (न वेत्थ) अत्यंतिक नेणीवेमुळे जाणत नाहीस. ।।५।। म्हणून भगवंत पुढे स्वतःचा परिचय देत आहेत.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझे। (पुष्कळसे अवतार)। (च) आणि। (तव) तुझे। (बहुनि जन्मानि) पुष्कळसे जन्म। (व्यतीतानि) होऊन गेलेले आहेत। (तानि सर्वाणि) माझ्या त्या सर्व अवतारांना त्याचप्रमाणे तुझ्या सर्व जन्मांना। (अहम्) मी। (वेद) सर्वज्ञपणे जाणतो. (परन्तप) हे अर्जुना। (त्वम्) तू। (न वेत्थ) अत्यंतिक नेणीवेमुळे जाणत नाहीस. ।।५।। म्हणून भगवंत पुढे स्वतःचा परिचय देत आहेत.
०४.०६श्री भगवानुवाच
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा। भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय। सम्भवाम्यात्ममायया ।।०४/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अजः अपि सन् अव्ययात्मा।
भूतानाम् ईश्वरः अपि सन ।
प्रकृतिम् स्वाम् आधिष्टाय।
संभवामि आत्ममायया ।।
भूतानाम् ईश्वरः अपि सन ।
प्रकृतिम् स्वाम् आधिष्टाय।
संभवामि आत्ममायया ।।
अन्वय
अजः। अव्ययात्मा। सन्। अपि। भूतानाम्। ईश्वरः। सन् अपि।स्वाम् प्रकृतिम्। अधिष्ठाय। आत्ममायया। संभवामि.
मराठी अर्थ
अर्जुना तुझे असंख्य जन्म तुझ्या प्रारब्धानुसार व परतंत्रपणे झाले. माझे तसे नाही.
मी। (अजः) जन्मरहित। (अव्ययात्मा) अविनाशी। सर्वव्यापक। (सन्) असून। (अपि) देखील। (भूतानाम्) सर्व प्राण्यांच्या जीवादेवतांच्या। (ईश्वरः) निंयंता व्यवस्थापक। (सन् अपि) असूनदेखील। (स्वाम् प्रकृतिम्) आपल्या प्रकृतीला। (अधिष्ठाय) माध्यम करून। (आत्ममायया) आपल्या ठिकाणीच असणाऱ्या योगमायेने। (संभवामि) प्रकट होतो. अर्थात मी स्वच्छंदलीळ आहे. तुम्हा जीवासारख्खा परवश नाही ।।६।। मग या श्लोकात अर्जुनाला बोध होऊन जायला पाहिजे होता. परंतु तो झाला नाही. तो झाला अकराव्या अध्यायात विश्वरूप प्रकटवल्यावर. काहींच्या मते नवव्या अध्यायात झाला. परंतु ज्या अर्थी आमच्या देवाने स्पष्टपणे सांगितले आहे की। शब्दाने त्याचे आक्षेप उल्हाटत नव्हते म्हणून सामर्थ्याने प्रत्यय आणून दिला त्या अर्थी अर्जुनदेवाला बोध अकराव्या अध्यायातच झाला. एकाला गुरुप्रतिती। एकाची आत्मप्रतिती। एकाची शास्त्रप्रतिती आणि एकाची सामर्थ्य प्रतिती. चौथी ती क्वचीत काळी वर्तते. सामर्थ्य प्रकाशून त्याचे अनाधिकार अडताळे ढिले करतात। त्याला झांझर देतात आणि मग आपला निश्चयात्मक बोध त्याच्या अंतःकरणी संचरतात. मग परावाणी संचरून भगवंताचे निरूपण वाया गेले का? ना नाही. त्यामुळे त्याची अनेक प्रकारचे अनाधिकार। अडथळे नासलेत.मग भगवंत केव्हा केव्हा असा अवतार घेतात ते पुढे सांगत आहेत.
मी। (अजः) जन्मरहित। (अव्ययात्मा) अविनाशी। सर्वव्यापक। (सन्) असून। (अपि) देखील। (भूतानाम्) सर्व प्राण्यांच्या जीवादेवतांच्या। (ईश्वरः) निंयंता व्यवस्थापक। (सन् अपि) असूनदेखील। (स्वाम् प्रकृतिम्) आपल्या प्रकृतीला। (अधिष्ठाय) माध्यम करून। (आत्ममायया) आपल्या ठिकाणीच असणाऱ्या योगमायेने। (संभवामि) प्रकट होतो. अर्थात मी स्वच्छंदलीळ आहे. तुम्हा जीवासारख्खा परवश नाही ।।६।। मग या श्लोकात अर्जुनाला बोध होऊन जायला पाहिजे होता. परंतु तो झाला नाही. तो झाला अकराव्या अध्यायात विश्वरूप प्रकटवल्यावर. काहींच्या मते नवव्या अध्यायात झाला. परंतु ज्या अर्थी आमच्या देवाने स्पष्टपणे सांगितले आहे की। शब्दाने त्याचे आक्षेप उल्हाटत नव्हते म्हणून सामर्थ्याने प्रत्यय आणून दिला त्या अर्थी अर्जुनदेवाला बोध अकराव्या अध्यायातच झाला. एकाला गुरुप्रतिती। एकाची आत्मप्रतिती। एकाची शास्त्रप्रतिती आणि एकाची सामर्थ्य प्रतिती. चौथी ती क्वचीत काळी वर्तते. सामर्थ्य प्रकाशून त्याचे अनाधिकार अडताळे ढिले करतात। त्याला झांझर देतात आणि मग आपला निश्चयात्मक बोध त्याच्या अंतःकरणी संचरतात. मग परावाणी संचरून भगवंताचे निरूपण वाया गेले का? ना नाही. त्यामुळे त्याची अनेक प्रकारचे अनाधिकार। अडथळे नासलेत.मग भगवंत केव्हा केव्हा असा अवतार घेतात ते पुढे सांगत आहेत.
०४.०७श्री भगवानुवाच
यदा यदा हि धर्मस्य। ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य। तदात्मानं सृजाम्यहम् ।।०४/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा यदा हि धर्मस्य।
ग्लानिः भवति भारत ।
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य।
तदा आत्मानम् सृजामि अहम् ।।
ग्लानिः भवति भारत ।
अभ्युत्थानम् अधर्मस्य।
तदा आत्मानम् सृजामि अहम् ।।
अन्वय
भारत। यदा यदा। धर्मस्य। ग्लानिः। अधभर्मस्य। अभ्युत्थानम्। भवति। तदा हि।अहम्। आत्मानम्। सृजामि.
मराठी अर्थ
मी केव्हा प्रकट होतो हे विचारशील तर
(भारत) हे अर्जुना। (यदा यदा) जेव्हा जेव्हा। (धर्मस्य) प्रथम श्लोकी सांगितलेल्या योगधर्माचे। (ग्लानिः) लोपलेपण आणि। (अधर्मस्य) परमेश्वरधर्मावेगळे इतर सकळही अधर्मच. त्या पाखंडाची। (अभ्युत्थानम्) प्रबळता बहळता। (भवति) होते। (तदा हि) तेव्हा तेव्हाच। (अहम्) मी मागील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे स्वप्रवृत्तीने। (आत्मानम्) स्वतःला। (सृजामि) व्यक्त लकरतो। प्रकट करतो ।।७।।
(भारत) हे अर्जुना। (यदा यदा) जेव्हा जेव्हा। (धर्मस्य) प्रथम श्लोकी सांगितलेल्या योगधर्माचे। (ग्लानिः) लोपलेपण आणि। (अधर्मस्य) परमेश्वरधर्मावेगळे इतर सकळही अधर्मच. त्या पाखंडाची। (अभ्युत्थानम्) प्रबळता बहळता। (भवति) होते। (तदा हि) तेव्हा तेव्हाच। (अहम्) मी मागील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे स्वप्रवृत्तीने। (आत्मानम्) स्वतःला। (सृजामि) व्यक्त लकरतो। प्रकट करतो ।।७।।
०४.०८श्री भगवानुवाच
परित्राणाय साधूनां। विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय। सम्भवामि युगे युगे ।।०४/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
परित्राणाय साधूनाम्।
विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्म संथापनार्थाय।
सम्भवामि युगे युगे ।।
विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्म संथापनार्थाय।
सम्भवामि युगे युगे ।।
अन्वय
साधूनाम्। परित्राणाय। च। दुष्कृताम्। विनाशाय।धर्म। संस्थापनार्थाय। युगे युगे। संभवामि.
मराठी अर्थ
मग इथे हि हे अव्यय यस्मात् कारणही असू शकते. त्यानुसारही अर्थ केला तरी अर्थ बदलत नाही. मागील श्लोकाशी अन्वय। असा मी अवतार घेतो कारण की। हे अर्जुना। जेव्हा जेव्हा धर्माची ग्लानी होते आणि अधर्माचा बोलबाला होतो तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला प्रकट करतो. अजून मी का प्रकट होतो ते जाणून घे.
(साधूनाम्) सुसंस्कृत इष्टप्रसवाच्या उद्धरणास पात्र अशा जीवांच्या ठाई असलेल्या दैवीसंपत्तीचे। (परित्राणाय) रक्षण करण्यास। (च) आणि। (दुष्कृताम्) कुसंस्कारी अनिष्ट प्रसवाचे कैवल्यदानास अपात्र अशा जीवांच्या ठिकाणी असलेल्या अनिष्ट प्रसवास। (विनाशाय) नाश करण्यास आवश्यक असा। (धर्म) जो ज्ञानधर्म। (संस्थापनार्थाय) त्याची पुन्हा संस्थापना करण्यासाठी। (युगे युगे) युगानुयुगी। (संभवामि) मी प्रकट होतो. ।।८।।
(साधूनाम्) सुसंस्कृत इष्टप्रसवाच्या उद्धरणास पात्र अशा जीवांच्या ठाई असलेल्या दैवीसंपत्तीचे। (परित्राणाय) रक्षण करण्यास। (च) आणि। (दुष्कृताम्) कुसंस्कारी अनिष्ट प्रसवाचे कैवल्यदानास अपात्र अशा जीवांच्या ठिकाणी असलेल्या अनिष्ट प्रसवास। (विनाशाय) नाश करण्यास आवश्यक असा। (धर्म) जो ज्ञानधर्म। (संस्थापनार्थाय) त्याची पुन्हा संस्थापना करण्यासाठी। (युगे युगे) युगानुयुगी। (संभवामि) मी प्रकट होतो. ।।८।।
०४.०९श्री भगवानुवाच
जन्म कर्म च मे दिव्यम्। एवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म। नैति मामेति सोऽर्जुन ।।०४/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
जन्म कर्म च मे दिव्यम्।
एवम् यः वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहम् पुनः जन्म।
न एति माम् एति सः अर्जुन ।।
एवम् यः वेत्ति तत्त्वतः ।
त्यक्त्वा देहम् पुनः जन्म।
न एति माम् एति सः अर्जुन ।।
अन्वय
अर्जुन। मे। जन्म। च। कर्म। दिव्यम्। एवम्। तत्त्वतः। यः। वेत्ति।सः। देहम्। त्यक्त्वा। पुनः। जन्म। न एति। माम्। एति.
मराठी अर्थ
आपला जो अर्थ आहे तो अन्यांना मान्य होणार नाही. त्यांचा सरळ-सरळ अर्थ असा आहे की। साधूजनांच्या रक्षणासाठी आणि दुर्जनांच्या नाशासाठी मी प्रकट होतो. आपल्या मते साधूजनांचे रक्षण करणे हे अती शुल्लक कार्य आहे. ते एखादा राजाही करू शकतो. आणि दुष्टांचा संहार करणे हे देखील एखादा राजा किंवा देवतेचा अवतारही करू शकतो. अशी शुल्लक गोष्ट करण्यासाठी देवाला प्रकट व्हावे लागते हे काही प्रत्ययाला येण्यासारखे नाही. मात्र आपण जो अर्थ केला त्यानुसार साधूजनांच्या ठिकाणी असलेली दैवसंपत्ती ती रक्षण्यासाठी आणि दृष्टजनांच्या ठिकाणी असलेली आसूरी संपत्ती ती नाहीशी करणे हे परमेश्वराशिवाय आणखी कुणाला शक्य नाही. परमेश्वर त्या दैवीसंपत्तीचे रक्षण आणि आसुरी प्रवृत्तीचा नाश धर्माद्वारा करतात. धर्मेण हन्यते व्याधीव्याधिर्ब्रहो धर्मेण हन्यते ।
धम्र्येण हन्यते शत्रुर्यतो धर्मस्ततो जयः। असे एक सुभाषीत आहे. परमेश्वर धर्माद्वाराच अधर्माचा नाश करतात. तो धर्म स्थापून आणि त्या द्वाराच आसूरी संपत्तीचा नाश आणि त्या द्वाराच दैवीसंपत्तीचे रक्षण करतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझा। (अशा प्रकारचा हा)। (जन्म) अवतार। (च) आणि। (कर्म) माझ्या क्रीडा व लीळाचेष्टा ह्या। (दिव्यम्) जीवोद्धरण व्यसनाचा दैवीने संपन्न आहेत। (एवम्) असे संपूर्णपणे आणि। (तत्त्वतः) रहस्यपुर्वक तत्वपूर्वक अथवा मी विहिलेल्या योगाचरणाने चित्त शुद्धी झाल्यामुळे यथार्थ:। (यः) जो। (वेत्ति) जाणतो। (सः) तो। (देहम्) शरीराचा। (त्यक्तवा) त्याग केल्यानंतर। (पुनः) पुनरपि। (जन्म) कर्मवशाचा जन्म। (न प्रति) यावत नाही। दैववशाचा जन्म लाभून। (माम्) मलाच। (एति) येऊन मिळतो ।।९।।
धम्र्येण हन्यते शत्रुर्यतो धर्मस्ततो जयः। असे एक सुभाषीत आहे. परमेश्वर धर्माद्वाराच अधर्माचा नाश करतात. तो धर्म स्थापून आणि त्या द्वाराच आसूरी संपत्तीचा नाश आणि त्या द्वाराच दैवीसंपत्तीचे रक्षण करतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (मे) माझा। (अशा प्रकारचा हा)। (जन्म) अवतार। (च) आणि। (कर्म) माझ्या क्रीडा व लीळाचेष्टा ह्या। (दिव्यम्) जीवोद्धरण व्यसनाचा दैवीने संपन्न आहेत। (एवम्) असे संपूर्णपणे आणि। (तत्त्वतः) रहस्यपुर्वक तत्वपूर्वक अथवा मी विहिलेल्या योगाचरणाने चित्त शुद्धी झाल्यामुळे यथार्थ:। (यः) जो। (वेत्ति) जाणतो। (सः) तो। (देहम्) शरीराचा। (त्यक्तवा) त्याग केल्यानंतर। (पुनः) पुनरपि। (जन्म) कर्मवशाचा जन्म। (न प्रति) यावत नाही। दैववशाचा जन्म लाभून। (माम्) मलाच। (एति) येऊन मिळतो ।।९।।
०४.१०श्री भगवानुवाच
वीतरागभयक्रोधा। मन्मया मामुपाश्रिताः ।
बहवो ज्ञानतपसा। पूता मद्भावमागताः ।।०४/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वीतरागभयक्रोधाः।
मठमयाः माम् उपाश्रिताः ।
बहवः ज्ञानतपसा।
पूताः मद्भावम् आगताः ।।
मठमयाः माम् उपाश्रिताः ।
बहवः ज्ञानतपसा।
पूताः मद्भावम् आगताः ।।
अन्वय
वीतरागभयक्रोधाः। वीतः। मढमयाः। माम् उपाश्रिताः।बहवः। ज्ञानतपसा। पूताः। मद्भावम्। आगताः.
मराठी अर्थ
या श्लोकावरून तर सगळ्या जगालाच कळलेले आहे की। देवाचा जन्म आणि कर्म दिव्य आहे. मग एवढे कळल्यानेच ते पुनर्जन्माला प्राप्त होणार नाहीत काय ? नेमके देवाजवळ जावून पोहचतील का? तर नुसते कळल्याने ते प्राप्त होणार नाहीत. तर तत्वपूर्वक कळल्यानेच तसे होईल. मग तत्वपूर्वक जाणणे म्ह. ज्यांनी अनन्यपणे मला शरण हो अशी ही त्यांची आज्ञा यथातथा पाळली तोच त्याच्या जन्म कर्माला तत्वतः जाणतो. इतर फक्त शब्द जाणतात. आणि वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः (अध्यास ७ श्लोक १९) अश्यालाच तत्वपूर्वक देव कळतो. माझे सर्वस्व वासुदेवच आहेत आणखी कुणी नाही हे ज्याला उमटले। कळले त्यालाच परमेश्वराचे जन्म कर्म दिव्य आहेत असे तत्वपूर्वक कळते. असा तत्वपूर्वक जाणणारा। अंतर-बाह्यपणे जाणणारा। विचारपूर्वक आचारपूर्वक जाणणारा तोच पूनर्जन्माला प्राप्त न होत नाही. आणि हे अर्जुना मला तत्त्वपूर्वक जाणणारे पुरुष कसे असतात। त्यांचे लक्षण काय ते तुला सांगतो.आणि हे अर्जुना मला तत्त्वपूर्वक जाणणारे पुरुष कसे असतात ते तुला
(वीतरागभयक्रोधाः) जड। चेतन। मान्यता या त्रिविध विषयांचा अनुराग अर्थात इषणात्रय। भय आणि कुरभाव हे ज्यांच्यातून समूळ। (वीतः) गेलेले आहेत असे असून। (मन्मयाः) अनन्यभावे माझेच चिंतन करणारे आणि। (मान् उपाश्रिताः) मला शरण आलेले। (बहवः) पुष्कळसे पुरुष। (ज्ञानतपक्षा) ज्ञानयुक्त तपाने। (पूताः) पवित्र झालेले। (होऊन)। (मद्भावम्) माझ्या स्वरूपी। (आगताः) पावन झाले आहेत. सर्वज्ञे म्हणितले। "अनंत उद्धरिले". ।।।०।।
(वीतरागभयक्रोधाः) जड। चेतन। मान्यता या त्रिविध विषयांचा अनुराग अर्थात इषणात्रय। भय आणि कुरभाव हे ज्यांच्यातून समूळ। (वीतः) गेलेले आहेत असे असून। (मन्मयाः) अनन्यभावे माझेच चिंतन करणारे आणि। (मान् उपाश्रिताः) मला शरण आलेले। (बहवः) पुष्कळसे पुरुष। (ज्ञानतपक्षा) ज्ञानयुक्त तपाने। (पूताः) पवित्र झालेले। (होऊन)। (मद्भावम्) माझ्या स्वरूपी। (आगताः) पावन झाले आहेत. सर्वज्ञे म्हणितले। "अनंत उद्धरिले". ।।।०।।
०४.११श्री भगवानुवाच
ये यथा मां प्रपद्यन्ते। तांस्तथैव भजाम्यहम् ।
मम वत्र्मानुवर्तन्ते। मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।०४/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये यथा माम् प्रपद्यन्ते।
तान् तथा एव भजामि अहम् ।
मम वत्र्मानुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।
तान् तथा एव भजामि अहम् ।
मम वत्र्मानुवर्तन्ते।
मनुष्याः पार्थ सर्वशः ।।
अन्वय
पार्थ। ये। माम्। यथा। प्रपद्यन्ते। अहम्। तान्। तथा एव। भजामि।मनुष्याः। सर्वशः। मम वत्र्मानुवर्तन्ते.
मराठी अर्थ
असे पुरुष आधी मन्मयाः माम् उपाश्रिताः होऊन आणि मग त्या साधनेमुळे वीतरागभयक्रोधाः होतात. पुढे त्याच ज्ञानरूप। तपरूप साधनेमुळे पवित्र होऊन आणि नंतर ते मद्भावम् पावन होतात. मग अश्या पुरुषाच्या अंतःकणातून भय जाते म्ह. काय होते? ना त्यांना परमेश्वराशिवाय आणखी कुणाचे त्यांना भय नसते. सत्कर्म करतांना त्यांना भय वाटत नाही. दैवीसंपत्तीचे आचरण करीत असतांना त्यांना भय वाटत नाही. वांचून दुष्कर्मालाही ते भीत नाही असे नाही. जेव्हढ्यांना का ज्ञान झाले ते अवघे मोक्षाला का बरं जात नाहीत असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐकून घे.
जेव्हड्याना का ज्ञान झाले ते अवघे मोक्षाला का बरं जात नाहीत असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐकू न घे.
(पार्थ) हे अर्जुना। (वे) जे बोधवंत। (गाम्) मज साधनदात्याला। (यथा) ज्याप्रमाणे। (प्रपद्यन्ते) भजतात। शरण येतात. (अहम्) मी। (तान्) त्यांना। (तथा एव) त्यांच्या भावानुसारच। (भजामि) फळ देतो.कुणी वेवाच्या दृष्टांताप्रमाणे दृष्टहेतूनेच मला प्रार्थितो त्यास मी तशीच दृष्ट फळे देतो. कुणी निष्कामपणे माझी उपासना तर करतो पण पूर्णपणे इषणात्रयांचा त्याग करीत नाही अशा बोधवंतासही कणवा निष्पन्न होऊन दृष्टादृष्ट फळे देतो। जे अत्यंतिक निष्कामपणे मला भजतात व शिदेराणेयाचेनि दृष्टांते अथवा चातकाचेनि दृष्टांते देवदत्तावेगळे काहीच घेत नाहीत त्यांना मी प्रेम वा मोक्ष देतो. मग दृष्ट हेतुने का होईना मला भजणारे बोधवंत ते। (मनुष्याः) एका अर्थाने चांगलीच माणसं म्हणावी कारण ते देहान्तरी पडल्यावरही। (सर्वशः) सर्व प्रकारे। (मम वत्र्मानुवर्तन्ते) सकामपणे का होईना माझीच भक्ती करतात.
दुसरा अर्थ मग अशा प्रकट झालेल्या मला सर्वच वीतरागभयक्रोध होऊन ज्ञानपूर्वक तपाने पूजतात। अर्चन करतात किंवा पूर्णपणे मला शरण येतात असे नाही. त्यातले काही असेही असतात.(यार्थ) हे अर्जुना। (ये) जे लोक (माम्) मजला (यथा प्रपद्यन्ते) ज्या भावानेशरण येतात। ज्या भावाने माझ्याकडे नम्रवृत्तीने पहातात (मुख्यत्वे इथे दृष्टपराची अपेक्षा ठेवून) (मग कोण कुण्या भावाने पहातो याविषयी श्रीमद्भागवतात श्लोक आलेला आहे.) (तान् तथा एव भजाम्यहम्) त्यांचे ते ते भाव मी पूर्ण करतो. मात्र हे जाणून (मनुष्याः) जे यथार्थीये ज्ञाते आहेत ते (सर्वशः) सर्वप्रकारे (मग वत्मानुवर्तन्ते) मला अनुसरतात आणि वर्ततात. ज्यांनी पूर्णपणे परमेश्वराचाच आश्रय घेतलेला आहे त्यालाच कर्मनाश होऊन। योग्यता होऊन आणि पुनःसंबंध होतो. परंतु ज्यांनी पूर्णपणे आश्रय घेतलेला नाही त्यांच्या त्या स्मरणाचा। सेवादास्याचा। आचरणाचा कणवा होतात. आणि त्या कणवांमुळे त्यांचे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत. ।।।१।।
जेव्हड्याना का ज्ञान झाले ते अवघे मोक्षाला का बरं जात नाहीत असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐकू न घे.
(पार्थ) हे अर्जुना। (वे) जे बोधवंत। (गाम्) मज साधनदात्याला। (यथा) ज्याप्रमाणे। (प्रपद्यन्ते) भजतात। शरण येतात. (अहम्) मी। (तान्) त्यांना। (तथा एव) त्यांच्या भावानुसारच। (भजामि) फळ देतो.कुणी वेवाच्या दृष्टांताप्रमाणे दृष्टहेतूनेच मला प्रार्थितो त्यास मी तशीच दृष्ट फळे देतो. कुणी निष्कामपणे माझी उपासना तर करतो पण पूर्णपणे इषणात्रयांचा त्याग करीत नाही अशा बोधवंतासही कणवा निष्पन्न होऊन दृष्टादृष्ट फळे देतो। जे अत्यंतिक निष्कामपणे मला भजतात व शिदेराणेयाचेनि दृष्टांते अथवा चातकाचेनि दृष्टांते देवदत्तावेगळे काहीच घेत नाहीत त्यांना मी प्रेम वा मोक्ष देतो. मग दृष्ट हेतुने का होईना मला भजणारे बोधवंत ते। (मनुष्याः) एका अर्थाने चांगलीच माणसं म्हणावी कारण ते देहान्तरी पडल्यावरही। (सर्वशः) सर्व प्रकारे। (मम वत्र्मानुवर्तन्ते) सकामपणे का होईना माझीच भक्ती करतात.
दुसरा अर्थ मग अशा प्रकट झालेल्या मला सर्वच वीतरागभयक्रोध होऊन ज्ञानपूर्वक तपाने पूजतात। अर्चन करतात किंवा पूर्णपणे मला शरण येतात असे नाही. त्यातले काही असेही असतात.(यार्थ) हे अर्जुना। (ये) जे लोक (माम्) मजला (यथा प्रपद्यन्ते) ज्या भावानेशरण येतात। ज्या भावाने माझ्याकडे नम्रवृत्तीने पहातात (मुख्यत्वे इथे दृष्टपराची अपेक्षा ठेवून) (मग कोण कुण्या भावाने पहातो याविषयी श्रीमद्भागवतात श्लोक आलेला आहे.) (तान् तथा एव भजाम्यहम्) त्यांचे ते ते भाव मी पूर्ण करतो. मात्र हे जाणून (मनुष्याः) जे यथार्थीये ज्ञाते आहेत ते (सर्वशः) सर्वप्रकारे (मग वत्मानुवर्तन्ते) मला अनुसरतात आणि वर्ततात. ज्यांनी पूर्णपणे परमेश्वराचाच आश्रय घेतलेला आहे त्यालाच कर्मनाश होऊन। योग्यता होऊन आणि पुनःसंबंध होतो. परंतु ज्यांनी पूर्णपणे आश्रय घेतलेला नाही त्यांच्या त्या स्मरणाचा। सेवादास्याचा। आचरणाचा कणवा होतात. आणि त्या कणवांमुळे त्यांचे पुढे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत. ।।।१।।
०४.१२श्री भगवानुवाच
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धि। यजन्त इह देवताः ।
क्षिप्रं हि मानुषे लोके। सिद्धिर्भवति कर्मजा ।।०४/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
काङ्क्षन्तः कर्मणाम् सिद्धिम्।
यजन्त इह देवता ।
क्षिप्रम् हि मानुषे लोके।
सिद्धिम् भवति कर्मजा ।।
यजन्त इह देवता ।
क्षिप्रम् हि मानुषे लोके।
सिद्धिम् भवति कर्मजा ।।
अन्वय
इह। कर्मणाम् सिद्धिम्। काङ्क्षन्तः। देवताः यजन्ते। मानुषे लोके। कर्मजा सिद्धिम्। क्षिप्रम् हि भवति.(इह) या कर्मभूमीत। (कर्मणाम् सिद्धिम्) कर्माच्या फळांची।
मराठी अर्थ
पण काही बोधवंत ज्ञानदेहातील कुसंस्कारामुळे विकल्प प्रमादिये होतातते देहान्तरी पडल्यावर.
(काङ्क्षन्तः) इच्छा धरून। (देवताः यजन्ते) देवतांची पूजाअर्चा करतात. काही बोधवंत तर सदेहीच देवताउपासना करतात. जशा दायंबाच्या शंखतुळशी। (मानुये लोके) मनुष्यदेहात। (कर्मजा सिद्धिम्) कर्मापासून मिळणारी फळे। (क्षिप्रम् हि भवति) लवकरच मिळतात हा भावार्थ जाणावा. "ब्रह्मानुभूती ते दुर्लभ" याचेनि पालटे येर देवतांची फळे सुलभ आहेत इतक्याच अर्थाने "कर्मजा सिद्धिम् क्षिप्रम् भवति" म्हटले आहे. ।।।२।।
(काङ्क्षन्तः) इच्छा धरून। (देवताः यजन्ते) देवतांची पूजाअर्चा करतात. काही बोधवंत तर सदेहीच देवताउपासना करतात. जशा दायंबाच्या शंखतुळशी। (मानुये लोके) मनुष्यदेहात। (कर्मजा सिद्धिम्) कर्मापासून मिळणारी फळे। (क्षिप्रम् हि भवति) लवकरच मिळतात हा भावार्थ जाणावा. "ब्रह्मानुभूती ते दुर्लभ" याचेनि पालटे येर देवतांची फळे सुलभ आहेत इतक्याच अर्थाने "कर्मजा सिद्धिम् क्षिप्रम् भवति" म्हटले आहे. ।।।२।।
०४.१३श्री भगवानुवाच
चातुर्वप्रयं मया सृष्टं। गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां। विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ।।०४/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
चातुर्वर्ण्यम्। मया सृष्टम्।
गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारम् अपि माम्।
विद्धि अकर्ताम् अव्ययम् ।।
गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारम् अपि माम्।
विद्धि अकर्ताम् अव्ययम् ।।
अन्वय
चातुर्वर्ण्यम्। गुणकर्मविभागशः। मया। सृष्टम्।तस्य। कर्तारम्। अकर्ताम्। अपि। माम् अव्ययम्। विद्धि.
मराठी अर्थ
मग अशी ही देवतांची भक्ती करून सगळेच फळे प्राप्त करून घेतात असे नाही. काहींना पुन्हा मनुष्यदेह प्राप्त होते. किंबहुना बहूतेकांना मनुष्यदेहच प्राप्त होते. अशा मनुष्यदेही त्यांनी पूर्वी कर्मसिद्धीच्या अपेक्षेने केलेल्या कर्मांची फळे मनुष्यदेहात यथायुक्त प्राप्त व्हावी म्हणून मी या चातुर्वर्णाची व्यवस्था केलेली आहे. मोक्षाप्रति न गेलेली जीवजात देहान्तरी पडल्यावर मनुष्यलोकात ज्ञानदेही जोडलेल्या संस्कारानुरुप सत्त्वप्रधान। रजप्रधान सत्त्व अनुशंगिक। रजप्रधान तम अनुशंगिक। तमप्रधान रज अनुशंगिक अशा प्रकारची मनुष्यदेहे जोडून घेतो. यात पोटप्रकार अनेक असले तरी मुख्य प्रकार उपरोक्त चारच आहेत. यांनाच शब्दभेदाने ब्रह्मण। क्षत्रीय। वैश्य। शूद्र असे म्हणतात. ह्या चारही वर्षांची बीजे जीव ज्ञानदेहीच जोडून घेतो एणे अर्थेच.
(चातुर्वर्ण्यम्) चहवर्णांची व्यवस्था। (गुणकर्मविभागशः) गुण व कर्म यांच्या विभागानुरूप (मया) मजकडून। (सृष्टम्) मायेद्वारा उत्पन्न केले गेले आहेत म्हणून। (तस्य) त्या वर्णव्यवस्थेचा। (कर्तारम्) कर्ता। (अकर्तारम्) अकर्ता। (अपि)देखील। (माम् अव्ययम्) मज अविनाशी अशा परमात्म्यालाच। (विद्धि) जाण।समज. ।।।३।।
(चातुर्वर्ण्यम्) चहवर्णांची व्यवस्था। (गुणकर्मविभागशः) गुण व कर्म यांच्या विभागानुरूप (मया) मजकडून। (सृष्टम्) मायेद्वारा उत्पन्न केले गेले आहेत म्हणून। (तस्य) त्या वर्णव्यवस्थेचा। (कर्तारम्) कर्ता। (अकर्तारम्) अकर्ता। (अपि)देखील। (माम् अव्ययम्) मज अविनाशी अशा परमात्म्यालाच। (विद्धि) जाण।समज. ।।।३।।
०४.१४श्री भगवानुवाच
न मां कर्माणि लिम्पन्ति। न मे कर्मफले स्पृहा ।
इति मां योऽभिजानाति। कर्मभिर्न स बध्यते ।।०४/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न माम् कर्माणि लिम्पन्ति।
न मे कर्मकले स्पृहा ।
इति माम् यः अभिजानाति।
कर्मभिः न सः बध्यते ।।
न मे कर्मकले स्पृहा ।
इति माम् यः अभिजानाति।
कर्मभिः न सः बध्यते ।।
अन्वय
मे। कर्मफले। न स्पृहा। माम्। कर्माणि। न लिम्पन्ति। इति। यः। माम्। अभिजानाति। सः। कर्मभिः। न बध्यते.
मराठी अर्थ
कोण्याअर्थी हे तुला सांगितले पण अकर्ता कोण्याअर्थी ते जाणून घे.
वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे कोण्याअर्थी हे तुला सांगितले पण अकर्ताकोण्या अर्थी ते जाणून घे.अर्थात सर्वांची निष्पत्ती ज्ञानदेहीच आहे. ज्ञानोत्तर। अनुसरणानंतर ज्याला ज्ञानात गोडी होती त्याला बहुधा सात्विक लेप म्ह. ब्राह्मणाचा लेप मिळतो. ज्याला मार्गाविषयी। परिवाराविषयी अभिमान होता आणि ज्याची याचना न करण्याची वृत्ती होती त्याला बहुधा क्षत्रिय वर्ण मिळतो. आणि जो व्यवहारबुद्ध्या धर्म अनुष्ठीत होता त्याला बहुधा वैश्यदेह मिळते. आणि जो आपल्याकडे संभव असूनही याचना करतो त्याला बहुधा शुद्रदेही मनुष्यत्व मिळते. अशी ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्ये चातुर्वर्णाची निष्पत्ती आहे. आणि तसेच ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्येच अंतर्यागा बहिर्यागा। अनंता सुकृता पुण्यांची निष्पत्ती आहे. वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे
(से ) मला। (कर्मफले) कर्मफळ मिळावे अशी। (न स्यूहा) इच्छा नसतेआणि। (गाम्) मला। (कर्माणि) कर्मे। (न लिम्पन्ति) लिप्न करीत नाहीत अर्थात मी केलेल्या कोणत्याही काँचे लेप मला लागत नाहीत या अर्थाने मी अकर्ता आहे. (इति) असे यथावत् व संपूर्णपणे। (यः) जो बोधवंत। (माग) मला अर्थात सृष्टीरचना व संहाराविषयी तरी अव्यक्ताला आणि ज्ञानदातृत्व व चतुर्विध दानाविषयी व्यक्ताला। (अभिजानाति) प्रत्ययपूर्वक तत्त्वतः जाणतो. असे जाणणे बोधपूर्वक अनुसरल्यासच शक्य आहे. (सः) तो अनुसरला देखील। (कर्मभिः) कर्मांनी। (न बध्यते) बद्ध होत नाही. कारण त्याच्या कर्माची त्रिविधता झाल्यामुळे आगंतुक कुंठले। अनारब्ध सुंकले आणि प्राख्याचा दैवसवा भोग सुरु झाला. मग असे परमेश्वराला कर्माची निष्पत्ती नाही तर तो त्याला वाटेल ते कर्म करत सुटतात काय? तर असे नाही. जेणेकरून जीवाचे भले होईल। त्याचे दुष्कर्म नासतील। त्याची अपप्रवृत्ती नासेल अशीच लीळा करतात. तद्वत त्याचा साधकही त्याचा कर्माद्वारा इतरांना पीडा होणार नाही। कुणाला भय उत्पन्न होणार नाही। कुणाचे अनहीत होणार नाही यावर लक्ष ठेवूनच कर्म करतो. ।।।४।।
वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे कोण्याअर्थी हे तुला सांगितले पण अकर्ताकोण्या अर्थी ते जाणून घे.अर्थात सर्वांची निष्पत्ती ज्ञानदेहीच आहे. ज्ञानोत्तर। अनुसरणानंतर ज्याला ज्ञानात गोडी होती त्याला बहुधा सात्विक लेप म्ह. ब्राह्मणाचा लेप मिळतो. ज्याला मार्गाविषयी। परिवाराविषयी अभिमान होता आणि ज्याची याचना न करण्याची वृत्ती होती त्याला बहुधा क्षत्रिय वर्ण मिळतो. आणि जो व्यवहारबुद्ध्या धर्म अनुष्ठीत होता त्याला बहुधा वैश्यदेह मिळते. आणि जो आपल्याकडे संभव असूनही याचना करतो त्याला बहुधा शुद्रदेही मनुष्यत्व मिळते. अशी ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्ये चातुर्वर्णाची निष्पत्ती आहे. आणि तसेच ये यथा माम् प्रपद्यन्ते मध्येच अंतर्यागा बहिर्यागा। अनंता सुकृता पुण्यांची निष्पत्ती आहे. वर्णव्यवस्थेचा कर्ता मी आहे
(से ) मला। (कर्मफले) कर्मफळ मिळावे अशी। (न स्यूहा) इच्छा नसतेआणि। (गाम्) मला। (कर्माणि) कर्मे। (न लिम्पन्ति) लिप्न करीत नाहीत अर्थात मी केलेल्या कोणत्याही काँचे लेप मला लागत नाहीत या अर्थाने मी अकर्ता आहे. (इति) असे यथावत् व संपूर्णपणे। (यः) जो बोधवंत। (माग) मला अर्थात सृष्टीरचना व संहाराविषयी तरी अव्यक्ताला आणि ज्ञानदातृत्व व चतुर्विध दानाविषयी व्यक्ताला। (अभिजानाति) प्रत्ययपूर्वक तत्त्वतः जाणतो. असे जाणणे बोधपूर्वक अनुसरल्यासच शक्य आहे. (सः) तो अनुसरला देखील। (कर्मभिः) कर्मांनी। (न बध्यते) बद्ध होत नाही. कारण त्याच्या कर्माची त्रिविधता झाल्यामुळे आगंतुक कुंठले। अनारब्ध सुंकले आणि प्राख्याचा दैवसवा भोग सुरु झाला. मग असे परमेश्वराला कर्माची निष्पत्ती नाही तर तो त्याला वाटेल ते कर्म करत सुटतात काय? तर असे नाही. जेणेकरून जीवाचे भले होईल। त्याचे दुष्कर्म नासतील। त्याची अपप्रवृत्ती नासेल अशीच लीळा करतात. तद्वत त्याचा साधकही त्याचा कर्माद्वारा इतरांना पीडा होणार नाही। कुणाला भय उत्पन्न होणार नाही। कुणाचे अनहीत होणार नाही यावर लक्ष ठेवूनच कर्म करतो. ।।।४।।
०४.१५श्री भगवानुवाच
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म। पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं। पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ।।०४/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् ज्ञात्वा कृतम् कर्म।
पूर्वैः अपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्म एव तस्मात् त्वम्।
पूर्वैः पूर्वतरम् कृतम् ।।
पूर्वैः अपि मुमुक्षुभिः ।
कुरु कर्म एव तस्मात् त्वम्।
पूर्वैः पूर्वतरम् कृतम् ।।
अन्वय
एवम्। ज्ञात्वा। पूर्वैः। मुमुक्षुभिः। अपि। कर्म। कृतम्। तस्मात्। त्वम्। पूर्वैः। पूर्वतरम् कृतम्। कर्म। एव। कुरु.
मराठी अर्थ
(एवम्) याप्रमाणे। (ज्ञात्वा) यथार्थः संपूर्णपणे जाणून। (पूर्वेः) पूर्वीच्या।(मुमुक्षुभिः) मोक्षप्राप्तीची इच्छा असणाऱ्या अनुसरल्या बोधवंतांकडून। (अपि) देखील। (कर्म) माझी आज्ञा पाळणे हेच कर्म। (कृतम्) केले गेले। (तस्मात्) म्हणून। (त्वम्) तूदेखील। (पूर्वेः) पूर्वजांनी। (पूर्वतरम् कृतम्) पूर्वी केलेले असे। (कर्म) माझी आज्ञा पाळणे। (एव) हेच कर्म। (कुक) कर. ।।।५।।
०४.१६श्री भगवानुवाच
किं कर्म किमकर्मेति। कवयो ऽप्यत्र मोहिताः ।
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि। यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे ऽशुभात् ।।०४/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
किम् कर्म किम् अकर्म इति।
कवयः अपि अत्र मोहिताः ।
तत् ते कर्म पर्वक्ष्यामि।
यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ।।
कवयः अपि अत्र मोहिताः ।
तत् ते कर्म पर्वक्ष्यामि।
यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ।।
अन्वय
किम् कर्म। किम् अकर्म। इति अत्र। कवयः अपि। मोहिताः। तत्। कर्म। ते। प्रवक्ष्यामि। यत् ज्ञात्वा। अशुभात्। मोक्ष्यसे.
मराठी अर्थ
माझी आज्ञापालनरूप कर्म करण्याविषयी माझा एवढा आग्रह का आहे असं विचारशील तर त्याचं उत्तर ऐक.
(किम् कर्म) काय करणे योग्य आहे आणि। (किम् अकर्म) काय करणे अयोग्य आहे. (उति अत्र) ह्याविषयी। (कवयः अपि) बुद्धिमान मानले गेलेले षड्दर्शनवेत्ते देखील। (मोहिताः) मोहित झालेले आहेत अर्थात अन्यथाज्ञानेकरून कर्माला अकर्म आणि अकर्माला कर्म मानून बसले आहेत। (तत्) ते। (कर्म) निश्चितपणे करणे जे योग्य आहे असे। (ते) तुला। (प्रवक्ष्याति) मी चांगल्या प्रकाराने सांगतो अर्थात आतापर्यंत माझी आज्ञापालनरूप कर्म करण्याविषयी आमचा जो आग्रह आहे त्याचे रहस्य तुझ्या लक्षात आलेच असेल. (यत् ज्ञात्वा) (माझी आज्ञा पाळणे हेच सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य होय) हे कळले असता। (अशुभात्) कर्मबंधनाला कारणरूप अशा अन्यथाज्ञानापासून। (मोक्ष्यसे) सुटून जाशील. ।।।६।।
(किम् कर्म) काय करणे योग्य आहे आणि। (किम् अकर्म) काय करणे अयोग्य आहे. (उति अत्र) ह्याविषयी। (कवयः अपि) बुद्धिमान मानले गेलेले षड्दर्शनवेत्ते देखील। (मोहिताः) मोहित झालेले आहेत अर्थात अन्यथाज्ञानेकरून कर्माला अकर्म आणि अकर्माला कर्म मानून बसले आहेत। (तत्) ते। (कर्म) निश्चितपणे करणे जे योग्य आहे असे। (ते) तुला। (प्रवक्ष्याति) मी चांगल्या प्रकाराने सांगतो अर्थात आतापर्यंत माझी आज्ञापालनरूप कर्म करण्याविषयी आमचा जो आग्रह आहे त्याचे रहस्य तुझ्या लक्षात आलेच असेल. (यत् ज्ञात्वा) (माझी आज्ञा पाळणे हेच सर्वश्रेष्ठ कर्तव्य होय) हे कळले असता। (अशुभात्) कर्मबंधनाला कारणरूप अशा अन्यथाज्ञानापासून। (मोक्ष्यसे) सुटून जाशील. ।।।६।।
०४.१७श्री भगवानुवाच
कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं। बोद्धव्यं च विकर्मणः ।
अकर्मणश्च बोद्धव्यं। गहना कर्मणो गतिः ।।०४/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मणः हि अपि बोद्धव्यम्।
बोद्धव्यम् च विकर्मणः ।
अकर्मणः च बोद्धव्यम्।
गहना कर्मणः गतिः ।।
बोद्धव्यम् च विकर्मणः ।
अकर्मणः च बोद्धव्यम्।
गहना कर्मणः गतिः ।।
अन्वय
कर्मणः। बोद्धव्यम्। च। अकर्मणः। अपि। बोद्धव्यम्। च। विकर्मणः बोधव्यम्। हि।कर्मणः। गतिः। गहना.
मराठी अर्थ
कवी शब्दाचा अर्थ 'सर्वज्ञ कल्यो कवी' असा आहे. म्हणजे जो सर्वज्ञवत् आहे त्याला म्हणावे कवी. षड्दर्शनकर्ते जे आहेत त्यांना कवी म्हटले जाते. अशी वैदिक समजूत आहे.काय केले पाहिजे आणि काय करायला नको ह्या द्विधेतून मुक्त होण्यासाठी सोपा मार्ग म्हणजे माझी आज्ञा पाळणे हे तुला सांगितले पण माझी आज्ञापालनरूप कर्म करतांनाही खबरदारी घेणे आवश्यक आहे। तीच कोणती ते समजून घे.
(कर्मणः) मी विहिलेली कर्मे। (बोद्धव्यम्) कोणती आहेत ते समजून घेतले पाहीजे। (च) आणि (अकर्मणः अपि) मी निषेधिलेली कर्म कोणती आहेत ? तीदेखील। (बोङव्यम्) समजून घेतले पाहिजे। (च) तसेच। (विकर्मणः बोधव्यम्) भी विहिलेली कर्मेच पण विपरीत हेतुने सहेतुक पणे केली जातात. ते कसे हेही समजुन घेतले पाहिजे। (हि) कारण। (कर्मणः) कर्तव्याकर्तव्याचा। (गतिः) विवेक। विचार। (गहना) अत्यंत गूढ आहे.एका ज्ञाताचा व्याप्तीचा अर्थ (कर्मणः बोद्धव्यम्) ज्यांचामुळे कर्म घडतात त्या देहाभिमानिनी। संलग्ना इत्यादि चेष्टकत्व करणाऱ्या देवता त्यांना देखील जाणून घेतले पाहिजे. कर्माला कारणीभूत कोण आहेत आणि का कारणीभूत आहेत हेही जाणून घेतले पाहिजे. आणि (बोद्धव्यम् च विकर्मणः) ज्याची कर्मे विशेष आहेत। इतर कर्माच्या विपरीत आहेत अर्थात जीवोद्धरणरूप आहेत तो परमेश्वरही आपण जाणून घेतला पाहिजे. आणि (अकर्मणः च बोद्धव्यम् अपि) जीव मुळात निष्क्रिय आहे। त्याला देह देऊन इंद्रियादिकांच्या अधिष्ठान सामर्थ्याच्या आणि संलग्नाच्या चेष्टकत्वाच्या साह्याने तो कर्म करतो। त्यालादेखील आपण जाणून घेतला पाहिजे. (हि) कारण की (गहना कर्मणो गतिः) कर्माविषयीचा विचार हा अत्यंत गंभीर आहे.कर्माची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे. ।।।७।।
(कर्मणः) मी विहिलेली कर्मे। (बोद्धव्यम्) कोणती आहेत ते समजून घेतले पाहीजे। (च) आणि (अकर्मणः अपि) मी निषेधिलेली कर्म कोणती आहेत ? तीदेखील। (बोङव्यम्) समजून घेतले पाहिजे। (च) तसेच। (विकर्मणः बोधव्यम्) भी विहिलेली कर्मेच पण विपरीत हेतुने सहेतुक पणे केली जातात. ते कसे हेही समजुन घेतले पाहिजे। (हि) कारण। (कर्मणः) कर्तव्याकर्तव्याचा। (गतिः) विवेक। विचार। (गहना) अत्यंत गूढ आहे.एका ज्ञाताचा व्याप्तीचा अर्थ (कर्मणः बोद्धव्यम्) ज्यांचामुळे कर्म घडतात त्या देहाभिमानिनी। संलग्ना इत्यादि चेष्टकत्व करणाऱ्या देवता त्यांना देखील जाणून घेतले पाहिजे. कर्माला कारणीभूत कोण आहेत आणि का कारणीभूत आहेत हेही जाणून घेतले पाहिजे. आणि (बोद्धव्यम् च विकर्मणः) ज्याची कर्मे विशेष आहेत। इतर कर्माच्या विपरीत आहेत अर्थात जीवोद्धरणरूप आहेत तो परमेश्वरही आपण जाणून घेतला पाहिजे. आणि (अकर्मणः च बोद्धव्यम् अपि) जीव मुळात निष्क्रिय आहे। त्याला देह देऊन इंद्रियादिकांच्या अधिष्ठान सामर्थ्याच्या आणि संलग्नाच्या चेष्टकत्वाच्या साह्याने तो कर्म करतो। त्यालादेखील आपण जाणून घेतला पाहिजे. (हि) कारण की (गहना कर्मणो गतिः) कर्माविषयीचा विचार हा अत्यंत गंभीर आहे.कर्माची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे. ।।।७।।
०४.१८श्री भगवानुवाच
कर्मण्यकर्म यः पश्येत्। अकर्मणि च कर्म यः ।
स बुद्धिमान्मनुष्येषु। स युक्तः कृत्स्रकर्मकृत् ।।०४/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मणि अकर्म यः पशेत्।
अकर्मणि च कर्म यः ।
सः बुद्धिमान् मनुष्येषु।
सः युक्तः कृत्मकर्मकृत् ।।
अकर्मणि च कर्म यः ।
सः बुद्धिमान् मनुष्येषु।
सः युक्तः कृत्मकर्मकृत् ।।
अन्वय
यः। कर्मणि। अकर्म। पश्येत्। च। यः। अकर्मणि। कर्म। सः। मनुष्येषु। बुद्धिमान्। सः।युक्तः। कृत्याकर्मकृत्.यः। कर्मणि। अकर्म। पश्येत्। च। यः। अकर्मणि। कर्म.
मराठी अर्थ
* यः कर्मणि अकर्म पश्येत्। च। यः अकर्मणि कर्म पश्येत्। कर्म। सः। मनुष्येषु। बुद्धिमान्। सः युक्तः। कृत्स्रकर्म कृत्. पहिला अर्थ : (यः) जो पुरुष। (कर्मणि) यच्चयावत् त्रिगुणात्मक कर्मांत।
कर्मांची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे.
(अकर्म) निषिद्धता। (पश्येत्) पाहील। (च) तसेच। (यः) जो पुरुष। (अकर्मणि) त्रिगुणात्मक कर्मे ईश्वराक्षेने केली असता। (कर्म) कर्तव्य आहेत। विहितच आहेत असे पाहील। (सः) तो पुरुष। (मनुष्वेयु) सर्व मनुष्यांमध्ये। (बुद्धिमान्) प्रतितीचा बोधवंत होय आणि। (व्सः) तोच। (युक्तः) अनुसरला। (कृत्सकर्मकृत्) सकळ विधी आचरणारा होय. अर्थात ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता तो वेदविहीत कर्मामध्ये अकर्म पहातो. कारण ते जन्म मरणाला कारणीभूत आहेत आणि परिणामी दुःखदायीच आहेत. पुण्यातून बहुधा पापच निष्पन्न होते. म्हणून तो ते कर्म टाकून देतो. आणि अकर्मणि म्ह. ईश्वरविहीत कर्मे ती वेदविहीत कर्माच्या विपरीत दिसत असली तरी आपले खरे कर्तव्य तेच आहेत असे जो पहातो तो खरा बुद्धीमान पुरुष होय. असाच पुरुष सर्व कर्मे जाणणारा आणि आचरणारा होय.
दुसरा अर्थ :- (यः) जो पुरुष (कर्मणि) ईश्वरविहित कर्मांत (अकर्म) निषिद्धत्व (पश्येत्) पाहील. जैसे असन्निधानी प्रसवाक्षोभातव अशक्त झालेल्या व्याप्यदोषी पुरुषांची सेवा कर्म असता परी अकर्म झाली अथवा श्रीउद्धवदेवास समासनी वैसावयाची गोसावी आज्ञा केली परी श्रीउद्धवदेवी आपुलेनि आइतेपणे ते अकर्म होय ऐसे जाणितले. (च) तसेच (यः) जो पुरुष (अकर्मणि) निषिद्ध कर्मात ईश्वरे जे विहिले नाही ऐसेयाही क्रियेत (कर्म) आपुलेनि आइतेपणे विहिताचार जाणेल. जैसे लाडुवाचा प्रसंगी महादाईसी गोसावीयांची आज्ञा भंगीली परि तयातुन विहिताचारासारिखे इष्ट निफन्नले. अथवा अर्जुनदेवे माचेयावरी बैसोनि समानवृत्तीचे अकर्म केले परि सेवेचेनि मीषे तया अकर्माचे कर्म केले. एणे न्याये असन्निधानी पदार्थ सेवायची चाड झाली तरी पुढीलाते पदार्थ संपादून आपण सेविलेया अकर्माचे कर्म होय.
तिसरा अर्थ : मागीले श्लोकी विकर्म म्हणितले तर तेच विकर्म कैसे ओळखावे? ना (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) जो पुरुष कर्मास किर्तीहतूने अथवा सहेतुकपणे आचरलेया अकर्म होय एवं योग्यतेची निष्पत्ती नव्हे असे जाणतो (च) आणि (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) जो पुरुष निषिद्धकर्मांच्या त्यागाविषयीदेखील तो त्याग (कर्म) कर्तव्य म्हणून केला आहे की सहेतूकपणे केला आहे हे यथार्थतः जाणतो (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) विचाराची संपूर्णता असलेला आणि (सः युक्तः) तो अनुसरलेला पुरुष (कृत्याकर्मकृत्) आचारीची निपुणता असलेला आहे. ।।
चौथा अर्थ :- (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) सत्कर्मांमध्येही घडणारे अकर्मम्ह. हिंसा आणि त्यामुळे जीव पायाने कवळतो हे ज्या पुरुषाला कळते तसेच (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) बघतांना सकृत दर्शनी ते अकर्म दिसत असली तरी त्या अकर्मांमध्येदेखील जो कर्म म्ह. कर्तव्यरुपता पहातो (जशी भगवंत अर्जुनाला युद्ध करण्याची आज्ञा देत आहेत त्यात सकृत दर्शनी हिंसा जरी दिसत असली तरी त्या अकर्मामध्येदेखील असा बोधवंत आपली कर्तव्यरूपता पहातो। हे करणे माझे कर्तव्यच आहे असे पहातो) (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) खरा बुद्धिमान आहे. (सः युक्तः कृत्सकर्मकृत्) तोच पुरुष सर्व कर्म जाणणारा आणि करणारा होय. अजून कर्माची गती जाणणारा जरठ ज्ञानिया कसा असतो त्याचे वर्णन पुढे करतात. ।।।८।।
कर्मांची गहन गती ज्यास कळली आहे तो कसा असतो ते जाणून घे.
(अकर्म) निषिद्धता। (पश्येत्) पाहील। (च) तसेच। (यः) जो पुरुष। (अकर्मणि) त्रिगुणात्मक कर्मे ईश्वराक्षेने केली असता। (कर्म) कर्तव्य आहेत। विहितच आहेत असे पाहील। (सः) तो पुरुष। (मनुष्वेयु) सर्व मनुष्यांमध्ये। (बुद्धिमान्) प्रतितीचा बोधवंत होय आणि। (व्सः) तोच। (युक्तः) अनुसरला। (कृत्सकर्मकृत्) सकळ विधी आचरणारा होय. अर्थात ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता तो वेदविहीत कर्मामध्ये अकर्म पहातो. कारण ते जन्म मरणाला कारणीभूत आहेत आणि परिणामी दुःखदायीच आहेत. पुण्यातून बहुधा पापच निष्पन्न होते. म्हणून तो ते कर्म टाकून देतो. आणि अकर्मणि म्ह. ईश्वरविहीत कर्मे ती वेदविहीत कर्माच्या विपरीत दिसत असली तरी आपले खरे कर्तव्य तेच आहेत असे जो पहातो तो खरा बुद्धीमान पुरुष होय. असाच पुरुष सर्व कर्मे जाणणारा आणि आचरणारा होय.
दुसरा अर्थ :- (यः) जो पुरुष (कर्मणि) ईश्वरविहित कर्मांत (अकर्म) निषिद्धत्व (पश्येत्) पाहील. जैसे असन्निधानी प्रसवाक्षोभातव अशक्त झालेल्या व्याप्यदोषी पुरुषांची सेवा कर्म असता परी अकर्म झाली अथवा श्रीउद्धवदेवास समासनी वैसावयाची गोसावी आज्ञा केली परी श्रीउद्धवदेवी आपुलेनि आइतेपणे ते अकर्म होय ऐसे जाणितले. (च) तसेच (यः) जो पुरुष (अकर्मणि) निषिद्ध कर्मात ईश्वरे जे विहिले नाही ऐसेयाही क्रियेत (कर्म) आपुलेनि आइतेपणे विहिताचार जाणेल. जैसे लाडुवाचा प्रसंगी महादाईसी गोसावीयांची आज्ञा भंगीली परि तयातुन विहिताचारासारिखे इष्ट निफन्नले. अथवा अर्जुनदेवे माचेयावरी बैसोनि समानवृत्तीचे अकर्म केले परि सेवेचेनि मीषे तया अकर्माचे कर्म केले. एणे न्याये असन्निधानी पदार्थ सेवायची चाड झाली तरी पुढीलाते पदार्थ संपादून आपण सेविलेया अकर्माचे कर्म होय.
तिसरा अर्थ : मागीले श्लोकी विकर्म म्हणितले तर तेच विकर्म कैसे ओळखावे? ना (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) जो पुरुष कर्मास किर्तीहतूने अथवा सहेतुकपणे आचरलेया अकर्म होय एवं योग्यतेची निष्पत्ती नव्हे असे जाणतो (च) आणि (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) जो पुरुष निषिद्धकर्मांच्या त्यागाविषयीदेखील तो त्याग (कर्म) कर्तव्य म्हणून केला आहे की सहेतूकपणे केला आहे हे यथार्थतः जाणतो (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) विचाराची संपूर्णता असलेला आणि (सः युक्तः) तो अनुसरलेला पुरुष (कृत्याकर्मकृत्) आचारीची निपुणता असलेला आहे. ।।
चौथा अर्थ :- (यः कर्मणि अकर्म पश्येत्) सत्कर्मांमध्येही घडणारे अकर्मम्ह. हिंसा आणि त्यामुळे जीव पायाने कवळतो हे ज्या पुरुषाला कळते तसेच (यः अकर्मणि कर्म पश्येत्) बघतांना सकृत दर्शनी ते अकर्म दिसत असली तरी त्या अकर्मांमध्येदेखील जो कर्म म्ह. कर्तव्यरुपता पहातो (जशी भगवंत अर्जुनाला युद्ध करण्याची आज्ञा देत आहेत त्यात सकृत दर्शनी हिंसा जरी दिसत असली तरी त्या अकर्मामध्येदेखील असा बोधवंत आपली कर्तव्यरूपता पहातो। हे करणे माझे कर्तव्यच आहे असे पहातो) (सः) तो पुरुष (मनुष्येषु) सर्व मनुष्यांमध्ये (बुद्धिमान्) खरा बुद्धिमान आहे. (सः युक्तः कृत्सकर्मकृत्) तोच पुरुष सर्व कर्म जाणणारा आणि करणारा होय. अजून कर्माची गती जाणणारा जरठ ज्ञानिया कसा असतो त्याचे वर्णन पुढे करतात. ।।।८।।
०४.१९श्री भगवानुवाच
यस्य सर्वे समारम्भाः। कामसङ्कल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं। तमाहुः पण्डितं बुधाः ।।०४/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यस्य सर्वे समारम्भाः।
कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदन्धकर्माणम्।
तम् आहुः पण्डितम् बुधाः ।।
कामसंकल्पवर्जिताः ।
ज्ञानाग्निदन्धकर्माणम्।
तम् आहुः पण्डितम् बुधाः ।।
अन्वय
यस्य। सर्वे। समारम्भाः। कामसंकल्पवर्जिताः।ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम्। तम्। बुधाः। पण्डितम्। आहुः.
मराठी अर्थ
अजून कर्माची गती जाणणारा जरठ ज्ञानिया कसा असतो त्याचे वर्णन पुढे करतात.
(यस्य) ज्याची। (सर्वे) सर्व प्रकारची। (समारम्भाः) कर्मे। (कामसंकल्पवर्जिताः) इशणात्रयाच्या प्रेरणेवेगळी असतात अर्थात वासनावशाची नसतात तर ऐसेया आचरणातव कव्हण लाभ म्हणशील तर। (ज्ञानान्निदग्धकर्माणम्) त्या पुरुषाच्या ठाई मी दिलेले ज्ञान आहे ते जाज्वल्य होऊन कर्मांचा नाश होतो अथवा अशा जाज्वल्य ज्ञानान्नीने त्या पुरुषाच्या ठाईचे कर्मबीज भाजले जाऊन ते उगवत नाही। (त्यामुळे त्याचा ठिकाणी असलेली संचीत कर्मे नाहीशी झालेली आहेत.) (तम्) अशा पुरुषाला। (बुधाः) ज्ञानी जनांनी। (पण्डितम्) 'यः क्रियावान् स पण्डितः' या व्याख्येप्रमाणे 'क्रिया करू जाणे तो जाणता' (अध्यात्मज्ञान ज्याचा ठिकाणी कार्यरूप आहे असा कार्यरूप बोधाचा पुरुष) अन्ते (आहुः) म्हटले आहे. ।।।९।।
(यस्य) ज्याची। (सर्वे) सर्व प्रकारची। (समारम्भाः) कर्मे। (कामसंकल्पवर्जिताः) इशणात्रयाच्या प्रेरणेवेगळी असतात अर्थात वासनावशाची नसतात तर ऐसेया आचरणातव कव्हण लाभ म्हणशील तर। (ज्ञानान्निदग्धकर्माणम्) त्या पुरुषाच्या ठाई मी दिलेले ज्ञान आहे ते जाज्वल्य होऊन कर्मांचा नाश होतो अथवा अशा जाज्वल्य ज्ञानान्नीने त्या पुरुषाच्या ठाईचे कर्मबीज भाजले जाऊन ते उगवत नाही। (त्यामुळे त्याचा ठिकाणी असलेली संचीत कर्मे नाहीशी झालेली आहेत.) (तम्) अशा पुरुषाला। (बुधाः) ज्ञानी जनांनी। (पण्डितम्) 'यः क्रियावान् स पण्डितः' या व्याख्येप्रमाणे 'क्रिया करू जाणे तो जाणता' (अध्यात्मज्ञान ज्याचा ठिकाणी कार्यरूप आहे असा कार्यरूप बोधाचा पुरुष) अन्ते (आहुः) म्हटले आहे. ।।।९।।
०४.२०श्री भगवानुवाच
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्ग। नित्यतृप्तो निराश्रयः ।
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि। नैव किञ्चित्करोति सः ।।०४/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गम्।
नित्यतृप्तः निराश्रयः ।
कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि।
न एव किञ्चित् करोति सः ।।
नित्यतृप्तः निराश्रयः ।
कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि।
न एव किञ्चित् करोति सः ।।
अन्वय
नित्यतृप्तः। निराश्रयः। सः। कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा।कर्मणि। अभिप्रवृत्तः। अपि। किञ्चित् एव। न करोति.
मराठी अर्थ
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् या पदाचे दोन अर्थ. तो पुरुष जी काही ईश्वरविहीत सेवादास्यादि करतो त्यामुळे त्याची सर्व संचीत कर्मे नष्ट होतात. हा एक अर्थ. आणि दुसरा म्हणजे त्याचा ठिकाणी असलेले ज्ञान एवढे जाज्वल्य आहे की त्यामुळे कर्मांची बीजे अवघी भाजली गेलेली आहेत. आणि बीज भाजल्यानंतर ते पेरले असताही उगवत नाही. तद्वत त्याच्या ठिकाणची आंगतुळे ती ज्ञानाग्निमुळे भाजली गेलेली आहेत. त्याचे अनारब्ध। प्रारब्ध होणे आता संभवत नाही. ।। अजून तो युक्तः कृत्स्रकर्मकृत् ज्ञानिया कसा असतो ते सांगत आहेत.
(नित्यतृप्तः) चैतन्यविद्यावंतालाही जी स्वस्थता नाही अशा स्वस्थतेमुळे जो नेहमीच तृप्त आहे। (जिराश्रयः) कुठलाच त्रिगुणात्मक आश्रय ज्यास नाही असा। (सः) तो पंडीत। (कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा) आज्ञापालनरूप कर्माचेदेखील कोणतेच फळ इच्छित नसून अथवा त्या कर्माच्या कर्तृत्वाचा अहंभाव टाकून देऊन। (कर्मणि) त्या कर्मामध्ये। (अभिप्रवृत्तः) उत्तम प्रकारे वागत असून अर्थात ती कर्म आवडीपूर्वक आचरत असून। (अपि) देखील। (किञ्चित् एव) काहीच। (न करोति) करीत नाही. ।।२०।।
(नित्यतृप्तः) चैतन्यविद्यावंतालाही जी स्वस्थता नाही अशा स्वस्थतेमुळे जो नेहमीच तृप्त आहे। (जिराश्रयः) कुठलाच त्रिगुणात्मक आश्रय ज्यास नाही असा। (सः) तो पंडीत। (कर्मफलासङ्गम् त्यक्त्वा) आज्ञापालनरूप कर्माचेदेखील कोणतेच फळ इच्छित नसून अथवा त्या कर्माच्या कर्तृत्वाचा अहंभाव टाकून देऊन। (कर्मणि) त्या कर्मामध्ये। (अभिप्रवृत्तः) उत्तम प्रकारे वागत असून अर्थात ती कर्म आवडीपूर्वक आचरत असून। (अपि) देखील। (किञ्चित् एव) काहीच। (न करोति) करीत नाही. ।।२०।।
०४.२१श्री भगवानुवाच
निराशीर्यतचित्तात्मा। त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरं केवलं कर्म। कुर्वन्नाप्नोति किल्विषम् ।।०४/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
निराशीः यतचित्तात्मा।
त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरम् केवलम् कर्म।
कुर्वन् आप्नोति किल्विषम् ।।
त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
शारीरम् केवलम् कर्म।
कुर्वन् आप्नोति किल्विषम् ।।
अन्वय
निराशीः। यतचित्तात्मा। त्यक्तसर्वपरिग्रहः।केवलम्। शारीरम्। कर्म। कुर्वन्। किल्विषम् न आग्नोति.
मराठी अर्थ
अजून तो पुरुष कसा असतो त्याचे वर्णन करतात
(निराशीः) तो आशारहित पुरुष। (येथे मुख्यत्वे असन्निधानीचा पुरुष दीर्घकाळ एणे शरीरेसि असैन अशी आशादेखील ज्याच्या ठिकाणी नाही)। (यतचित्तात्मा) आपल्या मनबुद्धीला। चित्ताला। देहात्मभावाला ज्याने संयमित केलेले आहे असा असतो। (त्यक्तसर्वपरिग्रहः) सर्व प्रकारच्या आलंबनांचा त्याग केलेला हा पुरुष। (केवलम्) केवळ। (नुसतेच)। (शारीरम्) अष्टस्वभावपालनरूप। (कर्म) कर्मे। (कुर्वन्) करीत असता। (किल्विषम् न आप्नोति) त्यास पाप लागत नाही। थोर अयोग्यताही लागत नाही. अश्या पुरुषाला संग्रहार्थ काही कर्म करावे लागत असतील जरी तरी ती तो श्रद्धापूर्वक करत नाही. नुसत्या शरीरानेच कर्म करतो. आणि म्हणून त्याचे पाप। त्याचा दोष त्याला लागत नाही. जसे देवाच्या सन्निधानातील सर्व भक्तजन लोकांनी मार्गावर भकू नये म्हणून चातर्वर्णी भिक्षा करीत नव्हते. संन्याशाने निअग्नी असावे. त्याने अन्नी पेटवू नये असा कर्मरहाटीत नियम आहे. मग असे चूल पेटवणे हे अनुसरलेयाच्या दृष्टीने निषिद्धकर्म आहे. पण एखाद्या अशक्ताकरिता तो जरी काही पचन पाचन करीत असेल हे कर्म निषिद्ध जरी असले तरी तो कुठल्याही एषणात्रयाच्या प्रेरणेने करत नाही. केवळ शारीरम् केवलम् कर्म आहे. अश्या कर्मांमुळे त्याला त्याचे पाय लागणार नाही. एणेन्याये जी जी कर्मे ईश्वरविहीत असून सकृत दर्शनी ते सदोष दिसतात ती कर्मे करीत असतांनाही त्याला पाप लागत नाही. या उलट अनुसरलेयाचे शारीरम् केवलम् कर्म नसून त्यात एषणात्रयाची प्रेरणा असेल मग तो केवढाही मोठा ज्ञानिया असला आणि त्याचे कर्म सकृत दर्शनी चांगले जरी दिसत असेल तरी त्यामुळे त्याला मालिन्य आल्याशिवाय राहाणार नाही. ।।२१।।
(निराशीः) तो आशारहित पुरुष। (येथे मुख्यत्वे असन्निधानीचा पुरुष दीर्घकाळ एणे शरीरेसि असैन अशी आशादेखील ज्याच्या ठिकाणी नाही)। (यतचित्तात्मा) आपल्या मनबुद्धीला। चित्ताला। देहात्मभावाला ज्याने संयमित केलेले आहे असा असतो। (त्यक्तसर्वपरिग्रहः) सर्व प्रकारच्या आलंबनांचा त्याग केलेला हा पुरुष। (केवलम्) केवळ। (नुसतेच)। (शारीरम्) अष्टस्वभावपालनरूप। (कर्म) कर्मे। (कुर्वन्) करीत असता। (किल्विषम् न आप्नोति) त्यास पाप लागत नाही। थोर अयोग्यताही लागत नाही. अश्या पुरुषाला संग्रहार्थ काही कर्म करावे लागत असतील जरी तरी ती तो श्रद्धापूर्वक करत नाही. नुसत्या शरीरानेच कर्म करतो. आणि म्हणून त्याचे पाप। त्याचा दोष त्याला लागत नाही. जसे देवाच्या सन्निधानातील सर्व भक्तजन लोकांनी मार्गावर भकू नये म्हणून चातर्वर्णी भिक्षा करीत नव्हते. संन्याशाने निअग्नी असावे. त्याने अन्नी पेटवू नये असा कर्मरहाटीत नियम आहे. मग असे चूल पेटवणे हे अनुसरलेयाच्या दृष्टीने निषिद्धकर्म आहे. पण एखाद्या अशक्ताकरिता तो जरी काही पचन पाचन करीत असेल हे कर्म निषिद्ध जरी असले तरी तो कुठल्याही एषणात्रयाच्या प्रेरणेने करत नाही. केवळ शारीरम् केवलम् कर्म आहे. अश्या कर्मांमुळे त्याला त्याचे पाय लागणार नाही. एणेन्याये जी जी कर्मे ईश्वरविहीत असून सकृत दर्शनी ते सदोष दिसतात ती कर्मे करीत असतांनाही त्याला पाप लागत नाही. या उलट अनुसरलेयाचे शारीरम् केवलम् कर्म नसून त्यात एषणात्रयाची प्रेरणा असेल मग तो केवढाही मोठा ज्ञानिया असला आणि त्याचे कर्म सकृत दर्शनी चांगले जरी दिसत असेल तरी त्यामुळे त्याला मालिन्य आल्याशिवाय राहाणार नाही. ।।२१।।
०४.२२श्री भगवानुवाच
यदृच्छालाभसन्तुष्टो। द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ।
समः सिद्धावसिद्धौ च। कृत्वापि न निबध्यते ।।०४/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदृच्छालाभसंतुष्टः।
द्वंद्वातीतः विमत्सरः ।
समः सिद्धौ असिद्धौ च।
कृत्वा अपि न निबध्यते ।।
द्वंद्वातीतः विमत्सरः ।
समः सिद्धौ असिद्धौ च।
कृत्वा अपि न निबध्यते ।।
अन्वय
यदृच्छालाभसंतुष्टः। द्वंद्वातीतः। विमत्सरः। सिद्धौ। च असिद्धौ। समः। कृत्वा। अपि। न निबध्यते.
मराठी अर्थ
(यदुच्छालाभसंतुष्टः) अदृष्टवशे जो विधी प्राप्त झाला त्याचे समाधान मानणारा। (द्वंद्वातीतः) तो विधी आचरत असता मारित्या पूजित्याचा योग आला असता हर्षशोकादि द्वंद्वांनी न आपलवणारा। (विमत्सरः) आपल्या साजात्य साधनवंतांविषयी मत्सर नसलेला। (सिद्धी) विधी आचरलेया तयाचे इष्ट फळ। (च असिद्धौ) आणि विधी आचरूनही तयाचे इष्ट फळ न दिसे तर त्याविषयी। (समः) समभाव ठेवणारा पुरुष। (कृत्वा) कर्मे करीत असता। (अपि) देखील। (न निबध्यते) बंधनात पडत नाही.किंवा (यदृच्छालाभसंतुष्टः) सहज गत्या प्राप्त झालेल्या पदार्थांमध्ये जो संतुष्ट आहे। आणिक व्हावे अशी इच्छा त्याला राहीलेली नाही असा असून जो (द्वंद्वातीतः) रागद्वेषाच्या द्वंद्वावेगळा आहे (विमत्सरः) मत्सरारहीत झालेला आहे असा असून (सिद्धावसिद्धो समः च) आणि सिद्धी असिद्धी विषयी सम आहे (सिद्धी झाली असता हुरळून जात नाही आणि अपयश आले असता दुःखी होत नाही) असा पुरुष (कृत्वापि न निबध्यते) कर्म करून देखील त्या कर्मांनी बांधला जात नाही. मग असा पुरूष तो ईश्वर आज्ञेने वर्तणारा बोधवंतच असू शकतो. मग देहांतरी पडलेला सगुण प्रमादिया कणवेचा तो पुरुषदेखील असा असू शकतो. काही अंशाने त्याच्याही ठिकाणी यातले काही गुण असू शकतात. जसे भगत शिवद्याल. त्यांचा ठिकाणीही असे गुण होते. त्यांची गोष्ट आजोबांजवळ मोगलेदादांनी सांगितली होती. ।।२२।।
०४.२३श्री भगवानुवाच
गतसङ्गस्य मुक्तस्य। ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञायाचरतः कर्म। समग्रं प्रविलीयते ।।०४/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गतसङ्गस्य मुक्तस्य।
ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञाय आचरतः कर्म।
समग्रम् प्रविलीयते ।।
ज्ञानावस्थितचेतसः ।
यज्ञाय आचरतः कर्म।
समग्रम् प्रविलीयते ।।
अन्वय
गतसङ्गस्य। मुक्तस्य। ज्ञानावस्थितचेतसः।यज्ञाय। आचरतः। समग्रम्। प्रविलीयते.
मराठी अर्थ
तर असा हा पुरुष सांप्रतच्या कर्मांनीच लिप्त होत नाही काय? मागील सृष्टी अनंता जन्मी केलेली कर्मे ज्यांचे भोग संचित आहेत त्यांची काय व्यवस्था म्हणून सांगतात.
(गतसङ्गस्य) आसक्तीरहित। (मुक्तस्य) कर्माभिमानरहित। (ज्ञानावस्थितचेतसः) ज्ञानातच ज्यांचे चित्त स्थिर आहे अर्थात ज्ञानोक्त क्रिया करणाऱ्या। (यज्ञाय) परमेश्वरप्रित्यर्थ। (आचरतः) कर्म करणाऱ्या पुरुषाचे। (समग्रम्) समग्र संचित कर्म। (प्रविलीयते) विनाश पावते। नष्ट होते. ।। २३ ।।
(गतसङ्गस्य) आसक्तीरहित। (मुक्तस्य) कर्माभिमानरहित। (ज्ञानावस्थितचेतसः) ज्ञानातच ज्यांचे चित्त स्थिर आहे अर्थात ज्ञानोक्त क्रिया करणाऱ्या। (यज्ञाय) परमेश्वरप्रित्यर्थ। (आचरतः) कर्म करणाऱ्या पुरुषाचे। (समग्रम्) समग्र संचित कर्म। (प्रविलीयते) विनाश पावते। नष्ट होते. ।। २३ ।।
०४.२४श्री भगवानुवाच
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविड्। ब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं। ब्रह्मकर्मसमाधिना ।।०४/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अर्पणम् ब्रह्म हविः।
ब्रह्मानौ। ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्म एव तेन गन्तव्यम्।
ब्रह्मकर्मसमाधिना ।।
ब्रह्मानौ। ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्म एव तेन गन्तव्यम्।
ब्रह्मकर्मसमाधिना ।।
अन्वय
अर्पणम्। ब्रह्म। हविः। ब्रह्म। ब्रह्मानौ। ब्रह्मणा हुतम्।ब्रह्मकर्मसमाधिना। तेन। ब्रह्म। एव। गन्तव्यम्.
मराठी अर्थ
येथपर्यंत दैवरहाटीच्या साधनवंतांची व्यवस्था सांगितली। आता कर्मरहाटीच्या अंतर्यागिया बर्हियागियाची साधने सांगतात. याला पाठवाक्य : काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिम् यजन्त इह देवताः । यात सांगितलेले देवतांचे यजन समग्र सारखेच काय ? ना त्यात भेद आहेत. तेच कोणते? किती प्रकारचे ? पुढील दोन्ही श्लोकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ देवता त्यांची विद्यासाधने सांगितलेली आहेत.
(अर्पणम्) यज्ञात तूप टाकण्यासाठी जी काष्टाची पळी वापरली जाते तिला अर्पणम् म्हणतात. ती पळीदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहे। (हविः) हवन करण्याचे पदार्थ जड भावे चेतन तेदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहेत। (ब्रह्माज्ज्ञो) ज्यात ते पदार्थ होमले जातात तो अग्नीदेखील ब्रह्मच आहे आणि। (बर्हाणा हुतम्) ज्याच्याद्वारे ते पदार्थ होमले जातात ते पुरुष होता। उगाता आणि यजमान। यजमानपत्नी। चाटे बटुक हे अवघे ब्रह्मच आहेत. ज्याचे कडून होमले जाते त्याचा अशाप्रकारचा भाव आहे. (ब्रह्मकर्मसमाधिना) ब्रह्म कर्म एकच आहे अशा सात्विक ज्ञानात। (त्रिगुणात्मक सात्विक ज्ञानात) तल्लीन असलेल्या। (तेन) त्या पुरुषाला। (हा पुरुष म्हणजे चैतन्यविद्यावंत होय.)। (ब्रह्म) अपर ब्रह्म। चित् ब्रह्म। (एव) हेच। (नन्तव्यम्) पावनीय स्थान असते अर्थात त्यास चिज्जड फळाची प्राप्ती होते. अवघे कर्म ब्रह्मरूपच आहे अशी समाधी म्ह. निष्ठा त्या विद्यावंताला बाणलेली असते. आणि म्हणून तो सर्वच कर्म करंतांना हे तरी ब्रह्म। ते तरी ब्रह्म अशा रीतीने करतो. अर्थात कर्म करणे त्याला आवश्यक आहे असे नाही. त्या कर्माविषयीची धारणा त्याची तशी आहे. ब्रह्म शब्द इथे चिद् ब्रह्मावाचक आहे. वांचून परब्रह्मावाचक नाही. ।।२४।।
(अर्पणम्) यज्ञात तूप टाकण्यासाठी जी काष्टाची पळी वापरली जाते तिला अर्पणम् म्हणतात. ती पळीदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहे। (हविः) हवन करण्याचे पदार्थ जड भावे चेतन तेदेखील। (ब्रह्म) ब्रह्मच आहेत। (ब्रह्माज्ज्ञो) ज्यात ते पदार्थ होमले जातात तो अग्नीदेखील ब्रह्मच आहे आणि। (बर्हाणा हुतम्) ज्याच्याद्वारे ते पदार्थ होमले जातात ते पुरुष होता। उगाता आणि यजमान। यजमानपत्नी। चाटे बटुक हे अवघे ब्रह्मच आहेत. ज्याचे कडून होमले जाते त्याचा अशाप्रकारचा भाव आहे. (ब्रह्मकर्मसमाधिना) ब्रह्म कर्म एकच आहे अशा सात्विक ज्ञानात। (त्रिगुणात्मक सात्विक ज्ञानात) तल्लीन असलेल्या। (तेन) त्या पुरुषाला। (हा पुरुष म्हणजे चैतन्यविद्यावंत होय.)। (ब्रह्म) अपर ब्रह्म। चित् ब्रह्म। (एव) हेच। (नन्तव्यम्) पावनीय स्थान असते अर्थात त्यास चिज्जड फळाची प्राप्ती होते. अवघे कर्म ब्रह्मरूपच आहे अशी समाधी म्ह. निष्ठा त्या विद्यावंताला बाणलेली असते. आणि म्हणून तो सर्वच कर्म करंतांना हे तरी ब्रह्म। ते तरी ब्रह्म अशा रीतीने करतो. अर्थात कर्म करणे त्याला आवश्यक आहे असे नाही. त्या कर्माविषयीची धारणा त्याची तशी आहे. ब्रह्म शब्द इथे चिद् ब्रह्मावाचक आहे. वांचून परब्रह्मावाचक नाही. ।।२४।।
०४.२५श्री भगवानुवाच
दैवमेवापरे यज्ञं। योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्मान्नावपरे यज्ञं। यज्ञेनैवोपजुह्यति ।।०४/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दैवम् एव अपरे यज्ञम्।
योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्मानौ अपरे यज्ञम्।
यज्ञेन एव उपजुह्यति ।।
योगिनः पर्युपासते ।
ब्रह्मानौ अपरे यज्ञम्।
यज्ञेन एव उपजुह्यति ।।
अन्वय
अपरे। योगिनः। दैवम् यज्ञम्। यज्ञम् एव। पर्युपासते।अपरे। ब्रह्मानौ। यज्ञेन। यज्ञम् एव। उपजुह्यति.
मराठी अर्थ
अशाप्रकारे। (अपरे) परमेश्वरसाधकापेक्षा कनिष्ट। (योगिनः) देवतेचे योगसाधन अर्थात विद्यासाधन आचरणारे। (दैवम् बजम्) देवतासंबंधी (मुख्य अर्थ :- देव शब्दाने परमेश्वर. परमेश्वरप्रवृत्तीनेच माया कार्यास आली म्हणून तिच्या यज्ञाला दैवम् यज्ञम् म्हणावे किंवा प्रथम प्रावाहिकी सृष्टीत चैतन्यविद्येचे दातृत्व परमेश्वर अवतारच करतात म्हणून तिच्या विद्येला दैवम् यज्ञम् म्हणावे.)। (यज़म् एव) यज्ञच। (पर्युपासते) चांगल्या प्रकारे आचरतात पुढे इतर विद्यांविषयी पर्युपासते म्हटलेले नाही कारण भैरवाखालील विद्यावंतांना आडरिगणे आहे. (अपरे) चैतन्यविद्यावंतापेक्षा कनिष्ट असे जे विश्वेचे विद्यावंत ते. (ब्रह्माज्ञो) देहभर व्यापक अशी जी विश्वेची पिंडस्था ती व तूर्य ब्रह्म म्हटलेली विश्वरूप ब्रह्मांडस्था एकच आहे असे मानून तिलाच जणू काही अन्नी मानून। (यज्ञेन) स्वतःला देखील यज्ञस्वरूप मानून। (यक्षम् एव) पिंडस्थेचे ध्यान करणे ह्याच समिधा मानून हविर्द्रव्य मानून। (उपजुह्यति) जणु काही हवन करतात. विश्वविद्यावंत व चैतन्यविद्यावंत दोन्हीच्या ठिकाणी देहधर्म। इंद्रियधर्म व मनोधर्म यांचा लोप होतो. काही प्रमाणात जीवधर्मही लोपतात. ।।२५।।
०४.२६श्री भगवानुवाच
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये। संयमान्निषु जुह्यति ।
शब्दादीन्विषयानन्य। इन्द्रियान्निषु जुह्यति ।।०४/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि अन्ये।
संयमान्निषु। जुह्यति ।
शब्दादीन् विषयान् अन्ये।
इन्द्रियान्निषु जुह्यति ।।
संयमान्निषु। जुह्यति ।
शब्दादीन् विषयान् अन्ये।
इन्द्रियान्निषु जुह्यति ।।
अन्वय
अन्ये। श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि। संयमान्निषु। जुह्यति। अन्ये। शब्दादीन् विषयान्। इन्द्रियान्निषु। जुह्यति.
मराठी अर्थ
आता यापुढे खालील देवतांची विद्यासाधने सांगितली जात आहेत.
(अन्ये) याहीहून कनिष्ट शाक्तेय विद्यावंत। (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) पाचही ज्ञानेंद्रिये। (संयमान्निष) अंतःकरणाचा संयम हाच जणू काही अन्नी समजून त्यात। (जुह्यति) इंद्रियधर्मांचे जणू काही हवन करतात. ब्रह्मविद्यासाधनी "अंतःकरणवेधे अंतःकरणाची प्राप्ती" आता यापुढे खालील देवतांची विद्यासाधने सांगितली जात आहेत. वेगळ्या अर्थाने म्हटले आहे. त्यांच्या विद्यासाधनी व साध्यी इंद्रियधर्मांचा लोप असून अंतःकरणीच रमणे आहे एणे अर्थे इंद्रियधर्मांचे हवन जाणावे। (अन्ये) यापेक्षा कनिष्ट असे जे ब्रह्मादिक शेषशय्याचे। महाणवाचे विद्यावंत। (शब्दादीन् विषयान् शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध या पंच विषयांना जणू काही। (इन्द्रियान्निषु) इंद्रियरूप अग्नीत। (जुह्यति) हवन करतात. ब्रह्मादिक शेषशय्यांच्या फळियांना व विद्यावंतांना विषय पदार्थांचा योग नसतांनाही विषयाचे सुख पंचज्ञानेंद्रियांच्या अधिष्ठानाद्वारा अनुभवाला येते एणे अर्थे त्यांनी शब्दादि विषयांचे इंद्रियरूप अग्नीत हवन केले जाणावे.
व्याख्यान :- (अन्ये) खालील विद्यावंत ते (संयमान्निषु) संयमरूप अग्नीमध्ये (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) श्रोत्रादि इंद्रिये (जुह्यति) हवन करतात. हे तिन्ही स्थानातील आणि शेषशय्या या चहू स्थानातील देवतांचे विद्यावंत होत. यांचे साधक श्रोत्रादि इंद्रियांना संयमरूप अन्नीत होमतात. अर्थात इंद्रियांद्वारा विषयांचा जो भोग घ्यायचा असतो त्याविषयी त्यांचा संयम अत्यंत असतो. त्याचप्रमाणे (शब्दादीन् विषयान्) शब्द। स्पर्श। रूप। गंध। रस या विषयांना (अन्ये) त्याखालील साधक अर्थात इंद्रादिकांचे विद्यावंत ते (इन्दिवानिषु इंद्रियरूप अन्नीमध्ये (जुह्यति) होमतात. पदार्थ सेवूनही तो आम्ही सेवत नाही असे त्यांना वाटते. परंतु ते मिथ्या आहे. ।।२६।।
(अन्ये) याहीहून कनिष्ट शाक्तेय विद्यावंत। (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) पाचही ज्ञानेंद्रिये। (संयमान्निष) अंतःकरणाचा संयम हाच जणू काही अन्नी समजून त्यात। (जुह्यति) इंद्रियधर्मांचे जणू काही हवन करतात. ब्रह्मविद्यासाधनी "अंतःकरणवेधे अंतःकरणाची प्राप्ती" आता यापुढे खालील देवतांची विद्यासाधने सांगितली जात आहेत. वेगळ्या अर्थाने म्हटले आहे. त्यांच्या विद्यासाधनी व साध्यी इंद्रियधर्मांचा लोप असून अंतःकरणीच रमणे आहे एणे अर्थे इंद्रियधर्मांचे हवन जाणावे। (अन्ये) यापेक्षा कनिष्ट असे जे ब्रह्मादिक शेषशय्याचे। महाणवाचे विद्यावंत। (शब्दादीन् विषयान् शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध या पंच विषयांना जणू काही। (इन्द्रियान्निषु) इंद्रियरूप अग्नीत। (जुह्यति) हवन करतात. ब्रह्मादिक शेषशय्यांच्या फळियांना व विद्यावंतांना विषय पदार्थांचा योग नसतांनाही विषयाचे सुख पंचज्ञानेंद्रियांच्या अधिष्ठानाद्वारा अनुभवाला येते एणे अर्थे त्यांनी शब्दादि विषयांचे इंद्रियरूप अग्नीत हवन केले जाणावे.
व्याख्यान :- (अन्ये) खालील विद्यावंत ते (संयमान्निषु) संयमरूप अग्नीमध्ये (श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि) श्रोत्रादि इंद्रिये (जुह्यति) हवन करतात. हे तिन्ही स्थानातील आणि शेषशय्या या चहू स्थानातील देवतांचे विद्यावंत होत. यांचे साधक श्रोत्रादि इंद्रियांना संयमरूप अन्नीत होमतात. अर्थात इंद्रियांद्वारा विषयांचा जो भोग घ्यायचा असतो त्याविषयी त्यांचा संयम अत्यंत असतो. त्याचप्रमाणे (शब्दादीन् विषयान्) शब्द। स्पर्श। रूप। गंध। रस या विषयांना (अन्ये) त्याखालील साधक अर्थात इंद्रादिकांचे विद्यावंत ते (इन्दिवानिषु इंद्रियरूप अन्नीमध्ये (जुह्यति) होमतात. पदार्थ सेवूनही तो आम्ही सेवत नाही असे त्यांना वाटते. परंतु ते मिथ्या आहे. ।।२६।।
०४.२७श्री भगवानुवाच
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि। प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगान्नौ। जुह्यति ज्ञानदीपिते ।।०४/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि।
प्राणकर्माणि च अपरे ।
आत्मसंयमयोगान्नौ।
जुह्यति ज्ञानदीपिते ।।
प्राणकर्माणि च अपरे ।
आत्मसंयमयोगान्नौ।
जुह्यति ज्ञानदीपिते ।।
अन्वय
अपरे। ज्ञानदीपिते। आत्मसंयमयोगान्नौ। सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि। च। प्राणकर्माणि। जुह्यति.
मराठी अर्थ
(अपरे) महाण्णव थोव्यातील विद्यावंतांपेक्षा कनिष्ट असे जे आण्णव थोव्यातील विद्यावंत इंद्रादिकाखालील देवतांचे विद्यावंत। (ज्ञानदीपिते) विद्येच्या भरकाळीच विद्यासामर्थ्याने प्रज्वलित झालेल्या। (आत्मसंयमयोगान्नौ) आत्मसयंमरूप योगान्नीत। (सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि) सकळ इंद्रियाच्या व्यापारांना अर्थात अष्टस्वभावपालन। विषयोपभोग व हाताचा विषय देणे घेणे। पायाचा चालणे फिरणे। मुखाचा बोलणे हासणे इत्यादि व्यवहारांना। (च) आणि। (प्राणकर्माणि) प्राणरक्षणार्थ करावायाच्या कर्माना। (जुह्यति) जणू काही होमतात या विद्यावंतांना विद्येच्या भरकाळी वैराग्य व आवेशादि कार्ये असतात. येहवी सर्वसामान्य माणसासारखेच आहारविहार असतात.
व्याख्यान :- या श्लोकी भैरवांचे विद्यावंत सांगितले आहेत. कारण त्यांना ब्रह्मविद्येत अंतःकरण म्हटलेले आहे. (अपरे) चैतन्यविद्यावंत आणि विश्वेच्या विद्यावंताखालील भैरवांचे विद्यावंत आहेत ते (आत्मसंयमयोगान्नौ) आत्मसंयमयोगरूप (ज्ञानदीपिते) ज्ञानाने प्रदिप्त अशा अन्नीमध्ये (सर्वाणि इन्द्रियाणि च प्राणकर्माणि) सर्व इंद्रिये कर्मे आणि प्राण कर्मे या सर्वांना (जुह्यति) होमतात. प्राण कर्मे म्ह. प्राणवायूचा व्यापार. आत घेणे बाहेर सोडणे. या विद्यावंतांना विषयपदार्थांची गोडीच नसते. किंबहूना घृणाच असते. येथपर्यंत अंतर्यागिये यज्ञाच्या रूपकाने वाखाणिले आता बहिर्यागिये सांगतात. ।।२७ ।।
व्याख्यान :- या श्लोकी भैरवांचे विद्यावंत सांगितले आहेत. कारण त्यांना ब्रह्मविद्येत अंतःकरण म्हटलेले आहे. (अपरे) चैतन्यविद्यावंत आणि विश्वेच्या विद्यावंताखालील भैरवांचे विद्यावंत आहेत ते (आत्मसंयमयोगान्नौ) आत्मसंयमयोगरूप (ज्ञानदीपिते) ज्ञानाने प्रदिप्त अशा अन्नीमध्ये (सर्वाणि इन्द्रियाणि च प्राणकर्माणि) सर्व इंद्रिये कर्मे आणि प्राण कर्मे या सर्वांना (जुह्यति) होमतात. प्राण कर्मे म्ह. प्राणवायूचा व्यापार. आत घेणे बाहेर सोडणे. या विद्यावंतांना विषयपदार्थांची गोडीच नसते. किंबहूना घृणाच असते. येथपर्यंत अंतर्यागिये यज्ञाच्या रूपकाने वाखाणिले आता बहिर्यागिये सांगतात. ।।२७ ।।
०४.२८श्री भगवानुवाच
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञाः। योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च। यतयः संशितव्रताः ।।०४/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः।
योगयज्ञाः तथा अपरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च।
यतयः संशितव्रताः ।।
योगयज्ञाः तथा अपरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च।
यतयः संशितव्रताः ।।
अन्वय
अपरे। यतयः। संशितव्रताः। द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः। तथा। योगयज्ञाः। च।स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः.
मराठी अर्थ
येथपर्यंत अंर्तयागिये यज्ञाच्या रूपकाने वाखाणिले आता बर्हियागिये सांगतात.
(अपरे) अंतर्याग साधनापेक्षा कनिष्ट असे बर्हियाग साधन आचरते जे योगी ते। (यतयः) प्रयत्नशील व। (संशितव्रताः) कट्टरपणे नियम पाळणारे असतात. (अंर्तयागियांना विद्यासंचार झाल्यावर प्रयत्न अथवा व्रतपालन काहीच करावे लागत नाहीत. ते संचारी साधन असल्यामुळे आपोआपच साधनवंत जणू काही परवश होऊन ध्यानादी क्रिया करतो. त्यात त्यास एक प्रकारे त्रिगुणात्मक सुखही असते. विद्यासामर्थ्यामुळे आपोआपच संयम होतो आणि साधनवंतास मी संयम केला असे अहंकारजन्य समाधान असते म्हणून त्या विद्यावंताना भगवंतांनी यतयः किंवा संशितव्रताः म्हटलेले नाही. तर तेच बर्हियागिये कव्हण? ना। (द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः) द्वापरीचा बहिर्यागी प्राधान्य द्रव्य होआवे लागे आणि अनुशंगिक भावे यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत सत्यभाषण ब्रम्हचर्य असे तप आचरावे लागे म्हणून द्वापरीचा बर्हियागाला द्रव्ययज्ञा तपोयज्ञा म्हणावे. तसेच कलयुगीचा बर्हियागी तीर्थ। क्षेत्रादि आचरता प्रधानत्वे उपवासादिक व्रत हेच तप आचरून पत्र पुष्यादि वाहतांना द्रव्य खर्चावे लागे म्हणून कलियुगीच्या बहिर्यागियांनाही द्रव्ययज्ञ तपोयज्ञ म्हणावे. (तथा) त्याचप्रमाणे। (योगयज्ञाः) त्रेतीच्या बहिर्यागास योगयज्ञ म्हणावे कारण योग शब्द तो ध्यानावाचक आणि त्रेतीच्या बहिर्यागास आमचे गोसावी ध्यान म्हणितले. दुसरे कारण त्रेतीचा बर्हियाग भक्ती आचरत्या साधकास पात्राचे शारीरे व मानसिके भजनरूपे वा ध्यानरूपे योग करावा लागे म्हणून त्रेतीच्या बहिर्यागियांस योगयज्ञाः म्हटले आहे। (च) आणि। (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) कृतयुगीच्या बहिर्यागियांना स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः म्हणावे कारण आमचे गोसावी कृतयुगीच्या बहिर्यागास आत्मोपास्ती आणि विचारस्थळी ज्ञान म्हणितले आहे. तरी स्वाध्याय शब्दात आत्मोपास्ती कैसी घडत असे? ना स्व म्हणिजे आपण आणि आपुले संलग्न। मळ। देह या अवघेयाते आत्मभावनेने अध्याय म्ह. ध्यान करीव्याख्यान :- (अपरे) या पेक्षा कनिष्ठ असे साधक ते (द्रव्ययज्ञाः) द्रव्यसाध्य यज्ञ अर्थात यज्ञयाग आणि तिर्थ क्षेत्र व्रत दान या द्वारा (मुख्यत्वे यज्ञयाग हा द्रव्यसाध्य यज्ञ आहे. समुद्र वलयांकीत पृथ्वीचे द्रव्य जिंकून आणावे आणि शत यज्ञ करावे हा सर्वश्रेष्ठ यज्ञ आहे.) यजन करतात. काही साधक (तपोयज्ञाः) तपोयज्ञाद्वारा उपासना करतात. (हे साधक म्हणजे त्रेतीचे भक्ती बहिर्यागिये कारण भक्ती बहिर्यागियांना वेदांमध्ये तप असे म्हटलेले आहे). तर काही साधक (योगयज्ञाः) ते योगदर्शनामध्ये सांगितलेला अष्टांगयोग साधनारूप यज्ञ आचरतात. अर्थात वज्रोळी अमरोळी दिव्योळी सिद्धोळीच्या (आगम) साधकांना इथे योगयज्ञ असे म्हटलेले आहे. (च) आणि या सर्व बहिर्यागांपेक्षा श्रेष्ठ असा बहिर्याग म्हणजे कृतयुगीचा आत्मोपास्ती आचरणारे साधक ते (यतयः संशितव्रताः) प्रयत्नशील असून ज्यांचे व्रत प्रसंशनीय आहे। श्रेष्ठ आहे ते (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) स्वाध्यायज्ञानयज्ञाद्वारा उपासना करतात. स्व म्ह. आपण स्वतः। त्याविषयी आत्मा म्ह. सर्वव्यापक आहे असा अध्यास करणे त्याला म्हणावे स्वाध्यायज्ञानयज्ञ. या श्लोकी पाचही बहिर्याग सांगितलेत. ।।२८।।
(अपरे) अंतर्याग साधनापेक्षा कनिष्ट असे बर्हियाग साधन आचरते जे योगी ते। (यतयः) प्रयत्नशील व। (संशितव्रताः) कट्टरपणे नियम पाळणारे असतात. (अंर्तयागियांना विद्यासंचार झाल्यावर प्रयत्न अथवा व्रतपालन काहीच करावे लागत नाहीत. ते संचारी साधन असल्यामुळे आपोआपच साधनवंत जणू काही परवश होऊन ध्यानादी क्रिया करतो. त्यात त्यास एक प्रकारे त्रिगुणात्मक सुखही असते. विद्यासामर्थ्यामुळे आपोआपच संयम होतो आणि साधनवंतास मी संयम केला असे अहंकारजन्य समाधान असते म्हणून त्या विद्यावंताना भगवंतांनी यतयः किंवा संशितव्रताः म्हटलेले नाही. तर तेच बर्हियागिये कव्हण? ना। (द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः) द्वापरीचा बहिर्यागी प्राधान्य द्रव्य होआवे लागे आणि अनुशंगिक भावे यज्ञ पूर्ण होईपर्यंत सत्यभाषण ब्रम्हचर्य असे तप आचरावे लागे म्हणून द्वापरीचा बर्हियागाला द्रव्ययज्ञा तपोयज्ञा म्हणावे. तसेच कलयुगीचा बर्हियागी तीर्थ। क्षेत्रादि आचरता प्रधानत्वे उपवासादिक व्रत हेच तप आचरून पत्र पुष्यादि वाहतांना द्रव्य खर्चावे लागे म्हणून कलियुगीच्या बहिर्यागियांनाही द्रव्ययज्ञ तपोयज्ञ म्हणावे. (तथा) त्याचप्रमाणे। (योगयज्ञाः) त्रेतीच्या बहिर्यागास योगयज्ञ म्हणावे कारण योग शब्द तो ध्यानावाचक आणि त्रेतीच्या बहिर्यागास आमचे गोसावी ध्यान म्हणितले. दुसरे कारण त्रेतीचा बर्हियाग भक्ती आचरत्या साधकास पात्राचे शारीरे व मानसिके भजनरूपे वा ध्यानरूपे योग करावा लागे म्हणून त्रेतीच्या बहिर्यागियांस योगयज्ञाः म्हटले आहे। (च) आणि। (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) कृतयुगीच्या बहिर्यागियांना स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः म्हणावे कारण आमचे गोसावी कृतयुगीच्या बहिर्यागास आत्मोपास्ती आणि विचारस्थळी ज्ञान म्हणितले आहे. तरी स्वाध्याय शब्दात आत्मोपास्ती कैसी घडत असे? ना स्व म्हणिजे आपण आणि आपुले संलग्न। मळ। देह या अवघेयाते आत्मभावनेने अध्याय म्ह. ध्यान करीव्याख्यान :- (अपरे) या पेक्षा कनिष्ठ असे साधक ते (द्रव्ययज्ञाः) द्रव्यसाध्य यज्ञ अर्थात यज्ञयाग आणि तिर्थ क्षेत्र व्रत दान या द्वारा (मुख्यत्वे यज्ञयाग हा द्रव्यसाध्य यज्ञ आहे. समुद्र वलयांकीत पृथ्वीचे द्रव्य जिंकून आणावे आणि शत यज्ञ करावे हा सर्वश्रेष्ठ यज्ञ आहे.) यजन करतात. काही साधक (तपोयज्ञाः) तपोयज्ञाद्वारा उपासना करतात. (हे साधक म्हणजे त्रेतीचे भक्ती बहिर्यागिये कारण भक्ती बहिर्यागियांना वेदांमध्ये तप असे म्हटलेले आहे). तर काही साधक (योगयज्ञाः) ते योगदर्शनामध्ये सांगितलेला अष्टांगयोग साधनारूप यज्ञ आचरतात. अर्थात वज्रोळी अमरोळी दिव्योळी सिद्धोळीच्या (आगम) साधकांना इथे योगयज्ञ असे म्हटलेले आहे. (च) आणि या सर्व बहिर्यागांपेक्षा श्रेष्ठ असा बहिर्याग म्हणजे कृतयुगीचा आत्मोपास्ती आचरणारे साधक ते (यतयः संशितव्रताः) प्रयत्नशील असून ज्यांचे व्रत प्रसंशनीय आहे। श्रेष्ठ आहे ते (स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः) स्वाध्यायज्ञानयज्ञाद्वारा उपासना करतात. स्व म्ह. आपण स्वतः। त्याविषयी आत्मा म्ह. सर्वव्यापक आहे असा अध्यास करणे त्याला म्हणावे स्वाध्यायज्ञानयज्ञ. या श्लोकी पाचही बहिर्याग सांगितलेत. ।।२८।।
०४.२९श्री भगवानुवाच
अपाने जुह्यति प्राणं। प्राणेऽयानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा। प्राणायामपरायणाः ।।०४/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपाने जुह्यति प्राणम्।
प्राणे अपानम् तथा अपरे ।
ग्राणापानगतिः रुद्धवा।
प्राणायामपरायणाः ।।
प्राणे अपानम् तथा अपरे ।
ग्राणापानगतिः रुद्धवा।
प्राणायामपरायणाः ।।
अन्वय
तथा अपरे। प्राणायामपरायणाः। प्राणापानगतिः। रुद्ध्वा। अपाने। प्राणम्। जुह्यति।तथा प्राणे अपानम् जुव्हति.
मराठी अर्थ
योगयज्ञाः शब्दाने जे सांगितले गेले त्यांचे स्पष्टीकरण पुढच्या दोन श्लोकी करीत आहेत.
(तथा अपरे) आत्मोपास्तीच्या पुरुंषांपेक्षा कनिष्ट असे जे। (प्राणायामपरायणाः) प्राणायामालाच श्रेष्ठ साधन मानणारे दिव्योळीचे (विश्वेचे बर्हियागिये) आणि सिद्धोळीचे (भैरवाचे बर्हियागिये)। (प्राणायानगतिः) श्वासोच्छवासाची क्रिया अभ्यासाने। (कङ्घवा) निरोधून। स्थिर करून जणू काही। (अपाने) उच्छवासात। (प्राणम्) प्राणवायुचा (श्वास घेणे या क्रियेचा)। (जुह्यति) होम करतात. प्राणायाम साधनात फुप्फुसात श्वास भरणे यास पूरक म्हणतात व उच्छवास सोडणे यास रेचक म्हणतात. फुप्फुसात श्वास कोंडून ठेवणे यास कुंभक म्हणतात. ज्या योग्यालाला दीर्घकाळ कुंभक साधला तो श्रेष्ठ योगी मानला जातो. त्या कुंभक प्रक्रियेवरच येथे अपाने जुह्यति प्राणम् असे यज्ञात्मक रूपक केले आहे. (तथा प्राणे अपानम् जुव्हति) त्याचप्रमाणे काही योगी पुर्ण रेचक करून पुन्हा पूरक करीत नाहीत हेच प्राणात आपानाचे होमणे होय.
व्याख्यान :- (अपरे) योगयज्ञ म्ह. योगदर्शनात सांगितलेला आगम बहिर्याग नावाचा योगयज्ञ आचरणाऱ्या पुरुषांमध्ये काही साधक ते (अपाने प्राणम् जुह्यति) अपान (सोडला जाणारा) वायुत प्राणवायुचे (आत घेतला जाणारा वायुचे) हवन करतात. अर्थात पुरक (सतत वायु आत भरणे) नावाचा प्राणायम करतात. (तथा प्राणे अपानम् जुह्यति) तर काही साधक प्राणवायुत अपान वायुचे हवन करतात. अर्थात रेचक (सतत वायु बाहेर सोडणे) नावाचा प्राणायम करतात. त्याचप्रमाणे (अपरे) काही आणखी दुसरे साधक (प्राणापाननतिछद्ध्वा) प्राण अपानाची गती रुद्ध्वा म्ह. कोंडून ठेवतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. असे ते (ग्राणायामपरायणाः) प्राणायामपरायण योगी असतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. ते आधी पूरक करतात मग नंतर तो वायु हळुहळू सोडतात. असे केल्यानंतर मग कुंभक करतात. आधी वायु आत घेऊन घेतात आणि मग दिर्घकाळपर्यंत त्या प्राणापानाची गति कंधून ठेवतात. आणि मग सावकाश तो वायु सोडायचा. असे पूरक। रेचक आणि कुंभक या प्राणायामाद्वारा प्राणापानाची गति ते स्थिर करतात. सम करतात. ही तिन्ही ओळींची प्राथमिक प्रक्रिया आहे. असे करण्याचा त्यांचा हेतू असा की प्राणापानाची गति स्थिर केल्यानेच मनही स्थिर केले जाते. मन केल्यानेच शरिरही शुद्ध केले जाते. आणि शरीर शुद्ध झाले म्हणजेच पुढची साधना अनुष्ठीली जाऊ शकते. आणि मग त्यांची जी साधना आहे ती अमरोळी सिद्धोली दिव्योळीपर्यंत वाढत जाते. ।।२९।।
(तथा अपरे) आत्मोपास्तीच्या पुरुंषांपेक्षा कनिष्ट असे जे। (प्राणायामपरायणाः) प्राणायामालाच श्रेष्ठ साधन मानणारे दिव्योळीचे (विश्वेचे बर्हियागिये) आणि सिद्धोळीचे (भैरवाचे बर्हियागिये)। (प्राणायानगतिः) श्वासोच्छवासाची क्रिया अभ्यासाने। (कङ्घवा) निरोधून। स्थिर करून जणू काही। (अपाने) उच्छवासात। (प्राणम्) प्राणवायुचा (श्वास घेणे या क्रियेचा)। (जुह्यति) होम करतात. प्राणायाम साधनात फुप्फुसात श्वास भरणे यास पूरक म्हणतात व उच्छवास सोडणे यास रेचक म्हणतात. फुप्फुसात श्वास कोंडून ठेवणे यास कुंभक म्हणतात. ज्या योग्यालाला दीर्घकाळ कुंभक साधला तो श्रेष्ठ योगी मानला जातो. त्या कुंभक प्रक्रियेवरच येथे अपाने जुह्यति प्राणम् असे यज्ञात्मक रूपक केले आहे. (तथा प्राणे अपानम् जुव्हति) त्याचप्रमाणे काही योगी पुर्ण रेचक करून पुन्हा पूरक करीत नाहीत हेच प्राणात आपानाचे होमणे होय.
व्याख्यान :- (अपरे) योगयज्ञ म्ह. योगदर्शनात सांगितलेला आगम बहिर्याग नावाचा योगयज्ञ आचरणाऱ्या पुरुषांमध्ये काही साधक ते (अपाने प्राणम् जुह्यति) अपान (सोडला जाणारा) वायुत प्राणवायुचे (आत घेतला जाणारा वायुचे) हवन करतात. अर्थात पुरक (सतत वायु आत भरणे) नावाचा प्राणायम करतात. (तथा प्राणे अपानम् जुह्यति) तर काही साधक प्राणवायुत अपान वायुचे हवन करतात. अर्थात रेचक (सतत वायु बाहेर सोडणे) नावाचा प्राणायम करतात. त्याचप्रमाणे (अपरे) काही आणखी दुसरे साधक (प्राणापाननतिछद्ध्वा) प्राण अपानाची गती रुद्ध्वा म्ह. कोंडून ठेवतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. असे ते (ग्राणायामपरायणाः) प्राणायामपरायण योगी असतात. इथे तिन्ही ओळीचे बहिर्यागिये सांगितले. ते आधी पूरक करतात मग नंतर तो वायु हळुहळू सोडतात. असे केल्यानंतर मग कुंभक करतात. आधी वायु आत घेऊन घेतात आणि मग दिर्घकाळपर्यंत त्या प्राणापानाची गति कंधून ठेवतात. आणि मग सावकाश तो वायु सोडायचा. असे पूरक। रेचक आणि कुंभक या प्राणायामाद्वारा प्राणापानाची गति ते स्थिर करतात. सम करतात. ही तिन्ही ओळींची प्राथमिक प्रक्रिया आहे. असे करण्याचा त्यांचा हेतू असा की प्राणापानाची गति स्थिर केल्यानेच मनही स्थिर केले जाते. मन केल्यानेच शरिरही शुद्ध केले जाते. आणि शरीर शुद्ध झाले म्हणजेच पुढची साधना अनुष्ठीली जाऊ शकते. आणि मग त्यांची जी साधना आहे ती अमरोळी सिद्धोली दिव्योळीपर्यंत वाढत जाते. ।।२९।।
०४.३०श्री भगवानुवाच
अपरे नियताहाराः । प्राणान्प्राणेषु जुह्यति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो। यज्ञक्षपितकल्मषाः ।।०४/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपरे नियताहाराः।
प्राणान् प्राणेषु जुह्यति ।
सर्वे अपि एते यज्ञविदः।
यज्ञक्षपित कल्मषाः ।।
प्राणान् प्राणेषु जुह्यति ।
सर्वे अपि एते यज्ञविदः।
यज्ञक्षपित कल्मषाः ।।
अन्वय
अपरे। नियताहाराः। प्राणान्। प्राणेषु। जुह्यति।एते। सर्वे अपि। यज्ञविदः। यज्ञक्षपित कल्मषाः.
मराठी अर्थ
(अपरे) विश्वभैरवांच्या बर्हियागियांपेक्षा कनिष्ट असे अमरोळीचे (शेषशय्याचे बर्हियागिये) आणि वज्रोळीचे (क्षींराब्धीच्या परिवाराचे बर्हियागिये)। (नियताहाराः) आगम शास्त्राने नेमून दिलेल्या अजादुग्ध। यावानळाच्या कण्या मेंढसिंगीच्या पात्रात मोजक्या प्रमाणात सेवन करणारे जणू काही। (प्राणान्) आपल्या प्राणशक्तीला पर्यायाने ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांच्या विषयोपभोग सामर्थ्याला। (प्राणेषु) प्राणवायूत (क्षुधेने प्रदीप्त झालेल्या प्राणवायूत)। (जुह्यति) होमतात. अर्जुना। (एते) हे। (सर्वे अपि) सर्वच। (यज्ञविदः) या बहिर्यागांनाच परमेश्वरप्राप्तीचे साधन मानणारे आहेत तसेच। (यज्ञक्षपितकल्मषाः) या यज्ञामुळेच आम्ही सर्व पापांचा क्षय केला। नाश केला असे मानणारे आहेत अर्थात त्यांची ही समजूत चुकीची आहे.त्याचप्रमाणे चतुर्थ श्रेणीचे ते वज्रोळीचे. ते सांगत आहेत. (अपरे) यापेक्षाकनिष्ठ श्रेणीचे साधक अर्थात वज्रोळीचे साधक ते (नियताहाराः) आहारावर संयम करतात. आणि (प्राणान्प्राप्नेषु जुह्यति) प्राणवायुमध्येच पंचप्राणांना होमतात. अर्थात प्राणवायुच्या गतिवर संयम मिळवून घेतात. ते यावानळाच्या कन्ह्या म्ह. जोन्हळ्याचा कन्ह्या। अजादुग्ध म्ह. शेळीचे दुध आणि मेंढशिंगीच्या पात्रामध्ये ठराविक प्रमाणातच उगाळून आणि भक्षण करतात. आणि अशारीतीने देह शुद्ध करून वज्रोळीपर्यंत पोहचतात. (एते) हे (सर्वे अपि) आतापर्यंत सांगितलेले सर्व योगी (यज्ञविदः) यज्ञ जाणणारे आहेत। ते (यज्ञक्षपितकल्मषाः) यज्ञाद्वारा आमची पाये क्षाळली गेली। धुतली गेलेली आहेत आणि मोक्षाला लायक झालेलो आहोत असे समजतात. हा एक अर्थ. अथवा (यज्ञक्षपितकल्मषाः) यज्ञामध्ये त्यांना जी काही हिंसा घडते त्याचा त्यांना बाध लागत नाही। दोष लागत नाही. आत्मोपास्तीचा पुरुष सोडून सर्वांनाच हिंसारूप क्रिया तर घडतेच. भक्ती बहिर्याग आचरणारा तो यात्राला प्रसन्न करून घेण्यासाठी प्रसंगी हिंसाही करतो. तडमोडही करतो. यज्ञ आचरणारा त्याची हिंसा तर प्रसिद्धच आहे. तिर्थ क्षेत्र आचरणारा तो देखील तिर्थाटन करतांना सुक्ष्मा जंतुंची हिंसा करतो। तडमोड करतो। याने फुले तोडतो. आणि तसेच आत्मसंयमरूप यज्ञ साधणारे चारही ओळीचे साधक ते सुद्धा शरिराला लाली। लुली। धौती अश्या प्रक्रियांद्वारा उपवास करतात। शरीर कृश करतात तेव्हा त्यांचाकडूनही आत्मविषयनी हिंसा घडतेच. मग ह्या सर्व हिंसेचा त्यांना दोष लागत नाही. कारण सानियेचा फळीचि मिश्र भोग. हा दुसरा अर्थ. ।।३०।।
०४.३१श्री भगवानुवाच
यज्ञशिष्टामृतभुजो। यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।
नायं लोकोऽस्त्ययक्षस्य। कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ।।०४/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यज्ञशिष्टामृतभुजः।
यान्ति ब्रह्म सनातनम ।
न अयम् लोकः अस्ति अज्ञस्य।
कुतः अन्यः कुरुसत्तम ।।
यान्ति ब्रह्म सनातनम ।
न अयम् लोकः अस्ति अज्ञस्य।
कुतः अन्यः कुरुसत्तम ।।
अन्वय
यज्ञशिष्टामृतभुजः। सनातनम् ब्रह्म यान्ति। यज्ञशिष्टामृतभुजः। सनातनम् ब्रह्म यान्ति। कुरुसत्तम। अज्ञस्य। अयम् लोकः। न अस्ति। अन्यः कुतः.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी त्या बहिर्यागीयांची समजूत चुकीची आहे म्हणितले तरपरमेश्वरप्राप्तीचे साधन ते कोणते। म्हणून थोडक्यात सांगतात.
(वज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक भूतभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे ज्ञानामृत त्याचे सेवन करणारे अर्थात अहेतुक भूतभजनाने ज्ञान होते। त्या ज्ञानानुरूप वागणारे। (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा सदू ब्रह्माला पावतात.
या विश्रांतीचा दुसरा अर्थ (यज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक मायापूरभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे प्रेमामृत त्याचा अनुभव घेणारे सेवन करणारे प्रेमिये भक्त। (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) परब्रह्म परमेश्वराच्या प्राप्तीस जातात। (कुरुसत्तम) हे कुरुकुळश्रेष्ठ अर्जुना। (यज्ञस्य) यक्षरहित। पुण्यकर्मे न करणाऱ्या नास्तिक व्यक्तिस। (अयम् लोकः) हा इहलोकदेखील। (न अस्ति) सुखकारक होत नाही मग। (अन्यः कृतः) त्याला परलोक कुठून सुखकारक होणार. आतापर्यंत सांगितलेल्या सर्व यक्षांची जास्तीत जास्त फलश्रुती काय ते सांगत आहेत. (कुरुसत्तम) कुरुकुळामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना। (यज्ञशिष्टामृतभुजः) यज्ञशिष्टामृत म्ह. यज्ञाचे शिष्ट अन्न ते अमृत समजून। प्रसाद समजून भुजः म्ह. भोजन करणारे ते (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात. आतापर्यंत सांगितलेल्या यज्ञ-याग आचरणारे जे आहेत त्या सर्वांची प्राप्ती अन्नदानाने होते. हे सर्व यज्ञ ते त्या-त्या बहिर्यागाचा ठाइ पुण्यहेतूचे भजन घडते आणि म्हणून तो-तो बहिर्याग उपतिष्ठतो. असा भजन क्रियारूप यज्ञ जो आहे तो यज्ञ केल्यानंतर जे शिष्ट म्ह. राहिलेले। शेष आहे त्याला अमृत समजून खाणारे ते त्या भजन क्रियेच्या वाहोमुळे क्रिया प्रसवत-प्रसवत सनातनम् ब्रह्म जास्तीत जास्त मायेच्या फळाला पावून घेऊ शकतात. ।।
आता अशा या अन्नदानरूप अथवा देवतार्चनरूय जो यक्ष आहे त्याचाविषयी उपसंहारी सांगत आहेत. हे (कुरुसत्तम) कुरुकुलश्रेष्ठ अर्जुना। (अक्षस्य) असा यक्ष न करणारा जो आहे त्याला (अयम् लोकः न अस्ति) हा मनुष्यलोकच प्राप्त होऊ शकत नाही तर (अन्यः कुतः) यापेक्षा श्रेष्ठ असा परलोक तो कुठून प्राप्त होणार ! यज्ञांमुळेच इहलोकाची प्राप्ती होते आणि यज्ञांमुळेच परलोकाची प्राप्ती होते. ।।३१।।
(वज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक भूतभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे ज्ञानामृत त्याचे सेवन करणारे अर्थात अहेतुक भूतभजनाने ज्ञान होते। त्या ज्ञानानुरूप वागणारे। (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा सदू ब्रह्माला पावतात.
या विश्रांतीचा दुसरा अर्थ (यज्ञशिष्टामृतभुजः) अहेतुक मायापूरभजनरूप यज्ञाचा परिणाम जे प्रेमामृत त्याचा अनुभव घेणारे सेवन करणारे प्रेमिये भक्त। (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) परब्रह्म परमेश्वराच्या प्राप्तीस जातात। (कुरुसत्तम) हे कुरुकुळश्रेष्ठ अर्जुना। (यज्ञस्य) यक्षरहित। पुण्यकर्मे न करणाऱ्या नास्तिक व्यक्तिस। (अयम् लोकः) हा इहलोकदेखील। (न अस्ति) सुखकारक होत नाही मग। (अन्यः कृतः) त्याला परलोक कुठून सुखकारक होणार. आतापर्यंत सांगितलेल्या सर्व यक्षांची जास्तीत जास्त फलश्रुती काय ते सांगत आहेत. (कुरुसत्तम) कुरुकुळामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या अर्जुना। (यज्ञशिष्टामृतभुजः) यज्ञशिष्टामृत म्ह. यज्ञाचे शिष्ट अन्न ते अमृत समजून। प्रसाद समजून भुजः म्ह. भोजन करणारे ते (सनातनम् ब्रह्म यान्ति) सनातन अशा ब्रह्माला प्राप्त होतात. आतापर्यंत सांगितलेल्या यज्ञ-याग आचरणारे जे आहेत त्या सर्वांची प्राप्ती अन्नदानाने होते. हे सर्व यज्ञ ते त्या-त्या बहिर्यागाचा ठाइ पुण्यहेतूचे भजन घडते आणि म्हणून तो-तो बहिर्याग उपतिष्ठतो. असा भजन क्रियारूप यज्ञ जो आहे तो यज्ञ केल्यानंतर जे शिष्ट म्ह. राहिलेले। शेष आहे त्याला अमृत समजून खाणारे ते त्या भजन क्रियेच्या वाहोमुळे क्रिया प्रसवत-प्रसवत सनातनम् ब्रह्म जास्तीत जास्त मायेच्या फळाला पावून घेऊ शकतात. ।।
आता अशा या अन्नदानरूप अथवा देवतार्चनरूय जो यक्ष आहे त्याचाविषयी उपसंहारी सांगत आहेत. हे (कुरुसत्तम) कुरुकुलश्रेष्ठ अर्जुना। (अक्षस्य) असा यक्ष न करणारा जो आहे त्याला (अयम् लोकः न अस्ति) हा मनुष्यलोकच प्राप्त होऊ शकत नाही तर (अन्यः कुतः) यापेक्षा श्रेष्ठ असा परलोक तो कुठून प्राप्त होणार ! यज्ञांमुळेच इहलोकाची प्राप्ती होते आणि यज्ञांमुळेच परलोकाची प्राप्ती होते. ।।३१।।
०४.३२श्री भगवानुवाच
एवं बहुविधा यज्ञा। वितता ब्रह्मणो मुखे ।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान्। एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।।०४/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् बहुविधाः यज्ञाः।
विततः ब्रह्मणः मुखे ।
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्।
एवम् ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।।
विततः ब्रह्मणः मुखे ।
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान्।
एवम् ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ।।
अन्वय
एवम्। बहुविधाः। यज्ञाः। ब्रह्मणः मुखे। विततः।तान् सर्वान्। कर्मजान् विद्धि। एवम्। ज्ञात्वा। विमोक्ष्यसे.
मराठी अर्थ
अशी ही कर्मरहाटीच्या अन्नदानरूप यज्ञाची श्रेष्ठता भगवंतांनी इथेसांगितली. आता इथून पुढे या यज्ञांविषयीची अधिकची माहिती सांगत आहेत.
(एवम्) पूर्वोक्त। (बहुविधाः) अनेक प्रकारचे। (यक्षाः) अंतर्याग बहिर्याग। भावसाधन। नाना पुण्ये नगणित सुकृते। (ब्राह्मणः मुखे) चित्ब्रह्माचे जे मुख वेद त्यापासून। (विततः) विस्तार पावले आहेत। लोकी प्रसिद्ध झाले आहेत. (तान् सर्वान्) त्या सर्वांना। (कर्मजान् विद्धि) १) प्रारब्धाप्रमाणे मिळणारे समज. २) परवडीनेमिळणारे समज. ३) पुण्यकर्मांनी मिळणारे समज। अर्थात ते कर्मजन्य आहेत. ते अन्नदानरूप कर्मांनी प्राप्त होणारे आहेत आणि तो यक्ष उपतिष्ठला तरी तो कर्मांद्वाराच आचरावा लागतो. ते कर्मांद्वारा सिद्धीला जाणारे आणि कर्मांद्वाराच प्राप्त होणारे आहेत. (एवम्) अशा प्रकारे। (ज्ञात्वा) जाणून घेतल्याने। (विमोक्ष्यसे)यज्ञसंबंधीच्या अज्ञाना अन्यथाज्ञानापासून तू मुक्त होशील. ।।३२।।
(एवम्) पूर्वोक्त। (बहुविधाः) अनेक प्रकारचे। (यक्षाः) अंतर्याग बहिर्याग। भावसाधन। नाना पुण्ये नगणित सुकृते। (ब्राह्मणः मुखे) चित्ब्रह्माचे जे मुख वेद त्यापासून। (विततः) विस्तार पावले आहेत। लोकी प्रसिद्ध झाले आहेत. (तान् सर्वान्) त्या सर्वांना। (कर्मजान् विद्धि) १) प्रारब्धाप्रमाणे मिळणारे समज. २) परवडीनेमिळणारे समज. ३) पुण्यकर्मांनी मिळणारे समज। अर्थात ते कर्मजन्य आहेत. ते अन्नदानरूप कर्मांनी प्राप्त होणारे आहेत आणि तो यक्ष उपतिष्ठला तरी तो कर्मांद्वाराच आचरावा लागतो. ते कर्मांद्वारा सिद्धीला जाणारे आणि कर्मांद्वाराच प्राप्त होणारे आहेत. (एवम्) अशा प्रकारे। (ज्ञात्वा) जाणून घेतल्याने। (विमोक्ष्यसे)यज्ञसंबंधीच्या अज्ञाना अन्यथाज्ञानापासून तू मुक्त होशील. ।।३२।।
०४.३३श्री भगवानुवाच
श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात्। ज्ञानयज्ञः परन्तप ।
सर्वं कर्माखिलं पार्थ। ज्ञाने परिसमाप्यते ।।०४/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रेयान् द्रव्यमयात् यज्ञात्।
ज्ञानयज्ञः परतंप ।
सर्वम् कर्म अखिलम् पार्थ।
ज्ञाने परिसमाप्यते ।।
ज्ञानयज्ञः परतंप ।
सर्वम् कर्म अखिलम् पार्थ।
ज्ञाने परिसमाप्यते ।।
अन्वय
परंतप। द्रव्यमयात् यज्ञात्। ज्ञानयज्ञः। श्रेयान् पार्थ। सर्वम् अखिलम् कर्म। ज्ञाने। परिसमाप्यते.
मराठी अर्थ
टीकाकारांच्या मते हा श्लोक द्वयर्थी आहे. कर्मरहाटीच्या यज्ञांमध्येही द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. कर्मरहाटीचा द्रव्ययज्ञ म्ह. बहिर्यानरूप यज्ञ। कारण ते द्रव्यसाध्य आहेत। त्यापेक्षा कर्मरहाटीचा ज्ञानयज्ञ म्ह. अंतर्यागरूप यज्ञ ते श्रेष्ठ आहेत. कारण ते ज्ञानसाध्य आहेत. मग कर्मरहाटीच्या बहिर्यांगामध्येही खालील तिन्ही स्थानीचे बहिर्याग ते द्रव्यसाध्य बहिर्याग आहेत त्यापेक्षा कृतयुगीचा ज्ञानसाध्य बहिर्यान हा श्रेष्ठ आहे. हा एक अर्थ. दुसरा म्हणजे दैवरहाटीचा ज्ञानयज्ञ. तोच भगवंतांना अभिप्रेत असला पाहिजे. आणि पुढील श्लोकाचा अन्वय पहाता एथिचाच ज्ञानयज्ञ ध्वनीत होतो.(परन्तप) हे अर्जुना। (द्रव्यमवात् यज्ञात्) पदार्थांनी हविर्द्रव्यांनी पूर्ण होणाऱ्या यज्ञापेक्षा। (ज्ञानयज्ञः) ज्ञानरूप यज्ञ तो सर्व अर्थाने। (श्रेवान) श्रेष्ठ आहे. भावार्थ असा की। कर्मरहाटीचे सर्व यज्ञ द्रव्याने सिद्ध होणारे आहेत. त्याचे फळ सीमित व सुखदुःखमिश्र असते. ज्ञानयज्ञ म्ह. परमेश्वराच्या सर्वज्ञत्वाचे। सर्वगुणसंपन्नतेचे ज्ञान हाच जणू काही अग्नी आहे. जीवाच्या ठिकाणी असणारे सर्व प्रसवरूप दोष हे जणू काही समिधा आहेत। हविर्द्रव्य आहेत. ज्ञानदृष्टीने स्वतःच्या दोषांना जाणून निर्वेद। अनुताप। अनुशोच। आर्ती। अप्राप्ती। तळमळ या षङ्गिध दुःखासह परमेश्वराचे स्मरण करणे। नाममंत्राचा जप करणे हेच हवन करणे होय. ज्ञानयज्ञ अजून श्रेष्ठ कसा? कोण्या अर्थी ? म्हणशील तर। (पार्टी) हे अर्जुना। (सर्वम् अखिलम् कर्म) आगंतुक। अनारब्ध। प्रारब्ध सगळीच कर्मे। (ज्ञाने) ज्ञानपूर्वक आचरण करू लागला असता। (पस्तिमाप्यते) पूर्णपणे समाप्त होतात. नूतन निष्यत्ती होत नाही एणे अर्थ प्राग्भावे समाप्त होतात आणि ज्ञानोक्त आचरणामुळे ध्वंसाभावे समाप्त होतात. ।।३३।।
०४.३४श्री भगवानुवाच
तद्विद्धि प्रणिपातेन। परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं। ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ।।०४/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत् विद्धि प्रणिपातेन।
परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्।
ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ।।
परिप्रश्नेन सेवया ।
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम्।
ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ।।
अन्वय
प्रणिपातेन। सेवया। परिप्रश्नेन। तत्। विद्धि।ज्ञानिनः। तत्त्वदर्शिनः। ते। ज्ञानम्। उपदेक्ष्यन्ति.
मराठी अर्थ
असे हे ज्ञान आम्ही तुला स्वतः सांगत आहोत पण आमच्या। (श्रीमूर्तीच्या) असन्निधानी हे ज्ञान मिळवण्यासाठी काय केले पाहिजे ते जाणून घे.
(प्रणिपातेन) साष्टांग नमस्कार करून। (सेवया) सेवक भावनेने। नम्रपणे। (पश्प्रिश्नेन) निष्कपटपणे। (छळणसाठी नव्हे। परीक्षा पाहण्यासाठी नव्हे यास म्हणावे निष्कपटपणे) प्रश्न विचारून। जिज्ञासा करून। (तत्) ते ज्ञान। (विद्धि) जाणून घेतले पाहिजे। (ज्ञानिनः) यथार्थ ज्ञाते। (तत्त्वदर्शिनः) ज्ञानाप्रमाणे वागून आलेल्या उजळतेमुळे ज्यांना तत्वाचे म्हणजे ब्रह्मविद्येच्या भितराचे यथार्थ दर्शन आहे. असे पुरुष। (ते) तुला। (ज्ञानम्) ज्ञानाचा। (उपदेश्यन्ति) उपदेश करतील. ।।३४।।
(प्रणिपातेन) साष्टांग नमस्कार करून। (सेवया) सेवक भावनेने। नम्रपणे। (पश्प्रिश्नेन) निष्कपटपणे। (छळणसाठी नव्हे। परीक्षा पाहण्यासाठी नव्हे यास म्हणावे निष्कपटपणे) प्रश्न विचारून। जिज्ञासा करून। (तत्) ते ज्ञान। (विद्धि) जाणून घेतले पाहिजे। (ज्ञानिनः) यथार्थ ज्ञाते। (तत्त्वदर्शिनः) ज्ञानाप्रमाणे वागून आलेल्या उजळतेमुळे ज्यांना तत्वाचे म्हणजे ब्रह्मविद्येच्या भितराचे यथार्थ दर्शन आहे. असे पुरुष। (ते) तुला। (ज्ञानम्) ज्ञानाचा। (उपदेश्यन्ति) उपदेश करतील. ।।३४।।
०४.३५श्री भगवानुवाच
यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्। एवं यास्यसि पाण्डव ।
येन भूतान्यशेषेण। द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ।।०४/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् ज्ञात्वा न पुनः मोहम्।
एवम् यास्यसि पाण्डव।
येन भूतानि अशेषेण।
द्रक्ष्यसि आत्मनि अथो मयि.
एवम् यास्यसि पाण्डव।
येन भूतानि अशेषेण।
द्रक्ष्यसि आत्मनि अथो मयि.
अन्वय
एवम्। यत्। ज्ञात्वा। पुनः। मोहम्। न यास्यसि। पाण्डव।येन। अशेषेण भूतानि। आत्मनि। द्रक्ष्यति। अथो। मयि.
मराठी अर्थ
इतर दर्शनाची जी ज्ञाने आहेत ते मात्र असेच समजतात की। ज्ञान हा आत्म्याचा गुण आहे. म्हणून ज्ञान हे आपोआपच आत्म्यामध्ये स्फुरते. ते बाहेरून येते हे त्यांना चुकीचे वाटते. मात्र तसे नाहीच. भागवताचाही सिद्धांत असा नाही. 'अविद्यायुक्तस्य जीवस्य.' असा भागवतात श्लोक आहे. याचा अर्थ - जीव हा अत्यंत अज्ञान असल्यामुळे त्याला आपोआप ज्ञान होणे संभवत नाही. त्याला सर्वज्ञ पुरुष ज्ञान देणारा असावा लागतो. आणि तो सर्वज्ञ पुरुष म्ह. परमेश्वर. त्या परमेश्वराद्वाराच जीवाला यथार्थ ज्ञान होऊ शकते अथवा त्या परमेश्वराच्या कृपेने त्याच्या ज्ञानियाद्वारा त्याचे ज्ञान होऊ शकते. हा सिद्धांत श्रीमद्भागवतात श्रीउद्धवदेवाला सांगितला होता. तोच इथे या श्लोकी परमेश्वर पुनर्युक्त केला. (सामान्याकारे माहितीकारणे केला जाणारा तो प्रश्न आणि सूक्ष्म भेद जाणून घेण्यासाठी केला जाणारा तो प्रश्न असा प्रश्न आणि परिप्रश्न यात भेद आहे. मग तत्त्वदर्शिनी आणि ज्ञानी पुरुष यातही भेद आहे. ज्ञानी म्ह. जे एक सेवढे ज्ञात आहेत. ज्यांनी नुसते ज्ञान जाणून घेतलेले आहे असे पुरुष. आणि तत्त्वदर्शिनी म्ह. ज्यांनी ते ज्ञान जाणून घेऊन अमलांत आणून आणि त्या ज्ञानाशी ते एकरूप झालेले आहेतअसे पुरुष.) असे ज्ञान जाणून घेतल्याने काय लाभ होईल ते तुला सांगतो. असे ज्ञान जाणून घेतल्याने काय लाभ होईल ते तुला सांगतो.
(एवम्) अशाप्रकारचे संपूर्ण ज्ञान। (यत्) जे। (ज्ञात्वा) जाणल्यानंतर। (पुनः) पुन्हा। (मोहम्) अज्ञान व अन्यथाज्ञान। (न याक्यति) तुला उत्पन्न होणार नाही। (पाण्डव) हे अर्जुना। (येन) ज्या ज्ञानामुळे। (अशेषेण भूतानि) संपूर्ण जड चेतन वस्तूंना। (आत्मनि) सर्वव्यापक अव्यक्त परमेश्वरात सामावलेले। (द्रक्ष्यसि) पाहशील. सर्वांना अव्यक्ताने व्यापलेले आहे तसेच त्या अव्यक्ताच्या प्रवृत्तीनेच ते सर्व कार्यास आले आहेत असे बघशील। जाणशील. (अथो) जारठ्य पावल्यावर। (मयि) मज सगुण साकार परमेश्वरातही संपूर्ण प्राणीमात्र सामावलेले आहेत असे पाहशील. साकार हा जीवांच्या उद्धरणासाठीच प्रकट झाला आहे. पश्चात पहाराचेनि न्याये अशेषा जीवांचे उद्धरणहेतुने साकार परमेश्वर चिंतन करतात. या अर्थाने सर्व जीवजात साकार परमेश्वाराने व्यापली आहे तसेच प्रेमियाला अव्यक्त व व्यक्त भिन्न वाटत नाही या अर्थानेही अव्यक्ताप्रमाणेच परमेश्वराने। (साकाराने) समग्र जीवजातव्यापली आहे. तिसरे आऊ वानहननी श्रीमुकुट धरणे या लीळेचेनि न्यायेव्यक्तमंतपण सर्वात्मक आहे ।।३५।।
(एवम्) अशाप्रकारचे संपूर्ण ज्ञान। (यत्) जे। (ज्ञात्वा) जाणल्यानंतर। (पुनः) पुन्हा। (मोहम्) अज्ञान व अन्यथाज्ञान। (न याक्यति) तुला उत्पन्न होणार नाही। (पाण्डव) हे अर्जुना। (येन) ज्या ज्ञानामुळे। (अशेषेण भूतानि) संपूर्ण जड चेतन वस्तूंना। (आत्मनि) सर्वव्यापक अव्यक्त परमेश्वरात सामावलेले। (द्रक्ष्यसि) पाहशील. सर्वांना अव्यक्ताने व्यापलेले आहे तसेच त्या अव्यक्ताच्या प्रवृत्तीनेच ते सर्व कार्यास आले आहेत असे बघशील। जाणशील. (अथो) जारठ्य पावल्यावर। (मयि) मज सगुण साकार परमेश्वरातही संपूर्ण प्राणीमात्र सामावलेले आहेत असे पाहशील. साकार हा जीवांच्या उद्धरणासाठीच प्रकट झाला आहे. पश्चात पहाराचेनि न्याये अशेषा जीवांचे उद्धरणहेतुने साकार परमेश्वर चिंतन करतात. या अर्थाने सर्व जीवजात साकार परमेश्वाराने व्यापली आहे तसेच प्रेमियाला अव्यक्त व व्यक्त भिन्न वाटत नाही या अर्थानेही अव्यक्ताप्रमाणेच परमेश्वराने। (साकाराने) समग्र जीवजातव्यापली आहे. तिसरे आऊ वानहननी श्रीमुकुट धरणे या लीळेचेनि न्यायेव्यक्तमंतपण सर्वात्मक आहे ।।३५।।
०४.३६श्री भगवानुवाच
अपि चेदसि पापेभ्यः। सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।
सर्व ज्ञानप्लवेनैव। वृजिनं सन्तरिष्यसि ।।०४/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपि चेत असि पापेभ्यः।
सर्वेभः पापकृत्तमः ।
सर्वम् ज्ञानप्लवेन एव।
वृजिनम् संतरिष्यसि ।।
सर्वेभः पापकृत्तमः ।
सर्वम् ज्ञानप्लवेन एव।
वृजिनम् संतरिष्यसि ।।
अन्वय
चेत्। सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि। पापकृत्तमः। असि।ज्ञानप्लवेन। सर्वम् वृजिनम्। संतरिष्यसि। एव.
मराठी अर्थ
अजून त्या ज्ञानाचा फार मोठा फायदा ऐकून घे.
(चेत्) यदाकदाचित। (सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि) सर्व दुराचारांहूनदेखील। (पापकृत्तमः) अतिशय दुराचारी। (अति) असशील तरीपण। (ज्ञानप्लवेन) या ज्ञानरूप नौकेने। (सर्वम् वृजिनाम्) सर्व पापांतून अनिष्टांतून। (सन्तरिष्यति) चांगल्या प्रकारे निस्तरून जाशील। (एव) यात शंका नाही। संदेह नाही. अर्थात येथे भगवंतांना कार्यरूप ज्ञान अभिप्रेत आहे. (अशा ज्ञानाचे कार्य भगवंत पुढे तेराव्या अध्यायात सांगणारच आहेत. ते ज्ञानाचे कार्य जर असेल तर हे ज्ञान नौकेसारखे सर्व पापांपासून तारून नेणारे आहे. आणि जर त्या ज्ञानाचे कार्य नसेल तर मग हे ज्ञान ते शख्खासारखे आहे. जसे शस्त्र पडून राहिले तर काहीच करत नाही. त्याला कोणीतरी चालविणारा लागतो.) विचारीची संपूर्णता असल्यावर आपल्या ठिकाणी असलेल्या देहसंबंधिक। प्रसवरूप। संयोगसंबंधी व क्षोभरूप या चारही प्रकारच्या दोषांची जाणीव होणारच आणि ते नासण्याचा उपायदेखील कळणारच. उपाय केल्यावर या चारही दोषांच्या वेगळे होता येते या अर्थानेही ज्ञानरूप नौका पापरूप समुद्रातून (वृजिनम् म्ह. गढूळ पाणी। चिखलासारखे पाणी त्यातून) तरून जाण्याचे एकमेव साधन आहे. ।। ३६ ।।
(चेत्) यदाकदाचित। (सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि) सर्व दुराचारांहूनदेखील। (पापकृत्तमः) अतिशय दुराचारी। (अति) असशील तरीपण। (ज्ञानप्लवेन) या ज्ञानरूप नौकेने। (सर्वम् वृजिनाम्) सर्व पापांतून अनिष्टांतून। (सन्तरिष्यति) चांगल्या प्रकारे निस्तरून जाशील। (एव) यात शंका नाही। संदेह नाही. अर्थात येथे भगवंतांना कार्यरूप ज्ञान अभिप्रेत आहे. (अशा ज्ञानाचे कार्य भगवंत पुढे तेराव्या अध्यायात सांगणारच आहेत. ते ज्ञानाचे कार्य जर असेल तर हे ज्ञान नौकेसारखे सर्व पापांपासून तारून नेणारे आहे. आणि जर त्या ज्ञानाचे कार्य नसेल तर मग हे ज्ञान ते शख्खासारखे आहे. जसे शस्त्र पडून राहिले तर काहीच करत नाही. त्याला कोणीतरी चालविणारा लागतो.) विचारीची संपूर्णता असल्यावर आपल्या ठिकाणी असलेल्या देहसंबंधिक। प्रसवरूप। संयोगसंबंधी व क्षोभरूप या चारही प्रकारच्या दोषांची जाणीव होणारच आणि ते नासण्याचा उपायदेखील कळणारच. उपाय केल्यावर या चारही दोषांच्या वेगळे होता येते या अर्थानेही ज्ञानरूप नौका पापरूप समुद्रातून (वृजिनम् म्ह. गढूळ पाणी। चिखलासारखे पाणी त्यातून) तरून जाण्याचे एकमेव साधन आहे. ।। ३६ ।।
०४.३७श्री भगवानुवाच
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर। भस्मसात्कुरुते ऽर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि। भस्मसात्कुरुते तथा ।।०४/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा एधांसि समिद्धः अग्निः।
भस्मसात् कुरुते अर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि।
भस्मसात् कुरुते तथा ।।
भस्मसात् कुरुते अर्जुन ।
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि।
भस्मसात् कुरुते तथा ।।
अन्वय
अर्जुन। यथा। समिद्धः अग्निः। एधांसि। भस्मसात् कुरुते।तथा। ज्ञानान्निः। सर्वकर्माणि। भस्मसात् कुरुते.
मराठी अर्थ
मागे एकोणाविसाव्या श्लोकी ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् या पदात कार्यरूप ज्ञानाच्या अन्नीमुळे कर्मबीज भाजले जाते आणि मग ते आगंतुकादि रूपे उगवत नाही। हा मुख्य अर्थ होता आणि तेविसाव्या श्लोकी समग्र कर्म (संचित प्रारब्ध) विनाश पावते। हा मुख्य अर्थ सांगितला होता. तर असा हा कर्मांचा नाश होतो कोणे न्याये ते सांगतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (यथा) ज्याप्रमाणे। (समिद्धः अग्निः) प्रज्वलित झालेला अग्नी। (एघांति) सान्याथोर ओल्याकोरड्या सर्वच लाकडांना। (भस्मसात् कुरुते) जाळून नष्ट करतो। (तथा) त्याप्रमाणेच। (ज्ञानानिः) अनुसरणामुळे प्रदीप्त झालेला ज्ञानरूप अग्नी। (सर्वकर्माणि) सर्वच कर्माना मग ती संत असोत की असंत। सामान्य असो की थोर सर्वच संचित कर्माना। (भस्मसात् कुळते) नष्ट करून टाकतो. मग इथे ज्ञानरूय अन्नी चेतवायला भक्तीची आणि वैराग्याची आवश्यकता आहे. नुसते ज्ञान काहीही करीत नाही. एरव्ही ज्ञान निरर्थक आहे. कारण ज्ञान जाणे तो जाणता नव्हे. क्रिया करू जाणे तो जाणता. नुसती जाणीव असणे त्याला इथे ज्ञानम्हटलेले नाही. ।।३७।।
(अर्जुन) हे अर्जुना। (यथा) ज्याप्रमाणे। (समिद्धः अग्निः) प्रज्वलित झालेला अग्नी। (एघांति) सान्याथोर ओल्याकोरड्या सर्वच लाकडांना। (भस्मसात् कुरुते) जाळून नष्ट करतो। (तथा) त्याप्रमाणेच। (ज्ञानानिः) अनुसरणामुळे प्रदीप्त झालेला ज्ञानरूप अग्नी। (सर्वकर्माणि) सर्वच कर्माना मग ती संत असोत की असंत। सामान्य असो की थोर सर्वच संचित कर्माना। (भस्मसात् कुळते) नष्ट करून टाकतो. मग इथे ज्ञानरूय अन्नी चेतवायला भक्तीची आणि वैराग्याची आवश्यकता आहे. नुसते ज्ञान काहीही करीत नाही. एरव्ही ज्ञान निरर्थक आहे. कारण ज्ञान जाणे तो जाणता नव्हे. क्रिया करू जाणे तो जाणता. नुसती जाणीव असणे त्याला इथे ज्ञानम्हटलेले नाही. ।।३७।।
०४.३८श्री भगवानुवाच
न हि ज्ञानेन सदृशं। पवित्रमिह विद्यते ।
तत्स्वयं योगसंसिद्धः। कालेनात्मनि विन्दति ।।०४/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न हि ज्ञानेन सदृशम्।
पवित्रम् इह विद्यते ।
तत् स्वयम् योगसंसिद्धः।
कालेन आत्मनि विन्दन्ति ।।
पवित्रम् इह विद्यते ।
तत् स्वयम् योगसंसिद्धः।
कालेन आत्मनि विन्दन्ति ।।
अन्वय
इह। ज्ञानेन सदृशम्। पवित्रम्। न हि विद्यते। तत्। योगसंसिद्धः। कालेन। स्वयम् आत्मनि विन्दन्ति.
मराठी अर्थ
दोषांपासून कर्मबंधनांपासून ज्ञानच मुक्त करू शकते कारण
(इह) या लोकी। (ज्ञानेन सदृशम्) ज्ञानासारखे। (पवित्रम्) शुद्ध करणारे। पवित्र करणारे। (न हि विद्यते) दुसरे काहीही नाही। (तत्) ते पवित्रकर ज्ञान। (योगासंसिद्धः) अनुसरणयोग ज्याच्या ठाई दृढावला आहे त्यास व मुख्य अर्थाने तर अनुसरण शेवटास नेऊन पुनः संबंधाचा अधिकार ज्याने जोडला आहे असा पुरुष। (कालेन) काही काळाने। (स्वयम् आत्मनि विन्दन्ति) सकळ मळाच्या भितरात असलेल्या आद्यमळा अविद्येलाही परमेश्वराद्वारा भेदले जाऊन शुद्ध जीवस्वरूपी प्राप्त करून घेतो. या ज्ञानासच सत्ताज्ञान। अपरोक्षज्ञान असे म्हणावे. शाब्दज्ञान जे आहे ते अंतःकरणाधार असते. आणि शिवबासांच्या प्रमेयात सांगितल्याप्रमाणे आद्यमळाधार ती ज्ञानशक्ती रहाते. पण शुद्ध जीवस्वरुपात प्रवेशलेली नाही. असा शाब्दज्ञानिया भक्ती वैराग्याद्वारा योगसंसिद्ध झाला असता अपरोक्षाला पात्र होतो आणि मग ते अपरोक्ष सत्ताशक्ती त्याच्या आत्म्यामध्ये म्ह. जीवस्वरुपामध्ये कालांतराने तो प्राप्त करून घेतो. ।।३८ ।।
(इह) या लोकी। (ज्ञानेन सदृशम्) ज्ञानासारखे। (पवित्रम्) शुद्ध करणारे। पवित्र करणारे। (न हि विद्यते) दुसरे काहीही नाही। (तत्) ते पवित्रकर ज्ञान। (योगासंसिद्धः) अनुसरणयोग ज्याच्या ठाई दृढावला आहे त्यास व मुख्य अर्थाने तर अनुसरण शेवटास नेऊन पुनः संबंधाचा अधिकार ज्याने जोडला आहे असा पुरुष। (कालेन) काही काळाने। (स्वयम् आत्मनि विन्दन्ति) सकळ मळाच्या भितरात असलेल्या आद्यमळा अविद्येलाही परमेश्वराद्वारा भेदले जाऊन शुद्ध जीवस्वरूपी प्राप्त करून घेतो. या ज्ञानासच सत्ताज्ञान। अपरोक्षज्ञान असे म्हणावे. शाब्दज्ञान जे आहे ते अंतःकरणाधार असते. आणि शिवबासांच्या प्रमेयात सांगितल्याप्रमाणे आद्यमळाधार ती ज्ञानशक्ती रहाते. पण शुद्ध जीवस्वरुपात प्रवेशलेली नाही. असा शाब्दज्ञानिया भक्ती वैराग्याद्वारा योगसंसिद्ध झाला असता अपरोक्षाला पात्र होतो आणि मग ते अपरोक्ष सत्ताशक्ती त्याच्या आत्म्यामध्ये म्ह. जीवस्वरुपामध्ये कालांतराने तो प्राप्त करून घेतो. ।।३८ ।।
०४.३९श्री भगवानुवाच
श्रद्धावॉल्लभते ज्ञानं। तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम्। अचिरेणाधिगच्छति ।।०४/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्।
तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानम् लब्ध्वा पराम् शान्तिम्।
अचिरेण अधिगच्छति ।।
तत्परः संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानम् लब्ध्वा पराम् शान्तिम्।
अचिरेण अधिगच्छति ।।
अन्वय
श्रद्धावान्। तत्परः। संयतेन्द्रियः। ज्ञानम् लभते।ज्ञानम् लब्ध्वा। अचिरेण। पराम् शान्तिम् अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
दोषांपासून कर्मबंधनांपासून ज्ञानच मुक्त करू शकते कारण असे हे अपरोक्षज्ञान कोणाला होते? गुरूजवळून ३४व्या श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे ज्ञान जाणून घेतल्याने हे अपरोक्ष होते काय? असे योगसंसिद्ध होण्यासाठी आणि अपरोक्ष संचाराला पात्र होण्यासाठी कोणती पात्रता आवश्यकआहे ते सांगत आहेत.
(श्रद्धावान) गुरूने निरुपिलेल्या यथार्थ ज्ञानावर : "आताचे तव ऐसे घेपे :" या वचनानुसार श्रद्धा ठेवणारा। ईश्वरे विहिला आचार निःसंशय माझ्या हितासाठीच आहे अशी प्रतितीयुक्त श्रद्धा ठेवणारा आणि। (तत्परः) विधी उपस्थित झाला असता गुडघे मांडिया न धरून तत्परतेने आचरणारा। निषेध सन्मुख आला असता तत्परतेने चुकवणारा आणि तो परमेश्वरच माझं एकमेव आश्रयस्थान आहे। दुसरे मला मिळवायचे नाही असे मानणारा आणि। (संयतेन्द्रियः) मना इंद्रियांचा संयम करणारा। (ज्ञानम् लभते) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त करून घेतो। (ज्ञानम् लय्यवा) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त होताच। (अचिरेण) तत्काळ। (पराम् शान्तिम् अधिगच्छति) श्रेष्ठ प्रकारच्या शांतीला मिळवून घेतो. आता मला प्राप्ती होईलच। कुठल्याही विघ्नातमी ढळणार नाही। साधनापासून कोणतंही विघ्न मला ढाळू शकणार नाही अशी थोर स्वस्थता त्यास बाणते कारण ईश्वरस्वरूपाचा त्यास साक्षात्कार होतो. ।।३९।।
(श्रद्धावान) गुरूने निरुपिलेल्या यथार्थ ज्ञानावर : "आताचे तव ऐसे घेपे :" या वचनानुसार श्रद्धा ठेवणारा। ईश्वरे विहिला आचार निःसंशय माझ्या हितासाठीच आहे अशी प्रतितीयुक्त श्रद्धा ठेवणारा आणि। (तत्परः) विधी उपस्थित झाला असता गुडघे मांडिया न धरून तत्परतेने आचरणारा। निषेध सन्मुख आला असता तत्परतेने चुकवणारा आणि तो परमेश्वरच माझं एकमेव आश्रयस्थान आहे। दुसरे मला मिळवायचे नाही असे मानणारा आणि। (संयतेन्द्रियः) मना इंद्रियांचा संयम करणारा। (ज्ञानम् लभते) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त करून घेतो। (ज्ञानम् लय्यवा) ते अपरोक्ष ज्ञान प्राप्त होताच। (अचिरेण) तत्काळ। (पराम् शान्तिम् अधिगच्छति) श्रेष्ठ प्रकारच्या शांतीला मिळवून घेतो. आता मला प्राप्ती होईलच। कुठल्याही विघ्नातमी ढळणार नाही। साधनापासून कोणतंही विघ्न मला ढाळू शकणार नाही अशी थोर स्वस्थता त्यास बाणते कारण ईश्वरस्वरूपाचा त्यास साक्षात्कार होतो. ।।३९।।
०४.४०श्री भगवानुवाच
अज्ञश्वाश्रद्दधानश्च। संशयात्मा विनश्यति ।
नायं लोकोऽस्ति न परो। न सुखं संशयात्मनः ।।०४/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अज्ञः च अश्रद्दधानः च।
संशयात्मा विनश्यति ।
न अयम् लोकः अस्ति न परः।
न सुखम् संशयात्मनः ।।
संशयात्मा विनश्यति ।
न अयम् लोकः अस्ति न परः।
न सुखम् संशयात्मनः ।।
अन्वय
अज्ञः। च। अश्रद्दधानः। च। संशयात्मा। विनश्यति।संशयात्मनः। न सुखम्। न अयम् लोकः। परः न अस्ति.
मराठी अर्थ
श्रद्धासंपन्न। संयमी। तत्पर बोधवंताला (अनुसरलेल्याला) पुनः संबंध व अपरोक्ष प्राप्त होते पण ज्या बोधवंताला ईश्वरप्रतिती होऊनही श्रीमुख वचनावर पूर्वसंस्कारामुळे पाहिजे तशी श्रद्धा नसते त्याला एक पुनः संबंधच अंतरतो काय ? अपरोक्षच होत नाही काय ?
(अक्षः) ज्ञान होऊनही ज्ञानाचे कार्य न करणारा। (च) आणि। (अश्रधानः) श्रीमुख वचनावर श्रद्धा नाही। किडाळ संस्कारामुळे वचनाच्या यथार्थ अर्थावर श्रद्धा न ठेवणारा। (च) आणि। (संशयात्मा) संदेहिया। संशयी पुरुष। (विनश्यति) बोध गमावतो. दायंबा देमाईसाची परी होते। (संशयात्मनः) भगवंतांनी वचनाद्वारे दिलेल्या आश्वासनांवर। (कृष्टादृष्ट अभयदानांवर) जो प्रत्यय ठेवत नाही। संदेह करतो अशा संशयी बोधवंताला। (न सुखम्) बोधाची स्वस्थता तर बाणत नाहीच पण असा बोधवंत विषयांच्या अभावी उद्विग्न असतो त्याला। (न अयम् लोकः) ह्या लोकीही प्रतिष्ठेचे। सन्मानाचे जीवन नसते। (परः न अस्ति) कणव न उरल्यामुळे लीळादानादि फळेही मिळत नाहीत। बोध गमावल्यामुळे ओवाळणीचे फळदेखील अंतरते. प्रतिदेह चौकडीदेखील चुकत नाही ।।४०।।
(अक्षः) ज्ञान होऊनही ज्ञानाचे कार्य न करणारा। (च) आणि। (अश्रधानः) श्रीमुख वचनावर श्रद्धा नाही। किडाळ संस्कारामुळे वचनाच्या यथार्थ अर्थावर श्रद्धा न ठेवणारा। (च) आणि। (संशयात्मा) संदेहिया। संशयी पुरुष। (विनश्यति) बोध गमावतो. दायंबा देमाईसाची परी होते। (संशयात्मनः) भगवंतांनी वचनाद्वारे दिलेल्या आश्वासनांवर। (कृष्टादृष्ट अभयदानांवर) जो प्रत्यय ठेवत नाही। संदेह करतो अशा संशयी बोधवंताला। (न सुखम्) बोधाची स्वस्थता तर बाणत नाहीच पण असा बोधवंत विषयांच्या अभावी उद्विग्न असतो त्याला। (न अयम् लोकः) ह्या लोकीही प्रतिष्ठेचे। सन्मानाचे जीवन नसते। (परः न अस्ति) कणव न उरल्यामुळे लीळादानादि फळेही मिळत नाहीत। बोध गमावल्यामुळे ओवाळणीचे फळदेखील अंतरते. प्रतिदेह चौकडीदेखील चुकत नाही ।।४०।।
०४.४१श्री भगवानुवाच
योगसन्न्यस्तकर्माणं। ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि। निबधून्ति धनञ्जय ।।०४/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योगसंन्यस्थकर्माणम्।
ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तम् न कर्माणि।
निबद्धन्ति धनंजय ।।
ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तम् न कर्माणि।
निबद्धन्ति धनंजय ।।
अन्वय
निवश्वन्ति. धनंजय। योगसंन्यस्थकर्माणम्। ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवन्तम्। कर्माणि न
मराठी अर्थ
बोधयुक्त अनुसरलेल्या श्रद्धासंपन्न पुरुषाचा आचार व वर्णन थोडक्यातकरतात.
(धनञ्जय) हे धनंजया। (योगसंन्यस्थकर्माणम्) अनुसरणरूय योगाचे ठाई समग्र कर्मे ज्याने अर्पण केली आहेत. ईश्वरविहित तेव्हडेच करणार आणि। (ज्ञानसंछिन्नसंशयम्) यथार्थ ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व संशय नष्ट झालेले आहेत असा। (आत्मवन्तम्) ईश्वरस्मरणी तत्पर असा आत्मनिष्ठ पुरुष। (कर्माणि न विवश्वन्ति)कर्मसवा भोगाच्या कर्मांनी वा भोगांनी बांधला जात नाही। लिपित होत नाही. ।।४१।।
(धनञ्जय) हे धनंजया। (योगसंन्यस्थकर्माणम्) अनुसरणरूय योगाचे ठाई समग्र कर्मे ज्याने अर्पण केली आहेत. ईश्वरविहित तेव्हडेच करणार आणि। (ज्ञानसंछिन्नसंशयम्) यथार्थ ज्ञानामुळे ज्याचे सर्व संशय नष्ट झालेले आहेत असा। (आत्मवन्तम्) ईश्वरस्मरणी तत्पर असा आत्मनिष्ठ पुरुष। (कर्माणि न विवश्वन्ति)कर्मसवा भोगाच्या कर्मांनी वा भोगांनी बांधला जात नाही। लिपित होत नाही. ।।४१।।
४.४२श्री भगवानुवाच
तस्मादज्ञानसम्भूतं। हत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वेनं संशयं योगम्। आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत ।।४/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् अज्ञानसंभूतम्।
हत्स्थम् ज्ञानसिना आत्मानः ।
छित्वा एनम् संशयम् योगम्।
आतिष्ठ उत्तिष्ठ भारत ।।
हत्स्थम् ज्ञानसिना आत्मानः ।
छित्वा एनम् संशयम् योगम्।
आतिष्ठ उत्तिष्ठ भारत ।।
अन्वय
तस्मात्। अज्ञानसंभूतम्। हत्स्थम्। आत्मनः एनम् संशयम्। ज्ञानासिना छित्वा। योगम् आतिष्ठ। भारत। उत्तिष्ठ.
मराठी अर्थ
(तस्मात्) म्हणून तुझ्या हिताची गोष्ट सांगतो की। तू। (अज्ञानसंभूतम्) अज्ञानामुळे उद्भवलेल्या (हत्स्यम्) अंतःकरणातील (आत्मनः एतम् संशयम्) ह्या आपल्या संशयाला आधी। (ज्ञानासिना पित्वा) ज्ञानरूप तलवारीने छेदन टाकून। (योगम् आतिष्ठ) माझ्या आक्षेप्रमाणे निष्काम कर्म कर। (माझ्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी) (भारत) हे भरतवंशी अर्जुना। (उतिष्ठ)। (युद्धासाठी) उभा रहा. ।।४२।।
अथ पंचमोधाय
०५.०१अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणं कृष्ण।पुनर्योगं च शंससी ।
यच्छेय एत योरेकं।तन्मे बृही सुनिष्तम ।।०५/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
संन्यासं कर्मनाम कृष्ण।
पुण:योगम च शंसाशी ।
यत् श्रेय एतयो एकम।
तत मे बृही सुनिष्टीतम ।।
पुण:योगम च शंसाशी ।
यत् श्रेय एतयो एकम।
तत मे बृही सुनिष्टीतम ।।
अन्वय
कृष्ण।कर्मनाम।संन्यासं।च।पून:।योगम।शंसाशी।एतयो ।यत।सुनिशितम।श्रेय।तत।एकममे बृही
मराठी अर्थ
मागील निरूपणात:श्रेयान द्रव्याम्यद्यज्ञात ज्ञान यज्ञ:परंतप ‘ अशी ज्ञायनयोगाची (कर्म संन्यासाची)प्रशंसा केली आणि शेवटी पुन्हा कर्म आचरण्यास भगवंत सांगतात.तेव्हा दोन्हीपैकी श्रेष्ठ साधन ते कोणते? किवा मागच्या अध्यायात भगवंत ‘ योग संन्यस्त कर्मनाम ज्ञानसिछन्नसंशयम आत्म वन्तम न कर्मणि निब्धांती धनजय ‘ इथे योग संन्यस्त कर्मनाम अश्या व्यक्तीला कर्म बाधत नाही।आत्मवंतम म्हं.परमेश्वर-परायणला कर्म बाधात नाही असे सांगून आणि पुन्हा शेवटच्या श्लोकी छित्वैनम संशयम योगं अतिष्टोतीश भारत ‘ असे म्हणतात.अर्थात सन्यांसही करायला म्हणतात आणि कर्मही करायला म्हणतात.ह्या गोष्टी श्रेयस्कर आहे असे आपण सांगता.परंतु यातले अधिक श्रेयस्कर ते काय?अशी अर्जुनाला शंका पडली म्हणून तो विचारतो.
अर्जुन उवाच (कृष्ण)हे भगवंता (कर्मनाम)कर्माचा (संन्यासं)आत्यंतिक त्याग (च)आणि (पून:)पुन्हा (योगम)कर्मयोगालाही (शंसाशी)प्रशंसिता (एतयो )या दोघातून (यत)जे (सुनिशितम)निष्टितपाने (श्रेय)कल्याण कारक असेल (तत)ते (एकममे)एकच (मे)मी (बृही)सांगा
अर्जुन उवाच (कृष्ण)हे भगवंता (कर्मनाम)कर्माचा (संन्यासं)आत्यंतिक त्याग (च)आणि (पून:)पुन्हा (योगम)कर्मयोगालाही (शंसाशी)प्रशंसिता (एतयो )या दोघातून (यत)जे (सुनिशितम)निष्टितपाने (श्रेय)कल्याण कारक असेल (तत)ते (एकममे)एकच (मे)मी (बृही)सांगा
०५.०२अर्जुन उवाच
सन्न्यासः कर्मयोगश्च। निःश्रेयसकरावुभौ ।
तयोस्तु कर्मसन्यासात्। कर्मयोगो विशिष्यते ।।०५/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
संन्यासः कर्मयोगः च।
निःश्रेयसकरौ उभौ ।
तयोः तु कर्मसंन्यासात्।
कर्मयोगः विशिष्यते ।।
निःश्रेयसकरौ उभौ ।
तयोः तु कर्मसंन्यासात्।
कर्मयोगः विशिष्यते ।।
अन्वय
संन्यासः। च। कर्मयोगः। उभौ। निःश्रेयसकरौ। तु। तयोः। कर्मसंन्यासात्। कर्मयोगः। विशिष्यते.
मराठी अर्थ
यावर भगवंत उत्तर देतात-
(संन्यासः) कर्माचा अत्यंतिक त्याग। (च) आणि। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (उभौ) दोन्ही। (निःश्रेयसकरौ) नित्यमुक्ती देणारेच आहेत. (तु) परंतु। (तयोः) त्या दोन्हीत। (कर्मसंन्यासात्) कर्मसंन्यासापेक्षा। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (विशिष्यते) श्रेष्ठ आहे. ।।
या श्लोकाचा अर्थ करतांना काही महानुभाव कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म व कर्मसंन्यास म्ह. अनुसरण असा विपरीत अर्थ करतात. तो सर्वथा त्याज्य होय. भगवंतांना कर्मसंन्यास म्ह. निषिद्ध कर्मांचा अत्यंतिक त्याग करून नित्यविधी आचरणे असा अर्थ अभिप्रेत आहे. ह्या पुरुषाने निषिद्ध कर्मांचा त्याग तर केला आहेच पण मैळण्याच्या भितीने व स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक या चतुर्विध साधनी आवडी कमी झाल्यामुळे संगसांगात देणे। सुश्रुषा करणे। सेवादास्य करणे हे विधीदेखील आचरणे सोडले आहेत. हे झाले असन्निधानी. सन्निधानीदेखील भांडारेकार न्याये कर्मसंन्यासी असू शकतात. मागील ज्ञानदेही सेवादास्यादि निमित्तविधी डावलल्यामुळे असाच संस्कार पुढील ज्ञानदेही कार्य करतो. मूळसृष्टीपासून जीव स्वातंत्रिया हे संस्कार जोडत आला आहे. ज्ञानदेही ज्याने सेवादास्य प्राप्त झाले असता तत्परतेने आचरले अथवा करणीयाची वचने ऐकून अपरितोष अप्राप्ती भावली असा पुरुष प्रमादी झाला तरी पुढीले सृष्टी त्यास निमित्तविधी प्राप्त होतो. सन्निधानातदेखील या जातीच्या मागील संस्कारामुळे श्रीआचार्य। म्हाइंभट। अर्जुनदेव यांच्याप्रमाणे कर्मयोगाचा लाभ होतो. परनिष्ट कणवेमुळे तर परमेश्वर व्यसन स्विकारून बळानेच दास्य करवून घेतात मग हे दास्य अवताराच्या वेषानुरूप असते. ।।२।।
(संन्यासः) कर्माचा अत्यंतिक त्याग। (च) आणि। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (उभौ) दोन्ही। (निःश्रेयसकरौ) नित्यमुक्ती देणारेच आहेत. (तु) परंतु। (तयोः) त्या दोन्हीत। (कर्मसंन्यासात्) कर्मसंन्यासापेक्षा। (कर्मयोगः) निष्काम कर्मयोग। (विशिष्यते) श्रेष्ठ आहे. ।।
या श्लोकाचा अर्थ करतांना काही महानुभाव कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म व कर्मसंन्यास म्ह. अनुसरण असा विपरीत अर्थ करतात. तो सर्वथा त्याज्य होय. भगवंतांना कर्मसंन्यास म्ह. निषिद्ध कर्मांचा अत्यंतिक त्याग करून नित्यविधी आचरणे असा अर्थ अभिप्रेत आहे. ह्या पुरुषाने निषिद्ध कर्मांचा त्याग तर केला आहेच पण मैळण्याच्या भितीने व स्थान। प्रसाद। भिक्षु। वासनिक या चतुर्विध साधनी आवडी कमी झाल्यामुळे संगसांगात देणे। सुश्रुषा करणे। सेवादास्य करणे हे विधीदेखील आचरणे सोडले आहेत. हे झाले असन्निधानी. सन्निधानीदेखील भांडारेकार न्याये कर्मसंन्यासी असू शकतात. मागील ज्ञानदेही सेवादास्यादि निमित्तविधी डावलल्यामुळे असाच संस्कार पुढील ज्ञानदेही कार्य करतो. मूळसृष्टीपासून जीव स्वातंत्रिया हे संस्कार जोडत आला आहे. ज्ञानदेही ज्याने सेवादास्य प्राप्त झाले असता तत्परतेने आचरले अथवा करणीयाची वचने ऐकून अपरितोष अप्राप्ती भावली असा पुरुष प्रमादी झाला तरी पुढीले सृष्टी त्यास निमित्तविधी प्राप्त होतो. सन्निधानातदेखील या जातीच्या मागील संस्कारामुळे श्रीआचार्य। म्हाइंभट। अर्जुनदेव यांच्याप्रमाणे कर्मयोगाचा लाभ होतो. परनिष्ट कणवेमुळे तर परमेश्वर व्यसन स्विकारून बळानेच दास्य करवून घेतात मग हे दास्य अवताराच्या वेषानुरूप असते. ।।२।।
०५.०३अर्जुन उवाच
ज्ञेयः स नित्यसन्न्यासी। यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो। सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ।।०५/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञेयः सः नित्यसंन्यासी। यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो। सुखम् बन्धात् प्रमुच्यते ।।
निर्द्वन्द्वः हि महाबाहो। सुखम् बन्धात् प्रमुच्यते ।।
अन्वय
महाबाहो। यः। न द्वेष्टि। न काङ्क्षति। सः। नित्यसंन्यासी। ज्ञेयः।निर्द्वन्द्वः हि। सुखम्। बन्धात् प्रमुच्यते.
मराठी अर्थ
निष्काम कर्मयोग श्रेष्ठ का आहे आणि संन्यासी कोणाला म्हणावे हे जाणून घे.
(महाबाहो) हे अर्जुना। (यः) जो। (निष्काम कर्मयोगी)। (न द्वेष्टि) कोण्या व्यक्तीचा द्वेष करीत नाही अथवा माझी आज्ञापालनरूप कर्म करीत असता एखादे हीन दर्जाचे काम करावे लागले तरी त्याबद्दल खंत करीत नाही। (न काङ्क्षति) कशाची इच्छा करीत नाही अथवा मी विहिलेल्या कर्मांमध्ये जी कर्मे लौकिक अर्थाने श्रेष्ठ दर्जाची आहेत त्यांचीही अपेक्षा करीत नाही अर्थात प्राप्तविधी कसाही असला तरी तो आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (नित्यसंन्यासी) निरंतर संन्यासीच। (ज्ञेयः) मानायला पाहिजे. ।।
ज्याला तू कर्मयोगी कर्मयोगी म्हणतोस तो तरी संन्यासीच आहे. कर्मयोग तोच संन्यास आणि संन्यास तोच कर्मयोग. तो कधीच आपल्याला न आवडणाऱ्या ईश्वरविहीत दुःखरूप कर्मांचा द्वेष करीत नाही आणि जे कर्म सुखकर। आवडणारे आहेत त्या कर्मांची इच्छा करीत नाही. असा निष्कामपणे कर्म आचरणारा पुरुष देखील संन्यासीच आहे. कारण की। (निर्द्धन्द्धः हि) असा हा इच्छाद्वेषादि द्वंद्वावेगळा झालेला कर्मयोगीच (सुखम्) सहजपणे। सुखानेच (बन्धात् प्रमुच्यते) संसारबंधनापासून। कर्मबंधनांपासून। रजस्तमापासून मुक्त होऊन जाणारा आहे. अर्थात इच्छाद्वेषांनी संपन्न असा पुरुष ईश्वरविहित कर्मे करीत असला तरी तो सहजपणे मुक्त होऊ शकत नाही. इच्छाद्वेषाच्या प्रसवाचे पारडे जड झाले तर प्रमादही होऊ शकतो. तात्पर्य। निष्काम कर्मयोग्याला संन्यासीच म्हणायला पाहिजे. कर्मसंन्यासाला मात्र कर्मयोगी म्हणता येणार नाही या अर्थाने कर्मयोगी श्रेष्ठ होय. ।। अशी साधनी श्रेष्ठ कनिष्ठता आहे तथापि त्रिगुणातीत एणे अर्थे। नित्यमुक्ती देणारी एणे अर्थे दोन्ही साधने तत्वतः सारखीच आहेत म्हणून सांगतात. कर्मयोग्याला संन्यासी न समजणे आणि संन्यास्याला कर्मयोगी न समजणे अशीगल्लत अज्ञान जन करतात. म्हणून पुढे सांगतात. ।।३।।
(महाबाहो) हे अर्जुना। (यः) जो। (निष्काम कर्मयोगी)। (न द्वेष्टि) कोण्या व्यक्तीचा द्वेष करीत नाही अथवा माझी आज्ञापालनरूप कर्म करीत असता एखादे हीन दर्जाचे काम करावे लागले तरी त्याबद्दल खंत करीत नाही। (न काङ्क्षति) कशाची इच्छा करीत नाही अथवा मी विहिलेल्या कर्मांमध्ये जी कर्मे लौकिक अर्थाने श्रेष्ठ दर्जाची आहेत त्यांचीही अपेक्षा करीत नाही अर्थात प्राप्तविधी कसाही असला तरी तो आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (नित्यसंन्यासी) निरंतर संन्यासीच। (ज्ञेयः) मानायला पाहिजे. ।।
ज्याला तू कर्मयोगी कर्मयोगी म्हणतोस तो तरी संन्यासीच आहे. कर्मयोग तोच संन्यास आणि संन्यास तोच कर्मयोग. तो कधीच आपल्याला न आवडणाऱ्या ईश्वरविहीत दुःखरूप कर्मांचा द्वेष करीत नाही आणि जे कर्म सुखकर। आवडणारे आहेत त्या कर्मांची इच्छा करीत नाही. असा निष्कामपणे कर्म आचरणारा पुरुष देखील संन्यासीच आहे. कारण की। (निर्द्धन्द्धः हि) असा हा इच्छाद्वेषादि द्वंद्वावेगळा झालेला कर्मयोगीच (सुखम्) सहजपणे। सुखानेच (बन्धात् प्रमुच्यते) संसारबंधनापासून। कर्मबंधनांपासून। रजस्तमापासून मुक्त होऊन जाणारा आहे. अर्थात इच्छाद्वेषांनी संपन्न असा पुरुष ईश्वरविहित कर्मे करीत असला तरी तो सहजपणे मुक्त होऊ शकत नाही. इच्छाद्वेषाच्या प्रसवाचे पारडे जड झाले तर प्रमादही होऊ शकतो. तात्पर्य। निष्काम कर्मयोग्याला संन्यासीच म्हणायला पाहिजे. कर्मसंन्यासाला मात्र कर्मयोगी म्हणता येणार नाही या अर्थाने कर्मयोगी श्रेष्ठ होय. ।। अशी साधनी श्रेष्ठ कनिष्ठता आहे तथापि त्रिगुणातीत एणे अर्थे। नित्यमुक्ती देणारी एणे अर्थे दोन्ही साधने तत्वतः सारखीच आहेत म्हणून सांगतात. कर्मयोग्याला संन्यासी न समजणे आणि संन्यास्याला कर्मयोगी न समजणे अशीगल्लत अज्ञान जन करतात. म्हणून पुढे सांगतात. ।।३।।
०५.०४अर्जुन उवाच
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः। प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यक्। उभयोर्विन्दते फलम् ।।०५/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सांख्ययोगौ पृथक् बालाः।
प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकम् अपि आस्थितः।
सम्यक् उभयोः विन्दते कलम् ।।
प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकम् अपि आस्थितः।
सम्यक् उभयोः विन्दते कलम् ।।
अन्वय
बालाः। सांख्ययोगौ। पृथक्। प्रवदन्ति। न पण्डिताः।एकम्। सम्यक् आस्थितः। उभयोः अपि। फलम्। विन्दते.
मराठी अर्थ
अशी साधनी श्रेष्ठ कनिष्ठता आहे तथापि त्रिगुणातीत एणे अर्थे। नित्यमुक्ती देणारी एणे अर्थे दोन्ही साधने तत्वतः सारखीच आहेत म्हणून सांगतात.
हे अर्जुना। (बालाः) अल्पज्ञ लोक। अल्पज्ञ लोक। नेमके ज्ञान न झालेले अज्ञान जन ते (सांख्ययोगौ) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांना। (पृथक्) वेगळे वेगळे। (प्रवदन्ति) म्हणतात। (न पण्डिताः) विद्वान जन मात्र तसे मानत नाहीत। (एकम्) दोहीतून एका साधनी। (सम्यक् आस्थितः) चांगल्या प्रकारे दृढ झालेला पुरुष साधन शेवटाला नेणारा पुरुष। (उभोः अपि) दोघांचेही। (फलम्) साध्य परमेश्वरप्राप्ती। (विन्दते) मिळवतो. ।।
हे अर्जुना। (बालाः) अल्पज्ञ लोक। अल्पज्ञ लोक। नेमके ज्ञान न झालेले अज्ञान जन ते (सांख्ययोगौ) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांना। (पृथक्) वेगळे वेगळे। (प्रवदन्ति) म्हणतात। (न पण्डिताः) विद्वान जन मात्र तसे मानत नाहीत। (एकम्) दोहीतून एका साधनी। (सम्यक् आस्थितः) चांगल्या प्रकारे दृढ झालेला पुरुष साधन शेवटाला नेणारा पुरुष। (उभोः अपि) दोघांचेही। (फलम्) साध्य परमेश्वरप्राप्ती। (विन्दते) मिळवतो. ।।
०५.०५अर्जुन उवाच
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं। तद्योगैरपि गम्यते ।
एकं साङ्ख्यं च योगं च। यः पश्यति स पश्यति ।।०५/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानम्।
तत् योगैः अपि गम्यते ।
एकम् सांख्यम् च योगम् च।
यः पश्यति सः पश्यति ।।
तत् योगैः अपि गम्यते ।
एकम् सांख्यम् च योगम् च।
यः पश्यति सः पश्यति ।।
अन्वय
सांख्यैः। यत्। स्थानम्। प्राप्यते। तत्। योगैः अपि गम्यते। यः। सांख्यम्। च। योगम्। एकम्। पश्यति। सः च। पश्यति.
मराठी अर्थ
सांख्य आणि योग या दोघांपैकी एकाचे जरी व्यवस्थीत रीतीने आचरण केले तर दोन्हीचेही फळ त्याला प्राप्त होते. सांख्य जरी उत्तम रीतीने आचरला तरी सांख्याचे आणि योगाचे फळ प्राप्त होते आणि योग जरी उत्तम प्रकारे आचरला तरी योगाचे आणि सांख्याचे फळ प्राप्त होते. एक जरी नेमका आचरला तर दोन्ही प्राप्त होतात. इये श्लोकी ओलेनि गुणे नित्यविधी आचरणारा पुरुष हा सांख्य शब्दाने व शुश्रुषादि प्रेमादीक विधी आचरणारा निमित्तविधीचा पुरुष योग शब्दाने जाणावा. त्याचप्रमाणे (सांख्यैः) ज्ञानयोग्यांकडून। कोरडेनि गुणे आचरत्या कर्मसंन्याशांकडून। (यत्) जे। (स्थानम्) सद् ब्रह्मस्वरूपी पावन। (प्राप्यते) मिळवले जाते। (तत्) तेच। (योगैः अपि गम्यते) दासीचेनि दृष्टांते कोरडेनि गुणे निमित्तविधी आचरत्या निष्काम कर्मयोग्यांकडूनपण मिळवले जाते.। येथे मुख्यत्वे ज्या पुरुषांनी संगसांगात दिला पण कोरडेनि गुणे निमित्तविधी आचरला आणि त्यांच्याकडून प्रेमाला एकही अधिकार्या योग्य झाला नाही. अपरोक्षालाच अधिकार्ये योग्य झाले ते कर्मयोगी जाणावे. अशा रितीने। (यः) जो पुरुष। (सांख्यम्) कर्मसंन्यासाला। (च) आणि। योगम्) निष्काम कर्मयोगाला। (एकम्) साध्याच्या अर्थानेही एकच आहेत असे। (पश्यति) ज्ञानदृष्टीने जाणतो। (सः च) तोच। (पश्यति) यथार्थ जाणतो. त्याची जाणीव यथार्थ होय. ।। या मागील दोन श्लोकांवरून कविश्वरशाळेचे लोक म्हणतात की। श्रीकृष्णभगवंतांना एकच प्राप्ती अभिप्रेत आहे. जे सांख्ययोगाद्वारा मिळविले जाते तेच कर्मयोगाद्वाराही मिळविले जाते. म्हणजेच परमेश्वरप्राप्ती ही एकच आहे. दोन प्राप्ती जे मानतात ते काहीतरी चुकत आहेत. असे ते गीतेवरून सांगतात. आपण याला परिहार असा देतो. इथे दोन श्लोक का बरं ? दुसरा श्लोक नको होता. चौथाच श्लोक पाहिजे होता. पुढचा पाचवा श्लोक सांगायचे काही कारण नाही. म्हणजे हे पिष्ठश्च पेशनम् झाले. दळलेलेच पुन्हा दळलेले झाले. ज्या अर्थी हे सांगण्याकरिता दोन श्लोक प्रवर्तले आहेत त्या अर्थी प्राप्ती दोनच आहेत. एकच गोष्ट सांगण्याकरिता पुनरुक्तीचा दोष एखादा ज्ञानिया। एखादा अज्ञान जीव करू शकतो. परंतु परमेश्वर कसे बरे करतील !
या दोन्ही श्लोकाचा आपण असा अर्थ करतो। कोरडेनि गुणे सांख्य आचरला आणि कोरडेनि गुणेच योग आचरला तर उभयोः फलम् विन्दते म्ह. ब्रह्मप्राप्ती होते. ज्ञानियासि पाठीसि घालिती या वचनाची ब्रह्मप्राप्ती होते. आणि यत्साङख्यैः प्राप्यते स्थानम् म्ह. सांख्ययोगी तो वस्तूभजनिया असल्यामुळे जर ओलेनि गुणे चर्या करीत असेल अथवा ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचा असल्यामुळे प्रयत्नपूर्वक ओला गुण साधून चर्या करीत असेल तर तद्योगैरपि गम्यते म्ह. आवडीपूर्वक शुश्रुषादि कर्मयोग आचरणाऱ्या साधकासारखाच प्रेमाला जातो. म्हणून ओलेनि गुणे आचरला जाणारा सांख्य आणि आवडीपूर्वक आचरला जाणारा निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही एकच आहेत। एकच फळ देणारे आहेत अशी ज्याची जाणीव आहे त्याचीच जाणीव खरी आहे. असे भगवंतांनी सांगितले आहे असे आपल्याला वाटते. ।।५।।
या दोन्ही श्लोकाचा आपण असा अर्थ करतो। कोरडेनि गुणे सांख्य आचरला आणि कोरडेनि गुणेच योग आचरला तर उभयोः फलम् विन्दते म्ह. ब्रह्मप्राप्ती होते. ज्ञानियासि पाठीसि घालिती या वचनाची ब्रह्मप्राप्ती होते. आणि यत्साङख्यैः प्राप्यते स्थानम् म्ह. सांख्ययोगी तो वस्तूभजनिया असल्यामुळे जर ओलेनि गुणे चर्या करीत असेल अथवा ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचा असल्यामुळे प्रयत्नपूर्वक ओला गुण साधून चर्या करीत असेल तर तद्योगैरपि गम्यते म्ह. आवडीपूर्वक शुश्रुषादि कर्मयोग आचरणाऱ्या साधकासारखाच प्रेमाला जातो. म्हणून ओलेनि गुणे आचरला जाणारा सांख्य आणि आवडीपूर्वक आचरला जाणारा निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही एकच आहेत। एकच फळ देणारे आहेत अशी ज्याची जाणीव आहे त्याचीच जाणीव खरी आहे. असे भगवंतांनी सांगितले आहे असे आपल्याला वाटते. ।।५।।
०५.०६अर्जुन उवाच
सन्यासस्तु महाबाहो। दुःखमाप्नुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म। नचिरेणाधिगच्छति ।।०५/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
संन्यासः तु महाबाहो।
दुःखम् आप्नुम् अयोगतः ।
योगयुक्तः मुनिः ब्रम्ह।
नचिरेण अधिगच्छति ।।
दुःखम् आप्नुम् अयोगतः ।
योगयुक्तः मुनिः ब्रम्ह।
नचिरेण अधिगच्छति ।।
अन्वय
तु। महाबाहो। अयोगतः। संन्यासः। आप्तुम्। दुःखम्।मुनिः। योगयुक्तः। नचिरेण। ब्रह्म अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
(तु)। (मागील दोन्ही श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही त्रिगुणातीत साधन या अर्थाने आणि एकच फळ देणारे या अर्थाने सारख्खेच असले) तरी पण। (महाबाहो ) हे अर्जुना। (अयोगतः) निष्काम कर्मयोगाचा आश्रय घेतल्याशिवाय। (संन्यासः) कर्मसंन्यास। (आप्नुम्) साधकाच्या अंगी बाणणे। (दुःखम्) कठीन आहे. आधी निष्काम कर्माचा आश्रय घ्यावाच लागतो तेव्हाच संन्यास अवस्थेला ज्ञानिया पोहोचू शकतो. (म्हणून कर्मसंन्यासापेक्षा निष्काम कर्मयोग श्रेष्ठ आहे. ह्याशिवाय कर्मसंन्यास बाणल्यावरही ह्या ज्ञानदेही अथवा मागील ज्ञानदेही जोडलेल्या आभारामुळे जो)। (मुनिः) मननशील अनुसरलेला पुरुष। (योगयुक्तः) निष्काम कर्मयोग आचरणारा अर्थात इश्वरहेतुचा निमित्तविधीचा पुरुष। (नचिरेण) फारच लवकर। (ब्रह्म अधिगच्छति) परमेश्वराला प्राप्त करून घेतो अर्थात पूर्वावस्थेतही कर्मसंन्यासापेक्षा आपणेयापसि ज्ञाताविरक्ताचा संग वा सांगात करणे। तेथीचे सेवादास्य दृष्टादृष्ट हेतु न धरून करणे हा कर्मयोग श्रेष्ठ होय. ।।६।।
दुसऱ्या श्लोकात सांगितले की। निषिद्ध कर्मांचा त्याग करण्यापेक्षा निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून विहीत कर्मांचा आचार करणे हे केव्हाही श्रेयस्कर आहे. असा संन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ सांगितला. परंतु या अध्यायावर भाष्य करतांना महानुभाव टीकाकारांनी फार मोठी गल्लत करून टाकली आहे. त्यामुळे काही लोक प्रतारले गेले. त्यांनी कर्मयोग शब्दाचा अर्थ वासनिक धर्म असा केला. आणि असा अर्थ लावून टाकला की संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. आणि त्यासाठी समर्थन दिले तेही विचीत्रच आहे. जसे.. संन्याशी जर पतीत झाला तर तो पतीतच झाला. परंतु वासनिक जर पतीत झाला तर त्याला अजून उर आहे. या अर्थाने संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. असा चुकीचा अर्थ त्यांनी करून घेतला आहे. म्हणून शास्त्रार्थ करतांना फार सांभाळून अर्थ केला पाहिजे. यथार्थ अर्थ असा संन्यास शब्दाचा अर्थ निषिद्ध कर्माचा त्याग असा आहे. आणि कर्मयोग शब्दाचा अर्थ ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार असा आहे. निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून असण्यापेक्षा ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार अंगिकार करून असणे हे अधिक योग्यताकारक आहे. कारण संन्यास प्राप्त करून घ्यायचा असेल तर आधी निष्काम कर्मयोग आचरावाच लागेल. मग निष्काम कर्मयोग आचरावा लागेल. सर्वसंग परित्याग करून निष्कामपणे गुरूची। अधिकरणाची। निमीत्ताची सेवा करावी लागेल. गुरूंकडून शास्त्र मला ऐकायला मिळते आहे म्हणून त्यांची सेवा करायची आहे असे नाही. हे माझे कर्तव्य आहे म्हणून करायची आहे. आणि मला शास्त्र ऐकायला मिळते आहे म्हणून सेवा करतो। जवळ राहतो तर त्यामुळे तेवढीच इच्छा पूर्ण होईल. बाकीचे होणार नाही. ।।
दुसऱ्या श्लोकात सांगितले की। निषिद्ध कर्मांचा त्याग करण्यापेक्षा निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून विहीत कर्मांचा आचार करणे हे केव्हाही श्रेयस्कर आहे. असा संन्यासापेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ सांगितला. परंतु या अध्यायावर भाष्य करतांना महानुभाव टीकाकारांनी फार मोठी गल्लत करून टाकली आहे. त्यामुळे काही लोक प्रतारले गेले. त्यांनी कर्मयोग शब्दाचा अर्थ वासनिक धर्म असा केला. आणि असा अर्थ लावून टाकला की संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. आणि त्यासाठी समर्थन दिले तेही विचीत्रच आहे. जसे.. संन्याशी जर पतीत झाला तर तो पतीतच झाला. परंतु वासनिक जर पतीत झाला तर त्याला अजून उर आहे. या अर्थाने संन्यासापेक्षा कर्मयोग म्ह. वासनिक धर्म श्रेष्ठ आहे. असा चुकीचा अर्थ त्यांनी करून घेतला आहे. म्हणून शास्त्रार्थ करतांना फार सांभाळून अर्थ केला पाहिजे. यथार्थ अर्थ असा संन्यास शब्दाचा अर्थ निषिद्ध कर्माचा त्याग असा आहे. आणि कर्मयोग शब्दाचा अर्थ ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार असा आहे. निषिद्ध कर्मांचा त्याग करून असण्यापेक्षा ईश्वरविहीत कर्मांचा स्विकार अंगिकार करून असणे हे अधिक योग्यताकारक आहे. कारण संन्यास प्राप्त करून घ्यायचा असेल तर आधी निष्काम कर्मयोग आचरावाच लागेल. मग निष्काम कर्मयोग आचरावा लागेल. सर्वसंग परित्याग करून निष्कामपणे गुरूची। अधिकरणाची। निमीत्ताची सेवा करावी लागेल. गुरूंकडून शास्त्र मला ऐकायला मिळते आहे म्हणून त्यांची सेवा करायची आहे असे नाही. हे माझे कर्तव्य आहे म्हणून करायची आहे. आणि मला शास्त्र ऐकायला मिळते आहे म्हणून सेवा करतो। जवळ राहतो तर त्यामुळे तेवढीच इच्छा पूर्ण होईल. बाकीचे होणार नाही. ।।
०५.०७अर्जुन उवाच
योगयुक्तो विशुद्धात्मा। विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा। कुर्वन्नपि न लिप्यते ।।०५/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योगयुक्तः विशुद्धात्मा।
विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा।
कुर्वन् अपि न लिप्यते ।।
विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा।
कुर्वन् अपि न लिप्यते ।।
अन्वय
योगयुक्तः। विशुद्धात्मा। विजितात्मा। जितेन्द्रियः।सर्वभूतात्मभूतात्मा। कुर्वन् अपि। न लिप्यते.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी पहिल्या खांडणीत नूतन साधनी प्रवर्तलेला साधनवंत निष्काम कर्मयोगी सांगितला व दुसऱ्या खांडणीत उत्तरावस्थेचा आभारवंत कर्मयोगी सांगितला. तो कसा असतो हे सांगतात.
(योगयुक्तः) आभारवंत जरठ निष्काम कर्मयोगी हा। (विशुद्धात्मा) शुद्ध अंतःकरणाचा। राजहंसाच्या दृष्टांतीचा आणि। (विजितात्मा) संयमी अंतःकरणाचा। अंतःकरण निरर्थक मनोरथात ओवांडू न देणारा। जीव धर्मावेगळा। (जितेन्द्रियः) दशइंद्रियांना जिंकणारा असून। (सर्वभूतात्मभूतात्मा) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये परमेश्वर आत्मक धर्माने व्यापलेला आहे म्हणून कोणासही न दुखवणारा असा असतो. असा योगयुक्त पुरुष। (कुर्वन् अपि) कर्म करीत असूनदेखील। (न लिप्यते) लिपित होत नाही. "सेवकासी अविधी नाही" या वचनाप्रमाणे त्यास अयोग्यता लागत नाही अथवा "पुरुष आपुले करणीय करीत असता तेथचि किर्तीते पावे" या वचनाप्रमाणे त्यास गौरवादि सौभाग्य प्राप्त झाले असताही तेणेकरून मैळत नाही ।।७।।
योगयुक्त म्ह. निष्काम कर्मयोग आचरणारा. असन्निधानी तरी अधिकरणाच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. जसे आचार्य दासिचेनि दृष्टांते निष्कामपणे सेवादास्य करीत होते. असा जो योगयुक्त पुरुष तो विशुद्धात्मा म्ह. शुद्ध अंतःकरणाचा. कुठल्याही प्रकारचा कखाय। कुयोग आदि दोष ज्याचा अंतःकरणी वसत नाही असा. कुठल्याही प्रकारची आसक्ती ज्याचा अंतःकरणी नाही असा. जितेन्द्रिय म्ह. ज्याने इंद्रिये आपल्या वशिभूत केलेली आहेत असा. विजितात्मा म्ह. स्वतःवर ज्याने विजय मिळवला आहे असा. आत्मा शब्दे जीव. त्याचावर विजय मिळवला म्ह. जीवधर्मावेगळा झाला आहे असा. आणि जो सर्वभूतात्मभूतात्मा म्ह. सर्व भूतांमध्ये व्यापकभावे। आत्मकभावे परमेश्वर व्यापलेला आहे म्हणून प्राणीमात्र दुव्खविल्याने देव दुखवतो अशी ज्याची धारणा आहे. आणि म्हणून तो कोणालाही दुखवीत नाही. (इथे वेदान्ती लोक सर्वभूतात्मभूतात्मा याचा अर्थ सर्व भूते हीच परमात्म स्वरूप आहेत असा करतात.) असा पुरुष कुर्वन् अपि न लिप्यते म्ह. ती सेवादास्यरूप कर्मे करीत असतांनाही त्याला त्या कर्मांचे लेप लागत नाही. उलट कर्मनाश होऊन योग्यता होते. शुद्धता। चोखाळता होते. ।।
(योगयुक्तः) आभारवंत जरठ निष्काम कर्मयोगी हा। (विशुद्धात्मा) शुद्ध अंतःकरणाचा। राजहंसाच्या दृष्टांतीचा आणि। (विजितात्मा) संयमी अंतःकरणाचा। अंतःकरण निरर्थक मनोरथात ओवांडू न देणारा। जीव धर्मावेगळा। (जितेन्द्रियः) दशइंद्रियांना जिंकणारा असून। (सर्वभूतात्मभूतात्मा) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये परमेश्वर आत्मक धर्माने व्यापलेला आहे म्हणून कोणासही न दुखवणारा असा असतो. असा योगयुक्त पुरुष। (कुर्वन् अपि) कर्म करीत असूनदेखील। (न लिप्यते) लिपित होत नाही. "सेवकासी अविधी नाही" या वचनाप्रमाणे त्यास अयोग्यता लागत नाही अथवा "पुरुष आपुले करणीय करीत असता तेथचि किर्तीते पावे" या वचनाप्रमाणे त्यास गौरवादि सौभाग्य प्राप्त झाले असताही तेणेकरून मैळत नाही ।।७।।
योगयुक्त म्ह. निष्काम कर्मयोग आचरणारा. असन्निधानी तरी अधिकरणाच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीच्या सन्निधानरूप निष्काम कर्मयोगाने युक्त. जसे आचार्य दासिचेनि दृष्टांते निष्कामपणे सेवादास्य करीत होते. असा जो योगयुक्त पुरुष तो विशुद्धात्मा म्ह. शुद्ध अंतःकरणाचा. कुठल्याही प्रकारचा कखाय। कुयोग आदि दोष ज्याचा अंतःकरणी वसत नाही असा. कुठल्याही प्रकारची आसक्ती ज्याचा अंतःकरणी नाही असा. जितेन्द्रिय म्ह. ज्याने इंद्रिये आपल्या वशिभूत केलेली आहेत असा. विजितात्मा म्ह. स्वतःवर ज्याने विजय मिळवला आहे असा. आत्मा शब्दे जीव. त्याचावर विजय मिळवला म्ह. जीवधर्मावेगळा झाला आहे असा. आणि जो सर्वभूतात्मभूतात्मा म्ह. सर्व भूतांमध्ये व्यापकभावे। आत्मकभावे परमेश्वर व्यापलेला आहे म्हणून प्राणीमात्र दुव्खविल्याने देव दुखवतो अशी ज्याची धारणा आहे. आणि म्हणून तो कोणालाही दुखवीत नाही. (इथे वेदान्ती लोक सर्वभूतात्मभूतात्मा याचा अर्थ सर्व भूते हीच परमात्म स्वरूप आहेत असा करतात.) असा पुरुष कुर्वन् अपि न लिप्यते म्ह. ती सेवादास्यरूप कर्मे करीत असतांनाही त्याला त्या कर्मांचे लेप लागत नाही. उलट कर्मनाश होऊन योग्यता होते. शुद्धता। चोखाळता होते. ।।
०५.०९अर्जुन उवाच
नैव किञ्चित्करोमीति। युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्। अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ।।०५/०८।।
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्। उन्मिषन् निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु। वर्तन्त इति धारयन् ।।०५/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न एव किंचित् करोमि इति।
युक्तः मन्येत तत्त्वविद् ।
पश्यन् श्रृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्।
अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ।।
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्।
उन्मिषन् निमिषन् अपि ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु।
वर्तन्ते इति धारयन् ।।
युक्तः मन्येत तत्त्वविद् ।
पश्यन् श्रृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्।
अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ।।
प्रलपन् विसृजन् गृह्णन्।
उन्मिषन् निमिषन् अपि ।
इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थेषु।
वर्तन्ते इति धारयन् ।।
अन्वय
तत्त्वविद्। युक्तः। पश्यन्। श्रृंण्वन्। स्पृशन्। जिघ्रन्। अन्नन्। इन्द्रियाणि। इन्द्रियार्थेषु। वर्तन्ते। इति धारयन्। किंचित् न करोमि। इति। एव। मन्येत। गच्छन्। स्वपन्। गृह्णन्।प्रलपन्। विसृजन्। श्वसन्। निमिषन् उन्मिषन् अपि.
मराठी अर्थ
मग अशा योगयुक्त्याची कर्म करतांना धारणा कशी असावी। अशाजरठ योग्याने वा कर्मसंन्यासाने कसे वर्तावे ते सांगत आहेत.
(तत्त्वविद्) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांचे रहस्य जाणणाऱ्या। (युक्तः) अनुसरल्या साधकाने मुख्यत्वे कर्मसंन्याशाने। (पश्यन्) भिक्षावसरी। अटनीविजनी। कडीसऱ्याची निद्रा करीता। पदार्थ पाहतांना। (श्रृण्वन्) पूर्वोक्त स्थळी विधीबागे शब्दविषयाचे श्रवण करतांना। (स्पृशन्) जड पदार्थ विधीबागे स्पर्शेद्रियाच्या संपर्कात आले असतांना। (जिघ्रन्) स्वाभाविकपणे सुगंधा दुर्गंधाचा योग आला असतांना। (अश्मन्) भिक्षेचे किंवा प्रितीचे पदार्थ खात असतांना। (इन्द्रियाणि) ही ज्ञानेंद्रिये। (इन्द्रियार्थेषु) त्या त्या इंद्रियार्थात। (वर्तन्ते) वर्तत आहेत. इंद्रियांच्या ठाई अधिष्ठान असल्यामुळे व इंद्रियांच्या ठाई महङ्गत सामर्थ्य वा अजड नटलेली असल्यामुळे गोडी येणारच। (इति धारयन्) असे मानून। (किंचित् न करोमि) मी त्यात आसक्ती करणे। आवडीनावडी करणे मुळीच योग्य नाही। (इति)असे। (एव) निश्वयात्मकपणे। (मन्यते) मानावे. (गच्छन्) चालतांना। (स्वपन्) झोपतांना। (गृह्णन्) घेतांना। (प्रलपन) बोलतांना। (विसृजन्) देतांना फार काय। (धसन्) श्वासोच्छवास करतांना आणि। (निमिषन् उन्मिषन् अपि) डोळ्याच्या पापण्यांची उघडझाप होतांनादेखील "स्वभावी वर्तिजे" या वचनाप्रमाणे या कर्मेंद्रियांचे व्यापार होत आहेत असे मानावे. अर्थात स्वभावपालनार्थ हे व्यापार करावे लागतात. एहवी अटनादिक विधीदेखील ईश्वराज्ञेप्रमाणेच करीन असा निश्चय असावा ।।८-९।।
तत्त्वविद् युक्तः म्ह. जो तत्त्वविद् आहे। जे सारासार विवेक जाणणारे आहेत। जो योगयुक्त पुरुष आहे त्याने निष्काम कर्मयोग आचरत असतांना अहं (इथे अध्यावृत) किंचित् न एव करोमि म्ह. मी काहीच करत नाही आहे असे मन्येत म्ह. मानून असावे. माझ्याकडून करविणारा परमेश्वर आहे. त्याने योग आणला आहे आणि म्हणून मी ते आचरत आहे. असा प्रत्यय धरून कर्म करावे. मी परमार्गाची धूळ आहे. मी काहीही करीत नाही. म्हणजे त्या सेवादास्यरूप कर्मांमधला अहंभाव नाहीसा करण्यासाठी त्याची अशी प्रतिपक्ष भावना असावी. एरव्ही मी कर्ता आहे असा अहंकार उत्पन्न होईल. जसे आचार्यांना अंतःकरणात आले। हे गोसावियांचे अवघे चळीत ते माझेचि. त्या अहंकारामुळे देव उदास झाले आणि त्यांना देवांनी वियोग दिला. म्हणून त्याने सेवादास्य मी करतो आहे असा अहंभाव टाकून द्यावा. इतकेच नाही। तर यावेगळी जी कर्मे सहजगत्या घडतात। जशी पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्नन् अन्नन् गच्छन् स्वपन् शसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि। त्यातही त्याने त्या क्रिया मी करीत नाही. तर इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् म्ह. इंद्रिये इंद्रियार्थामध्ये वर्तत आहेत असे मानावे. निर्विकारपणे त्या क्रिया होऊ द्याव्यात. आगतकरून खुतल्या रंगाने घेणे। देणे। खाणे। पिणे। बोलणे। पहाणे हे काहीच नसावे. तरच तो खऱ्या अर्थाने संन्यासाला योग्य होईल. ।।
(तत्त्वविद्) कर्मसंन्यास व निष्काम कर्मयोग यांचे रहस्य जाणणाऱ्या। (युक्तः) अनुसरल्या साधकाने मुख्यत्वे कर्मसंन्याशाने। (पश्यन्) भिक्षावसरी। अटनीविजनी। कडीसऱ्याची निद्रा करीता। पदार्थ पाहतांना। (श्रृण्वन्) पूर्वोक्त स्थळी विधीबागे शब्दविषयाचे श्रवण करतांना। (स्पृशन्) जड पदार्थ विधीबागे स्पर्शेद्रियाच्या संपर्कात आले असतांना। (जिघ्रन्) स्वाभाविकपणे सुगंधा दुर्गंधाचा योग आला असतांना। (अश्मन्) भिक्षेचे किंवा प्रितीचे पदार्थ खात असतांना। (इन्द्रियाणि) ही ज्ञानेंद्रिये। (इन्द्रियार्थेषु) त्या त्या इंद्रियार्थात। (वर्तन्ते) वर्तत आहेत. इंद्रियांच्या ठाई अधिष्ठान असल्यामुळे व इंद्रियांच्या ठाई महङ्गत सामर्थ्य वा अजड नटलेली असल्यामुळे गोडी येणारच। (इति धारयन्) असे मानून। (किंचित् न करोमि) मी त्यात आसक्ती करणे। आवडीनावडी करणे मुळीच योग्य नाही। (इति)असे। (एव) निश्वयात्मकपणे। (मन्यते) मानावे. (गच्छन्) चालतांना। (स्वपन्) झोपतांना। (गृह्णन्) घेतांना। (प्रलपन) बोलतांना। (विसृजन्) देतांना फार काय। (धसन्) श्वासोच्छवास करतांना आणि। (निमिषन् उन्मिषन् अपि) डोळ्याच्या पापण्यांची उघडझाप होतांनादेखील "स्वभावी वर्तिजे" या वचनाप्रमाणे या कर्मेंद्रियांचे व्यापार होत आहेत असे मानावे. अर्थात स्वभावपालनार्थ हे व्यापार करावे लागतात. एहवी अटनादिक विधीदेखील ईश्वराज्ञेप्रमाणेच करीन असा निश्चय असावा ।।८-९।।
तत्त्वविद् युक्तः म्ह. जो तत्त्वविद् आहे। जे सारासार विवेक जाणणारे आहेत। जो योगयुक्त पुरुष आहे त्याने निष्काम कर्मयोग आचरत असतांना अहं (इथे अध्यावृत) किंचित् न एव करोमि म्ह. मी काहीच करत नाही आहे असे मन्येत म्ह. मानून असावे. माझ्याकडून करविणारा परमेश्वर आहे. त्याने योग आणला आहे आणि म्हणून मी ते आचरत आहे. असा प्रत्यय धरून कर्म करावे. मी परमार्गाची धूळ आहे. मी काहीही करीत नाही. म्हणजे त्या सेवादास्यरूप कर्मांमधला अहंभाव नाहीसा करण्यासाठी त्याची अशी प्रतिपक्ष भावना असावी. एरव्ही मी कर्ता आहे असा अहंकार उत्पन्न होईल. जसे आचार्यांना अंतःकरणात आले। हे गोसावियांचे अवघे चळीत ते माझेचि. त्या अहंकारामुळे देव उदास झाले आणि त्यांना देवांनी वियोग दिला. म्हणून त्याने सेवादास्य मी करतो आहे असा अहंभाव टाकून द्यावा. इतकेच नाही। तर यावेगळी जी कर्मे सहजगत्या घडतात। जशी पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्नन् अन्नन् गच्छन् स्वपन् शसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन्नपि। त्यातही त्याने त्या क्रिया मी करीत नाही. तर इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् म्ह. इंद्रिये इंद्रियार्थामध्ये वर्तत आहेत असे मानावे. निर्विकारपणे त्या क्रिया होऊ द्याव्यात. आगतकरून खुतल्या रंगाने घेणे। देणे। खाणे। पिणे। बोलणे। पहाणे हे काहीच नसावे. तरच तो खऱ्या अर्थाने संन्यासाला योग्य होईल. ।।
०५.१०अर्जुन उवाच
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि। सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन। पद्मपत्रमिवाम्भसा ।।०५/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ब्रह्मणि आधाय कर्माणि।
सङ्गम् त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन।
पद्मपत्रम् इव अम्भसा ।।
सङ्गम् त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन।
पद्मपत्रम् इव अम्भसा ।।
अन्वय
यः। ब्रह्मणि। आधाय। कर्माणि। सङ्गम् त्यक्त्वा। करोति। सः। अम्भसा। पद्मपत्रम् इव।पापेन न लिप्यते। : ।:
दुसरा अन्वय :- यः। कर्माणि। ब्रह्मणि आधाय। सङ्गम् त्यक्त्वा। करोति। सः।अम्भसा पद्मपत्रम् इव। पापेन न लिप्यते.
दुसरा अन्वय :- यः। कर्माणि। ब्रह्मणि आधाय। सङ्गम् त्यक्त्वा। करोति। सः।अम्भसा पद्मपत्रम् इव। पापेन न लिप्यते.
मराठी अर्थ
मी काहीच करीत नाही. इंद्रियेच इंद्रियार्थात वर्ततात असे मानून कर्मे केली असता पुरुष कर्मबंधनात बांधला जात नाही अशी ब्रह्मवादी वेदान्त्यांची समजूत असते मागील (आठ व नऊ) दोन श्लोकांमुळे तर अशा लोकांना आपले अन्यथाज्ञान सिद्धांत म्हणून मांडायला चांगलंच फावतं म्हणून भगवंत त्या अन्यथाज्ञानाचे निरसन करण्यासाठी सांगतात की मागील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांच्या क्रिया ह्या मी काहीच करीत नाहीङ्ग ह्या भावनेने कुणीही आचरल्या तरी तो कर्मबंधनात पडत नाही असे नसून
(यः) जो अनुसरला साधक। (ब्रह्मणि) परमेश्वराला। साधनदात्याला)। (आधाय) अधिन होऊन। (कर्माणि) प्राप्तविधी कर्तव्य करणे। (व्सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्ती टाकून। (करोति) करतो। (सः) तो। (अम्भसा) पाण्याने। (पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे कमळाचे पान लिपित होत नाही तद्वत। (पापेन न लिप्यते) पापाने लिपितहोत नाही.
दुसरा अन्वय : मागील श्लोकी मुख्यत्वे कर्मसंन्यासाचे आचरण सांगितले होते ते कठीन आहे. निष्काम कर्मयोग्याला मात्र सहजपणे कर्मसंन्यासही साधतो. हेच एक निष्काम कर्मयेण्याचे वैशिष्टय आहे का?
(यः) जो निष्काम कर्मयोगी। (कर्माणि) आपुला अवघा निमित्तविधी। (ब्रह्मणि आधाय) साधनदात्याच्या आज्ञेप्रमाणे त्यासच प्रसन्न करून घेण्यासाठी। (सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्तीरहित होऊन। (करोति) पतिव्रतेचेनि दृष्टांते आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (अम्भसा पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे पाण्यात असूनही कमलपत्राला पाणी भिजवू शकत नाही त्याप्रमाणे। (पापेन न लिप्यते) रजतमाच्या उलंबनाने बांधला जात नाही. मात्र कर्मसंन्याशाला रजतमाच्या उलंबनाशी जबरदस्त लढत द्यावी लागते तरीही काहीना काही ओग्योग्यता लागून भेटी अंतराय वा फळांतराय होतो. ।।।०।।
(यः) जो अनुसरला साधक। (ब्रह्मणि) परमेश्वराला। साधनदात्याला)। (आधाय) अधिन होऊन। (कर्माणि) प्राप्तविधी कर्तव्य करणे। (व्सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्ती टाकून। (करोति) करतो। (सः) तो। (अम्भसा) पाण्याने। (पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे कमळाचे पान लिपित होत नाही तद्वत। (पापेन न लिप्यते) पापाने लिपितहोत नाही.
दुसरा अन्वय : मागील श्लोकी मुख्यत्वे कर्मसंन्यासाचे आचरण सांगितले होते ते कठीन आहे. निष्काम कर्मयोग्याला मात्र सहजपणे कर्मसंन्यासही साधतो. हेच एक निष्काम कर्मयेण्याचे वैशिष्टय आहे का?
(यः) जो निष्काम कर्मयोगी। (कर्माणि) आपुला अवघा निमित्तविधी। (ब्रह्मणि आधाय) साधनदात्याच्या आज्ञेप्रमाणे त्यासच प्रसन्न करून घेण्यासाठी। (सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्तीरहित होऊन। (करोति) पतिव्रतेचेनि दृष्टांते आचरतो। (सः) तो कर्मयोगी। (अम्भसा पद्मपत्रम् इव) ज्याप्रमाणे पाण्यात असूनही कमलपत्राला पाणी भिजवू शकत नाही त्याप्रमाणे। (पापेन न लिप्यते) रजतमाच्या उलंबनाने बांधला जात नाही. मात्र कर्मसंन्याशाला रजतमाच्या उलंबनाशी जबरदस्त लढत द्यावी लागते तरीही काहीना काही ओग्योग्यता लागून भेटी अंतराय वा फळांतराय होतो. ।।।०।।
०५.११अर्जुन उवाच
कायेन मनसा बुद्ध्या। केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति। सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ।।०५/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कायेन मनसा बुद्ध्या।
केवलैः इन्द्रियैः अपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति।
सङ्गम् त्यक्त्वा आत्मशुद्धये ।।
केवलैः इन्द्रियैः अपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति।
सङ्गम् त्यक्त्वा आत्मशुद्धये ।।
अन्वय
योगिनः। कायेन। मनसा बुद्ध्या। केवलैः इन्द्रियैः अपि।आत्मशुद्धये। सङ्गम् त्यक्त्वा। कर्म कुर्वन्ति.
मराठी अर्थ
(योगिनः) निष्काम कर्मयोगी अथवा कर्मसंन्यासयोगीदेखील। (कायेन) शरीराने सेवादास्यादि अथवा भिक्षा अटनादि। (मनसा बुद्ध्या) मनाने आणि बुद्धीद्वारा उहापोहपूर्वक निमित्तविधी आचरणे अथवा बुद्धीद्वारा श्रीमूर्तीचे लीळाचेष्टायुक्तत्वी ध्यान करणे फार काय। (केवलैः इन्द्रियैः अपि) इंद्रियांची सहज स्वाभाविक कर्मदेखील। (आत्मशुद्धे) जीवात्म्याच्या शुद्धी करताच। (सङ्गम् त्यक्तवा) आसक्ती टाकून देऊन। (कर्म कुर्वन्ति) करतात.आत्मशुद्धी म्ह. आपल्या आत्म्याची शुद्धी व्हावी. आपण दोषापासून मुक्त व्हावे. मग आत्म्याची शुद्धी व्हावी हाही हेतूच झाला ना! इथे आत्म्याची शुद्धी म्ह. मी अनंता सृष्टीपासून कर्मबंधनाने बांधलो आहे आणि त्या कर्मबंधनांपासून चोखाळता व्हावी असा हेतू नाही. आत्म्याची शुद्धी म्ह. प्रसवरूप दोषापासून मुक्त होण्यासाठी महापात्राचे सन्निधान आणि सेवादास्य याशिवाय आणखी कोणता जालीम उपाय नाही. जे प्रसवरूप दोष आहेत ते नासण्यासाठी सकळ पदार्थांचा परिच्छेद करून अठ्ठाविसा वचनांचे वैराग्य। सव्वीसा वचनाचे त्याग। आणि चतुर्विध दुःख करीत महापात्राचे सेवादास्य केल्याने प्रसवरूप दोष समळ नाहीसे होतात. प्रकृतिसंबंधे ते बाधत नाहीत. आणि क्षोभरूप असले तर त्यांनाही चिरा बसतो. असा जो निर्णय आहे तो इथे अभिप्रेत आहे. चतुः प्रकारक रजस्तमे नासणे हा हेतू असणे तो हेतूच नाही. तो नवा हेतूतील नाही. तो निर्हेतुकातच जमा आहे. ।।।१।।
०५.१२अर्जुन उवाच
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा। शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण। फले सक्तो निबध्यते ।।०५/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
युक्तः कर्मफलम् त्यक्त्वा।
शान्तिम् आप्नोति नैष्ठिकिम् ।
अयुक्तः कामकारेण।
फले सक्तः निबध्यते ।।
शान्तिम् आप्नोति नैष्ठिकिम् ।
अयुक्तः कामकारेण।
फले सक्तः निबध्यते ।।
अन्वय
युक्तः। कर्मफलम् त्यक्त्वा। नैष्ठिकिम् शान्तिम्। आप्नोति।अयुक्तः। कामकारेण। फले सक्तः। निबध्यते.
मराठी अर्थ
आत्मशुद्धीसाठी कर्म करणे हादेखील एक हेतुच झाला त्यामुळे ज्ञानी पुरुषालाकर्मबंध लागत असतील? या शंकेच्या निवारणार्थ सांगतात की-
(युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष मग तो कर्मसंन्यासी असो की कर्मयोगी असो। (कर्मफलम् त्यक्तवा) आत्मशुद्धीसाठी कर्म करीत असता कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही हे काय सांगावे लागते पण पूर्विल संचित प्रारब्धाचा भितरभोग नासला जाऊन। (नैष्ठिकिम् शान्तिम्) कधी न ढळणाऱ्या स्वस्थतेला। (आग्झोति) प्राप्त करून घेतो. (अयुक्तः) असंयमी पुरुष प्रमादिया मात्र कर्मे करीत असता। (कामकारेण) इषणात्रयांच्या पूर्तीसाठी कर्मे करीत असल्यामुळे। (फले सक्तः) दृष्टपर अदृष्टपर सुखोपभोगरूप फळात आसक्त असतो. मुख्यत्वे दृष्ट फळातच त्यांची आसक्ती असते. त्यामुळेच तो। (निबध्यते) कर्मबंधाने बांधला जातो. त्याला त्या कर्मांचे फळभोग परिणामी भोगावे लागतात. ।।
गोधनी अर्थ असे सन्निधानरूप। सेवादास्यरूप दैवपैकीचे कर्म करणारा (युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष। सैंयमी पुरुष। इषणात्रयावेगळा पुरुष तो (कर्मफलम् त्यक्त्वा) कर्म करीत असतांना आत्मशुद्धीकारणे कर्म करतो. त्या कर्मांचे फळ - माझी किर्ती व्हावी। मला परमार्गी मान्यता मिळावी। माझ्या ठिकाणी ज्ञान संचित व्हावे आणि मार्गी मला श्रेष्ठता मिळावी अशा प्रकारच्या कर्मफळांची मुळीच अपेक्षा न करता तो (नैष्ठिकिम् शान्तिम् आप्नोति) बोधाची दृढ स्वस्थता प्राप्त करून घेतो. आणि जो (अयुक्तः) संयमी नाही तो इंद्रियांचा। मनाचा आणि आत्म्याचाही संयम करीत नाही. इंद्रियांचा संयम नाही म्ह. इंद्रियार्थाविषयी सरळी करतो. मनाचा नाही म्ह. निर्हेतुकता नाही. आणि आत्म्याचा संयम नाही म्ह. जीवधर्म टाकलेले नाहीत. असा त्रिविधप्रकारे जो अयुक्त पुरुष आहे तो सेवा करीत असतांना। मग ती दैवपैकीची का असेना। (फले सक्तः) फळाचा ठाइ आसक्त होतोच. एणेकरून मला दृष्टफळ अमुक अमुक व्हावे अशी त्याचा ठिकाणी इच्छा उत्पन्न झाल्याशिवाय राहतच नाही. आणि म्हणून (कामकारेण निबध्यते) त्याच्या वासनेनेच तो बांधला जातो. ।।।२।।
(युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष मग तो कर्मसंन्यासी असो की कर्मयोगी असो। (कर्मफलम् त्यक्तवा) आत्मशुद्धीसाठी कर्म करीत असता कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही हे काय सांगावे लागते पण पूर्विल संचित प्रारब्धाचा भितरभोग नासला जाऊन। (नैष्ठिकिम् शान्तिम्) कधी न ढळणाऱ्या स्वस्थतेला। (आग्झोति) प्राप्त करून घेतो. (अयुक्तः) असंयमी पुरुष प्रमादिया मात्र कर्मे करीत असता। (कामकारेण) इषणात्रयांच्या पूर्तीसाठी कर्मे करीत असल्यामुळे। (फले सक्तः) दृष्टपर अदृष्टपर सुखोपभोगरूप फळात आसक्त असतो. मुख्यत्वे दृष्ट फळातच त्यांची आसक्ती असते. त्यामुळेच तो। (निबध्यते) कर्मबंधाने बांधला जातो. त्याला त्या कर्मांचे फळभोग परिणामी भोगावे लागतात. ।।
गोधनी अर्थ असे सन्निधानरूप। सेवादास्यरूप दैवपैकीचे कर्म करणारा (युक्तः) युक्त अनुसरलेला पुरुष। सैंयमी पुरुष। इषणात्रयावेगळा पुरुष तो (कर्मफलम् त्यक्त्वा) कर्म करीत असतांना आत्मशुद्धीकारणे कर्म करतो. त्या कर्मांचे फळ - माझी किर्ती व्हावी। मला परमार्गी मान्यता मिळावी। माझ्या ठिकाणी ज्ञान संचित व्हावे आणि मार्गी मला श्रेष्ठता मिळावी अशा प्रकारच्या कर्मफळांची मुळीच अपेक्षा न करता तो (नैष्ठिकिम् शान्तिम् आप्नोति) बोधाची दृढ स्वस्थता प्राप्त करून घेतो. आणि जो (अयुक्तः) संयमी नाही तो इंद्रियांचा। मनाचा आणि आत्म्याचाही संयम करीत नाही. इंद्रियांचा संयम नाही म्ह. इंद्रियार्थाविषयी सरळी करतो. मनाचा नाही म्ह. निर्हेतुकता नाही. आणि आत्म्याचा संयम नाही म्ह. जीवधर्म टाकलेले नाहीत. असा त्रिविधप्रकारे जो अयुक्त पुरुष आहे तो सेवा करीत असतांना। मग ती दैवपैकीची का असेना। (फले सक्तः) फळाचा ठाइ आसक्त होतोच. एणेकरून मला दृष्टफळ अमुक अमुक व्हावे अशी त्याचा ठिकाणी इच्छा उत्पन्न झाल्याशिवाय राहतच नाही. आणि म्हणून (कामकारेण निबध्यते) त्याच्या वासनेनेच तो बांधला जातो. ।।।२।।
०५.१३अर्जुन उवाच
सर्वकर्माणि मनसा। सन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही। नैव कुर्वन्न कारयन् ।।०५/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वकर्माणि मनसा।
संन्यस्य आस्ते सुखम् वशी ।
नवद्वारे पुरे देही।
न एव कुर्वन् न कारयन् ।।
संन्यस्य आस्ते सुखम् वशी ।
नवद्वारे पुरे देही।
न एव कुर्वन् न कारयन् ।।
अन्वय
वशी। सर्वकर्माणि। मनसा। संन्यस्य। देही। न कुर्वन्। न कारयन्। नवद्वारे। पुरे। सुखम्। आस्ते.
मराठी अर्थ
युक्त अनुसरला पुरुष कर्मबंधाने का बांधला जात नाही याचे आणखी स्पष्टिकरण करतात.
(वशी) संयमी अनुसरलेला। ज्याने आपली मन-इंद्रिये वशीभूत करून घेतलेली आहेत असा युक्त अनुसरला (सर्वकर्माणि) सर्व कर्माचा। (मनसा) मनःपूर्वक। (संन्यस्य) त्याग करून। (ईश्वराच्या अधिन करून देऊन) (देही) देहधारी असूनही। (न कुर्वन्) देहसंबंधी कर्मे। स्वभावपालनादि करीत असताही करीत नाहीच. (न कारयन्) करवीतही नाही. कारण तो पूर्णपणे ईश्वराधिन झालेला आहे. जे काही करतो ते ईश्वर आज्ञा म्हणूनच करतो. आपल्या वासनेने काहीच करीत नाही अथवा करवीतही नाही. त्यामुळे त्याचे फळ त्याला भोगावे लागत नाहीत. अशाप्रकारे। (नवद्वारे) नऊ द्वारे असलेल्या ह्या। (पुरे) देहरूप नगरात। (सुखम्) सुखपूर्वक। (आक्ते) असतो. अर्थात त्याची कर्मे विकारहेतुची नसतात आणि म्हणून तो कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही. ।।।३।।
(वशी) संयमी अनुसरलेला। ज्याने आपली मन-इंद्रिये वशीभूत करून घेतलेली आहेत असा युक्त अनुसरला (सर्वकर्माणि) सर्व कर्माचा। (मनसा) मनःपूर्वक। (संन्यस्य) त्याग करून। (ईश्वराच्या अधिन करून देऊन) (देही) देहधारी असूनही। (न कुर्वन्) देहसंबंधी कर्मे। स्वभावपालनादि करीत असताही करीत नाहीच. (न कारयन्) करवीतही नाही. कारण तो पूर्णपणे ईश्वराधिन झालेला आहे. जे काही करतो ते ईश्वर आज्ञा म्हणूनच करतो. आपल्या वासनेने काहीच करीत नाही अथवा करवीतही नाही. त्यामुळे त्याचे फळ त्याला भोगावे लागत नाहीत. अशाप्रकारे। (नवद्वारे) नऊ द्वारे असलेल्या ह्या। (पुरे) देहरूप नगरात। (सुखम्) सुखपूर्वक। (आक्ते) असतो. अर्थात त्याची कर्मे विकारहेतुची नसतात आणि म्हणून तो कर्मबंधनांनी बांधला जात नाही. ।।।३।।
०५.१४अर्जुन उवाच
न कर्तृत्वं न कर्माणि। लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं। स्वभावस्तु प्रवर्तते ।।०५/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न कर्तुत्वम् न कर्माणि।
लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगम्।
स्वभावः वस्तू प्रवर्तते
लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगम्।
स्वभावः वस्तू प्रवर्तते
अन्वय
प्रभुः लोकस्य न कर्तुत्वम् न कर्माणितु प्रवर्ततेकर्मफलसंयोगम् न सृजति स्वभावः तु प्रवर्तते
मराठी अर्थ
कर्मसंन्यासी अथवा निष्काम कर्मयोगी स्वभावपालनावेगळी कर्मे का करीत नाही? पापरूप निंध कर्मे करू नयेत हे योग्य झाले पण परोपकाररूप पुण्यकर्मे तो का करीत नाही? अथवा असा हा कर्मसंन्यासी तो काहीच करीत नाही आणि काहीच करवत नाही असे का? कारण त्याला ही जाणीव आहे की।
(प्रभुः) सर्वसत्ताधीश असून। कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुम् समर्थ असे असूनही परमेश्वर (लोकस्य) जीवादेवतांच्या ठाई (ईश्वराधिन झालेला आहे तो वगळून इतर जे आसक्तीने। अहंकाराने अथवा त्रिगुणात्मक नानाप्रकारच्या प्रेरणांनी कर्म करीत आहेत त्यांविषयी) (न कर्तुत्वम्) कर्तेपणाचे सामर्थ्य अथवा प्रेरणा सृष्टीव्यवहारी करीत नाहीत. तसेच (न कर्माणि) कर्माचीही निर्मिती करीत नाहीत. अर्थात संत। असंत। मिश्रभेदे त्रिविध कर्मे परमेश्वराने निर्मिलेली नाहीत अथवा (कर्मफलसंयोगम्) कर्मांची सुखदुःखरूप फळे भोगवण्याचे संयोगही (न सृजति) निर्माण करीत नाहीत. (स्वभावः तु) जिवा देवतांचा स्वभावच (प्रवर्तते) कर्मे करण्याविषयी व भोगण्याविषयी जीवादेवतांना प्रवृत्त करतो. कारण 'जीव आर्जक : देवता फळदाती'. तो स्वभावच कार्यरूप झालेला आहे. जीवाने कर्म करावे आणि त्या कर्माचे फळ भोगावे हा त्याचा स्वभावच आहे. स्वरुपधर्मच आहे. आणि त्या कर्मांचे फळ जीवाला भोगवावे हा देवतेचा स्वभावच आहे. त्याला निमीत्त मात्र परमेश्वर आहेत. ।। वेदान्त्यांनी सुद्धा या सृष्टीला परमेश्वर हा निमीत्त कारण आहे असे मान्य केलेले आहे. ।। परमेश्वर निमीत्त मात्र आहे म्हणून कोणी पापकर्म करील तर त्याला माफ करून देत असतील अथवा पुण्यकर्म करील ते आपण स्वतः ग्रहण करून घेत असतील असेही नाही. ।।।४।।
(प्रभुः) सर्वसत्ताधीश असून। कर्तुम् अकर्तुम् अन्यथाकर्तुम् समर्थ असे असूनही परमेश्वर (लोकस्य) जीवादेवतांच्या ठाई (ईश्वराधिन झालेला आहे तो वगळून इतर जे आसक्तीने। अहंकाराने अथवा त्रिगुणात्मक नानाप्रकारच्या प्रेरणांनी कर्म करीत आहेत त्यांविषयी) (न कर्तुत्वम्) कर्तेपणाचे सामर्थ्य अथवा प्रेरणा सृष्टीव्यवहारी करीत नाहीत. तसेच (न कर्माणि) कर्माचीही निर्मिती करीत नाहीत. अर्थात संत। असंत। मिश्रभेदे त्रिविध कर्मे परमेश्वराने निर्मिलेली नाहीत अथवा (कर्मफलसंयोगम्) कर्मांची सुखदुःखरूप फळे भोगवण्याचे संयोगही (न सृजति) निर्माण करीत नाहीत. (स्वभावः तु) जिवा देवतांचा स्वभावच (प्रवर्तते) कर्मे करण्याविषयी व भोगण्याविषयी जीवादेवतांना प्रवृत्त करतो. कारण 'जीव आर्जक : देवता फळदाती'. तो स्वभावच कार्यरूप झालेला आहे. जीवाने कर्म करावे आणि त्या कर्माचे फळ भोगावे हा त्याचा स्वभावच आहे. स्वरुपधर्मच आहे. आणि त्या कर्मांचे फळ जीवाला भोगवावे हा देवतेचा स्वभावच आहे. त्याला निमीत्त मात्र परमेश्वर आहेत. ।। वेदान्त्यांनी सुद्धा या सृष्टीला परमेश्वर हा निमीत्त कारण आहे असे मान्य केलेले आहे. ।। परमेश्वर निमीत्त मात्र आहे म्हणून कोणी पापकर्म करील तर त्याला माफ करून देत असतील अथवा पुण्यकर्म करील ते आपण स्वतः ग्रहण करून घेत असतील असेही नाही. ।।।४।।
०५.१५अर्जुन उवाच
नादत्ते कस्यचित्याएं। न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं। तेन मुह्यन्ति जन्तवः ।।०५/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न आदत्ते कस्यचित् पापम्।
न च एव सुकृतम् विभुः ।
अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्।
तेन मुह्यन्ति जन्तवः ।।
न च एव सुकृतम् विभुः ।
अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्।
तेन मुह्यन्ति जन्तवः ।।
अन्वय
विभुः। कस्यचित्। पापम् न। च। सुकृतम् एव। न आदत्ते।जन्तवः। अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्। तेन। मुह्यन्ति.
मराठी अर्थ
(विभुः) सर्वव्यापक। सर्वसत्ताधिश निर्विकार असा परमेश्वर (कस्यचित्) कोणाचीही (पापम् न) असंत कर्मे (न आदत्ते) ग्रहण करीत नाहीत. वसो माळेकाराचेनि दृष्टांते तटस्थपणे असतात. (च) आणि (सुकृतम् एव) संतरूप कर्मदेखील (न आक्ते) ग्रहण करीत नाहीत. ज्या अर्थी परमेश्वरच तटस्थ आहेत तेव्हा आपण परोपकार करून हस्तक्षेप करण्याचे प्रयोजन नाही असे मानून कर्मसंन्यासी अथवा कर्मयोगी परोपकाररूप पुण्यकर्मे करीत नाही. आणि इतरांच्या पुण्यकर्मांविषयी तोषाते पावून प्रशंसाही करीत नाही. जे प्रशंसा करतात अथवा परोपकार करतात। पुण्यकर्मे आचरतात आणि त्यासच मोक्षसाधन म्हणतात ते (जन्तवः) प्राणी (मनुष्यदेहधारीये अज्ञान जन) (अज्ञानेन आवृतम् ज्ञानम्) बोध गमावल्यामुळे ज्ञान विवेक लोपला (तेन) या कारणास्तव (मुधिन्त) मोहाला पावून अन्यथाज्ञानग्रस्त होऊन तसे म्हणतात. अज्ञान जनाला असे वाटते की पुण्यापापाची फळे परमेश्वरच देतात. तो देवच मला माझ्या पापाची अथवा पुण्याची फळे देत आहे. परंतु परमेश्वर कोणाच्या पुण्यापापाची फळे देतच नाही. ते कार्य करायला त्याला काही कारण नाही. परा प्रकृति ज्या देवताशक्ती आहेत त्या ज्याच्या त्याच्या पुण्या- पापाची फळे नियमानुसार देतात. परंतु त्या नियमाला परमेश्वराचे ऐश्वर्य कारण आहे हे मात्र खरे. मग ऐश्वर्य धर्माचे इथे कार्य काय? ना त्या देवता ती फळे न्युनाधिक देऊशकत नाहीत हे त्या परमेश्वराचे त्यांवर ऐश्वर्य आहे. ।।।५।।
०५.१६अर्जुन उवाच
ज्ञानेन तु तदज्ञानं। येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं। प्रकाशयति तत्परम् ।।०५/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानेन तु तत् अज्ञानम्।
येषाम् नाशितम् आत्मानः ।
तेषाम् आदित्यवत् अज्ञानम्।
प्रकाशयति तत्परम् ।।
येषाम् नाशितम् आत्मानः ।
तेषाम् आदित्यवत् अज्ञानम्।
प्रकाशयति तत्परम् ।।
अन्वय
तु। येषाम्। तत्। अज्ञानम्। आत्मनः। ज्ञानेन। नाशितम्।तेषाम्। ज्ञानम्। तत्परम्। आदित्यवत्। प्रकाशयति.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (येषाम्) ज्यांचे। (तत्) ते। (अज्ञानम्) अज्ञान। (आत्मनः) परमेश्वराच्या। (ज्ञानेन) यथार्थ ज्ञानाने। (नाशितम्) नासले गेले आहे। (तेषाम्) त्या पुरुषांना। (ज्ञानम्) ते परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान। (तत्परम्) परोपकारादि पुण्यकर्मांनी प्राप्त होणाऱ्या फळांच्या पलिकडे असलेल्या परमेश्वराला। (आदित्यवत्) सूर्याच्या दृष्टांताप्रमाणे। (प्रकाशति) प्रकाशित करते. परमेश्वर वस्तू ती कशी आहे हे जसे तसे त्यांना उमटलेले असते. ।।।६।।
०५.१७अर्जुन उवाच
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्। तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृतिं। ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ।।०५/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तहुद्धयः तदात्मानः।
तन्निष्ठाः तत्परायणाः ।
गच्छन्ति अपुनरावृत्तिम्।
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ।।
तन्निष्ठाः तत्परायणाः ।
गच्छन्ति अपुनरावृत्तिम्।
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ।।
अन्वय
तद्बुद्धयः। तदात्मानः। तन्निष्ठाः। तत्परायणाः।ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः। अपुनरावृत्तिम्। गच्छन्ति.
मराठी अर्थ
असे हे ज्ञान ज्यांच्या ठिकाणी कार्यरूप आहे त्यांचे लक्षण काय ? त्यांना
कोणते फळ मिळते? हे या श्लोकी थोडक्यात सांगून पुढे अध्यायाच्या समाप्तीपर्यंत सविस्तर सांगतात.
(तहुद्धयः) त्या परमेश्वराविषयी त्यांची बुद्धी जणू काही तदृप झालेली असते एवंपर्यंत ते चिंतनी रत असतात। (तदात्मानः) त्या परमेश्वरातच ज्यांचे मन लागलेले असते। (तनिष्ठाः) त्या परमेश्वराच्या ध्यानाचिंतनापासून ते ढळत नाहीत दुःखाकष्टातही इतरांस (देवतांस) शरण जात नाहीत। (तत्परायणाः) तो परमेश्वरच त्यांना आपले श्रेष्ठ आश्रयस्थान वाटतो. (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) अशा कार्यरूप ज्ञानामुळे रजतमाचा निरास होऊन अपरोक्षाच्या आड येणाऱ्या अयोग्यतेचा नाश होऊन ते साधक। (अपुनरावृत्तिम्) नित्यमुक्तीला। (गच्छन्ति) अपरोक्षादि क्रमे प्राप्त होतात.
गोधनीचा अर्थ (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) मागे सांगितल्याप्रमाणे यथार्थज्ञान झाल्यामुळे ज्यांच्या अंतःकरणातले कल्मष म्ह. अन्यथाज्ञान; पापवासनारूप कर्म करावीत असा मळ। निर्धूत म्ह. निःशेष नाहीसे झालेले आहे असे जे ज्ञानिये पुरुष ते (तहुद्धयः) मागील श्लोकी तत्परम् शब्दाने निर्देशिला परमेश्वर त्याचाच ठिकाणी श्रद्धा ठेवणारे (वेदान्ती इथे असा अर्थ करतात - तनुद्धय म्ह. ज्यांची बुद्धी तद्रूप झाली आहे. तत् म्ह. तो परमेश्वर जसा त्रिगुणातीत आहे तशी त्यांची बुद्धी त्रिगुणातीत झालेली आहे. हा अर्थ योग्य आहे. परंतु तद्रूप झाली आहे म्ह. त्याचेच रूप झालेली आहे हा अर्थ काही बरोबर नाही.) असून (तन्निष्ठाः) त्याचाच ठिकाणी प्रत्ययपूर्वक निष्ठा ठेवणारे आहेत. तसेच ते (तदात्मानः) त्याचातच मन ठेवणारे आहेत. तोच जणु काही आमचा आत्मा आहे. आत्म्याशिवाय देह असूच शकत नाही तसे त्याचाशिवाय। त्याच्या अस्तित्वाशिवाय आमचे अस्तित्व निरर्थक आहे अशी त्यांची धारणा आहे. (तत्परायणाः) तोच आमचे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे मानणारे आहेत. अशी श्रद्धा। निष्ठा असलेले (अपुनरावृत्तिम् गच्छन्ति) जन्म-मरणाच्या चक्रात पुनःश्च येत नाही. पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत. ।।।७।।
कोणते फळ मिळते? हे या श्लोकी थोडक्यात सांगून पुढे अध्यायाच्या समाप्तीपर्यंत सविस्तर सांगतात.
(तहुद्धयः) त्या परमेश्वराविषयी त्यांची बुद्धी जणू काही तदृप झालेली असते एवंपर्यंत ते चिंतनी रत असतात। (तदात्मानः) त्या परमेश्वरातच ज्यांचे मन लागलेले असते। (तनिष्ठाः) त्या परमेश्वराच्या ध्यानाचिंतनापासून ते ढळत नाहीत दुःखाकष्टातही इतरांस (देवतांस) शरण जात नाहीत। (तत्परायणाः) तो परमेश्वरच त्यांना आपले श्रेष्ठ आश्रयस्थान वाटतो. (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) अशा कार्यरूप ज्ञानामुळे रजतमाचा निरास होऊन अपरोक्षाच्या आड येणाऱ्या अयोग्यतेचा नाश होऊन ते साधक। (अपुनरावृत्तिम्) नित्यमुक्तीला। (गच्छन्ति) अपरोक्षादि क्रमे प्राप्त होतात.
गोधनीचा अर्थ (ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः) मागे सांगितल्याप्रमाणे यथार्थज्ञान झाल्यामुळे ज्यांच्या अंतःकरणातले कल्मष म्ह. अन्यथाज्ञान; पापवासनारूप कर्म करावीत असा मळ। निर्धूत म्ह. निःशेष नाहीसे झालेले आहे असे जे ज्ञानिये पुरुष ते (तहुद्धयः) मागील श्लोकी तत्परम् शब्दाने निर्देशिला परमेश्वर त्याचाच ठिकाणी श्रद्धा ठेवणारे (वेदान्ती इथे असा अर्थ करतात - तनुद्धय म्ह. ज्यांची बुद्धी तद्रूप झाली आहे. तत् म्ह. तो परमेश्वर जसा त्रिगुणातीत आहे तशी त्यांची बुद्धी त्रिगुणातीत झालेली आहे. हा अर्थ योग्य आहे. परंतु तद्रूप झाली आहे म्ह. त्याचेच रूप झालेली आहे हा अर्थ काही बरोबर नाही.) असून (तन्निष्ठाः) त्याचाच ठिकाणी प्रत्ययपूर्वक निष्ठा ठेवणारे आहेत. तसेच ते (तदात्मानः) त्याचातच मन ठेवणारे आहेत. तोच जणु काही आमचा आत्मा आहे. आत्म्याशिवाय देह असूच शकत नाही तसे त्याचाशिवाय। त्याच्या अस्तित्वाशिवाय आमचे अस्तित्व निरर्थक आहे अशी त्यांची धारणा आहे. (तत्परायणाः) तोच आमचे श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे मानणारे आहेत. अशी श्रद्धा। निष्ठा असलेले (अपुनरावृत्तिम् गच्छन्ति) जन्म-मरणाच्या चक्रात पुनःश्च येत नाही. पुनर्जन्माला प्राप्त होत नाहीत. ।।।७।।
०५.१८अर्जुन उवाच
विद्याविनयसम्पन्ने। ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च। पण्डिताः समदर्शिनः ।।०५/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विद्याविनयसंपन्ने।
ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि च एव श्वपाके च।
पण्डिताः समदर्शिनः ।।
ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि च एव श्वपाके च।
पण्डिताः समदर्शिनः ।।
अन्वय
पण्डिताः। विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे। च। गवि। हस्तिनि।शुनि। श्वपाके च। समदर्शिनः एव.
मराठी अर्थ
अशा नित्यमुक्तीला जाणाऱ्या या ज्ञानी पुरुषाचे वर्तन। भावना कशी
असते ते सांगतात. किंवा अजून ते कसे असतात ते सांगत आहेत.
(पण्डिताः) मोक्षायोग्य ज्ञानी जन (ज्यांचा ठिकाणी अध्यात्मज्ञान कार्यरूप आहे। नुसते शब्दाने ऐकूण घेतलेले नाही तर ते तद्नुरूप वागतात असे जे पंडित आहेत ते) (विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे) त्रिगुणात्मक ज्ञान व नम्रतादि गुणांनी संपन्न अशा ब्राह्मणाविषयी (च) आणि (गवि) गाईविषयी। (हिस्तनि) हत्तीविषयी। (शुनि) कुत्र्याविषयी (शपाके च) अतिक्षुद्र चांडाळ जातीविषयीदेखील (समदर्शिनः एव) तात्विक दृष्ट्या सारख्याच भावनेने पाहणारे असतात. ।। शपाके म्ह. शपच नावाची एक जात. त्या काळामध्ये सर्वात हीन समजली जाणारी जात. श म्ह. कुत्रा ते सुद्धा शिजवून खाणारे म्हणून शपाक. मग ते समदर्शी असतात कोण्या अर्थी ? ना सर्वत्र जीवात्मा जो आहे त्या प्रत्येकाविषयीच उद्धरणभाव परमेश्वराचा आहेच. शपाकातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि ब्राह्मणातल्या जीवाला उद्धरायचे आहे। कुत्र्यातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि गाईतल्या जीवाला उद्धरायचे आहे असे नाही. ह्या सर्वांचाच परमेश्वर कधीना कधी उद्धार करणारच आहेत. त्या सर्वांविषयी परमेश्वराचा उद्धरणाचा हेतू आहेच. म्हणून त्यात हा अस्पृश्य आहे आणि हा पृश्य आहे। हा आदरणीय आहे हे मानायचे आपल्याला काही कारण नाही. तत्वतः सर्वत्र जीवात्मा सारखाच आहे. कर्मानुसार ते त्या-त्या देही आलेले आहेत. घृणास्पद कोणीच नाही. दुखवायला कोणीच अर्ह नाही. या अर्थाने (अशा पारमार्थिक दृष्ट्या) तो समदर्शी आहे. वांचून व्यवहारिक दृष्ट्या ज्याची जशी पात्रता तसेच त्याचाशी वागावे लागते. ब्राह्मणाला आल्यानंतर जसा आदर करतो तसाच आदर शपाकाचाही करतो असा अर्थ नाही. श्वानाचा ठिकाणी आणि ब्राह्मणाचा ठिकाणी सारखाच व्यवहार करावा असा अर्थ नाही. लौकिक व्यवहाराप्रमाणेच ज्याचाशी जसा व्यवहार तसे त्याला वागावे लागते. ।।।८।।
असते ते सांगतात. किंवा अजून ते कसे असतात ते सांगत आहेत.
(पण्डिताः) मोक्षायोग्य ज्ञानी जन (ज्यांचा ठिकाणी अध्यात्मज्ञान कार्यरूप आहे। नुसते शब्दाने ऐकूण घेतलेले नाही तर ते तद्नुरूप वागतात असे जे पंडित आहेत ते) (विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे) त्रिगुणात्मक ज्ञान व नम्रतादि गुणांनी संपन्न अशा ब्राह्मणाविषयी (च) आणि (गवि) गाईविषयी। (हिस्तनि) हत्तीविषयी। (शुनि) कुत्र्याविषयी (शपाके च) अतिक्षुद्र चांडाळ जातीविषयीदेखील (समदर्शिनः एव) तात्विक दृष्ट्या सारख्याच भावनेने पाहणारे असतात. ।। शपाके म्ह. शपच नावाची एक जात. त्या काळामध्ये सर्वात हीन समजली जाणारी जात. श म्ह. कुत्रा ते सुद्धा शिजवून खाणारे म्हणून शपाक. मग ते समदर्शी असतात कोण्या अर्थी ? ना सर्वत्र जीवात्मा जो आहे त्या प्रत्येकाविषयीच उद्धरणभाव परमेश्वराचा आहेच. शपाकातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि ब्राह्मणातल्या जीवाला उद्धरायचे आहे। कुत्र्यातल्या जीवाला उद्धरायचे नाही आणि गाईतल्या जीवाला उद्धरायचे आहे असे नाही. ह्या सर्वांचाच परमेश्वर कधीना कधी उद्धार करणारच आहेत. त्या सर्वांविषयी परमेश्वराचा उद्धरणाचा हेतू आहेच. म्हणून त्यात हा अस्पृश्य आहे आणि हा पृश्य आहे। हा आदरणीय आहे हे मानायचे आपल्याला काही कारण नाही. तत्वतः सर्वत्र जीवात्मा सारखाच आहे. कर्मानुसार ते त्या-त्या देही आलेले आहेत. घृणास्पद कोणीच नाही. दुखवायला कोणीच अर्ह नाही. या अर्थाने (अशा पारमार्थिक दृष्ट्या) तो समदर्शी आहे. वांचून व्यवहारिक दृष्ट्या ज्याची जशी पात्रता तसेच त्याचाशी वागावे लागते. ब्राह्मणाला आल्यानंतर जसा आदर करतो तसाच आदर शपाकाचाही करतो असा अर्थ नाही. श्वानाचा ठिकाणी आणि ब्राह्मणाचा ठिकाणी सारखाच व्यवहार करावा असा अर्थ नाही. लौकिक व्यवहाराप्रमाणेच ज्याचाशी जसा व्यवहार तसे त्याला वागावे लागते. ।।।८।।
०५.१९अर्जुन उवाच
इहैव तैर्जितः सर्गो। येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म। तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ।।०५/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इह एव तैः जितः सर्गः।
येषाम् साम्ये स्थितम् मनः ।
निर्दोषम् हि समम् ब्रह्म।
तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः ।।
येषाम् साम्ये स्थितम् मनः ।
निर्दोषम् हि समम् ब्रह्म।
तस्मात् ब्रह्मणि ते स्थिताः ।।
अन्वय
येषाम्। मनः। साम्ये। स्थितम्। तैः। इह एव। सर्गः जितः।हि। ब्रह्म। निर्दोषम् समम्। तस्मात्। ते। ब्रह्मणि स्थिताः.
मराठी अर्थ
मोक्षयोग्य कर्मसंन्याश्याचे वैशिष्टय ते काय म्हणून सांगतात.
(येषाम्) ज्यांचे। (मनः) अंतःकरण। (साम्ये) (मागील श्लोकी सांगितलेल्या) समत्व भावात तसेच इच्छाद्वेष। सुखदुःख या द्वंद्वांविषयीही समत्व भावात। (स्थितम्) स्थिर झाले आहे। (तैः) त्यांच्याकडून। (इह एव) त्या मत्र्यलोकीच। (सर्गः जितः) जन्ममरणरूप संसार जिंकला गेला आहे असे निभ्रात जाणावे। (हि) कारण की। (ब्रह्म) परब्रह्म परमेश्वर। (निर्दोषम् समम्) दोषरहित आणि सर्व काळ सम आहे। (तस्मात्) ह्या अर्थाने। (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन। (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात असल्यासारखेच आहेत.अथवा (हि) कारण की ते (निर्दोषम् समम् ब्रह्म) निर्दोष या अर्थाने परब्रह्म परमेश्वराशी सारखेच आहेत. निर्दोषम् म्ह. रजातमावेगळे झालेले। वैषम्यदोषावेगळे झालेले. या अर्थाने ते परब्रह्माशी ते सारखेच आहेत. (तस्मात्) आणि म्हणूनच (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात पावन झाल्यासारखेच आहेत. ।।।९।।
(येषाम्) ज्यांचे। (मनः) अंतःकरण। (साम्ये) (मागील श्लोकी सांगितलेल्या) समत्व भावात तसेच इच्छाद्वेष। सुखदुःख या द्वंद्वांविषयीही समत्व भावात। (स्थितम्) स्थिर झाले आहे। (तैः) त्यांच्याकडून। (इह एव) त्या मत्र्यलोकीच। (सर्गः जितः) जन्ममरणरूप संसार जिंकला गेला आहे असे निभ्रात जाणावे। (हि) कारण की। (ब्रह्म) परब्रह्म परमेश्वर। (निर्दोषम् समम्) दोषरहित आणि सर्व काळ सम आहे। (तस्मात्) ह्या अर्थाने। (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन। (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात असल्यासारखेच आहेत.अथवा (हि) कारण की ते (निर्दोषम् समम् ब्रह्म) निर्दोष या अर्थाने परब्रह्म परमेश्वराशी सारखेच आहेत. निर्दोषम् म्ह. रजातमावेगळे झालेले। वैषम्यदोषावेगळे झालेले. या अर्थाने ते परब्रह्माशी ते सारखेच आहेत. (तस्मात्) आणि म्हणूनच (ते) मोक्षापात्र ज्ञानी जन (ब्रह्मणि स्थिताः) परब्रह्म परमेश्वरात पावन झाल्यासारखेच आहेत. ।।।९।।
०५.२०अर्जुन उवाच
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य। नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो। ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ।।०५/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न प्रहृष्येत् प्रियम् प्राप्य।
न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिः असम्मूढः।
ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ।।
न उद्विजेत् प्राप्य च अप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिः असम्मूढः।
ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ।।
अन्वय
प्रियम्। प्राप्य। न प्रहष्येत्। च। अप्रियम्। प्राप्य। न उद्विजेत्।स्थिरबुद्धिः। असम्मूढः। ब्रह्मविद्। ब्रह्मणि स्थितः.
मराठी अर्थ
अजून त्यांचा साम्ययोग कसा आहे। तो साम्ययोग साधण्यासाठी साधना
कोणती ती सांगत आहेत.
(प्रियम्) मनोनुकुल पदार्थ। प्रसंग (त्रिगुणात्मक कर्मपैकीचे)। (प्राप्य) प्राप्त झाले असता। (न प्रहष्यत्) हर्षित होऊ नये। (च) आणि। (अप्रियम्) अपमानाचे प्रसंग। अपमान करणाऱ्या व्यक्ती एणे न्याये दुःखदायी प्रसंग वा व्यक्ती। (प्राप्य) प्राप्त झाली असता। (न उद्विजेत्) उद्विग्न होऊ नये. असे ज्यास कळते व त्याप्रमाणे जो वर्तन करतो त्यास। (स्थिरबुद्धिः) समत्वबुद्धीचा व। (असम्मूढः) मोहरहित संशयरहित। (ब्रह्मविद्) परब्रह्म परमेश्वराला जाणणारा म्हटला जातो। (ब्रह्मणि स्थितः) असा कर्मसंन्यासी परब्रह्म परमेश्वरास प्राप्त झाल्यासारखाच आहे. किंवा अशी ज्याची (स्थिरबुद्धिः) बुद्धी सदैव स्थिर आहे। विकरत नाही आणि (असम्मूढः) जो अज्ञाना अन्यथाज्ञानावेगळा झालेला आहे तो खरोखर (ब्रह्मविद्) निर्गुण परमेश्वराला यथातथ्य जाणता होय. आणि तो (ब्रह्मणि स्थितः) देहात असूनही परमेश्वरस्वरूपीच स्थिर झालेला आहे असे समज. ।। त्याला साधू- संत दिसणे। देवाचे स्थान दिसणे। प्रसाद प्राप्त होणे हेही प्रियसंयोग आहेत. तिथे त्याला समाधान वाटत नाही का ! तिथेही तो हर्षित होत नाही का! मग इथे प्रिय संयोग ते कोणते अभिप्रेत आहेत? तो जर वासनिक अवस्थेत असेल तर त्याचासाठी प्रियसंयोग म्ह. मुलगा परिक्षेत पास झाला। मुलाला फार मोठी नोकरी लागली। शेत उत्पन्नाला फार चांगला भाव मिळाला एणेन्याये जे जे काही कर्मवशानुसार प्रियसंयोग असतात ते इथे अभिप्रेत आहेत. तो या विषयी हुरळून जात नाही. तो म्हणतो। 'हे काय ! हा ऊन सावलीचा खेळ. हा चालुच राहणार. त्यात हर्षित होऊन जाण्यासारखे काय !' आणि तो जर सर्वसंग परित्यागी अनुसरला असेल तर इतरांना वाटणारे प्रियसंयोग म्ह. त्याला मिळणारे मान-सन्मान। द्रव्य। इत्यादि हे इथे अभिप्रेत आहेत. ते प्राप्त झाले असता तो हुरळून जात नाही. तसेच वासनिकासाठी अप्रिय संयोग म्ह. मालमत्तेची हानी। कोणी आप्त सरला। इत्यादि आणि अनुसरलेयासाठी अप्रिय संयोग म्ह. कोणी अपमानकारक बोलले। पैशून्य बोलले। अथवा कोणी निंदारूप बोलले इथे अभिप्रेत आहेत. ।।२०।।
कोणती ती सांगत आहेत.
(प्रियम्) मनोनुकुल पदार्थ। प्रसंग (त्रिगुणात्मक कर्मपैकीचे)। (प्राप्य) प्राप्त झाले असता। (न प्रहष्यत्) हर्षित होऊ नये। (च) आणि। (अप्रियम्) अपमानाचे प्रसंग। अपमान करणाऱ्या व्यक्ती एणे न्याये दुःखदायी प्रसंग वा व्यक्ती। (प्राप्य) प्राप्त झाली असता। (न उद्विजेत्) उद्विग्न होऊ नये. असे ज्यास कळते व त्याप्रमाणे जो वर्तन करतो त्यास। (स्थिरबुद्धिः) समत्वबुद्धीचा व। (असम्मूढः) मोहरहित संशयरहित। (ब्रह्मविद्) परब्रह्म परमेश्वराला जाणणारा म्हटला जातो। (ब्रह्मणि स्थितः) असा कर्मसंन्यासी परब्रह्म परमेश्वरास प्राप्त झाल्यासारखाच आहे. किंवा अशी ज्याची (स्थिरबुद्धिः) बुद्धी सदैव स्थिर आहे। विकरत नाही आणि (असम्मूढः) जो अज्ञाना अन्यथाज्ञानावेगळा झालेला आहे तो खरोखर (ब्रह्मविद्) निर्गुण परमेश्वराला यथातथ्य जाणता होय. आणि तो (ब्रह्मणि स्थितः) देहात असूनही परमेश्वरस्वरूपीच स्थिर झालेला आहे असे समज. ।। त्याला साधू- संत दिसणे। देवाचे स्थान दिसणे। प्रसाद प्राप्त होणे हेही प्रियसंयोग आहेत. तिथे त्याला समाधान वाटत नाही का ! तिथेही तो हर्षित होत नाही का! मग इथे प्रिय संयोग ते कोणते अभिप्रेत आहेत? तो जर वासनिक अवस्थेत असेल तर त्याचासाठी प्रियसंयोग म्ह. मुलगा परिक्षेत पास झाला। मुलाला फार मोठी नोकरी लागली। शेत उत्पन्नाला फार चांगला भाव मिळाला एणेन्याये जे जे काही कर्मवशानुसार प्रियसंयोग असतात ते इथे अभिप्रेत आहेत. तो या विषयी हुरळून जात नाही. तो म्हणतो। 'हे काय ! हा ऊन सावलीचा खेळ. हा चालुच राहणार. त्यात हर्षित होऊन जाण्यासारखे काय !' आणि तो जर सर्वसंग परित्यागी अनुसरला असेल तर इतरांना वाटणारे प्रियसंयोग म्ह. त्याला मिळणारे मान-सन्मान। द्रव्य। इत्यादि हे इथे अभिप्रेत आहेत. ते प्राप्त झाले असता तो हुरळून जात नाही. तसेच वासनिकासाठी अप्रिय संयोग म्ह. मालमत्तेची हानी। कोणी आप्त सरला। इत्यादि आणि अनुसरलेयासाठी अप्रिय संयोग म्ह. कोणी अपमानकारक बोलले। पैशून्य बोलले। अथवा कोणी निंदारूप बोलले इथे अभिप्रेत आहेत. ।।२०।।
०५.२१अर्जुन उवाच
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा। विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा। सुखमक्षयमभुते ।।०५/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बाह्यस्पर्शेषु असक्तात्मा।
विन्दति आत्मनि यत् सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ।
सुखम् अक्षयम् अनुते ।।
विन्दति आत्मनि यत् सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ।
सुखम् अक्षयम् अनुते ।।
अन्वय
बाह्यस्पर्शेषु। असक्तात्मा। सः। यत् सुखम्। आत्मनि विन्दति।ब्रह्मयोगयुक्तात्मा। अक्षयम् सुखम्। अन्नुते.
मराठी अर्थ
अजून असे होण्यासाठी त्याने काय केले पाहिजे हे सांगत आहेत.
(बाह्यस्पर्शेषु) पंच ज्ञानेंद्रियांच्या शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध ह्या विषयांविषयी तसेच मनाच्या मान्यता गौरव उपाधी या विषयांविषयी। (असक्तात्मा) ज्याचे मन आसक्त नाही। विरमले आहे। (सः) तो कर्मसंन्यासी। (यत् सुखम्) ज्या त्रिगुणातीत सुखाचा। (आत्मनि विन्दति) आपल्या अंतःकरणात अनुभव करतो। (ब्रह्मयोगयुक्तात्मा) सगुण ब्रह्म जो साधनदाता अवतार त्याच्याशी ध्यानयोगाने चित्त मन लावल्यामुळे तसा अनुभव त्यास येतो. असा पूर्ण स्वस्थ पुरुषच। (अक्षयम् सुखम्) नित्यमुक्तीचे शाश्वत सुख। (अश्नुते) अनुभवण्यास लायक होतो। पात्र होतो.
गोधनी स्पष्टीकरण - अक्षयम् सुखम् इथे प्राप्तीतले सुख सांगायचे नाही. इथेच प्राप्त होणारे सुख भगवंतांना अभिप्रेत आहे. त्याला जी स्वस्थता आहे ती इथे अभिप्रेत आहे. ती स्वस्थता कर्मरहाटीतल्या सर्वश्रेष्ठ देवताविद्यावंतालाही नाही. त्यालाच आपण बोधामुळे होणारी निर्गुण स्वस्थता म्हणतो. त्यागामुळे जे सुख आहे ते भोगात नाही हे मुख्यत्वे भगवंतांना इथे सांगायचे आहे. एरव्ही लौकिक समजूत भोगात सुख आहे अशीच आहे. ।।२१।।
(बाह्यस्पर्शेषु) पंच ज्ञानेंद्रियांच्या शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध ह्या विषयांविषयी तसेच मनाच्या मान्यता गौरव उपाधी या विषयांविषयी। (असक्तात्मा) ज्याचे मन आसक्त नाही। विरमले आहे। (सः) तो कर्मसंन्यासी। (यत् सुखम्) ज्या त्रिगुणातीत सुखाचा। (आत्मनि विन्दति) आपल्या अंतःकरणात अनुभव करतो। (ब्रह्मयोगयुक्तात्मा) सगुण ब्रह्म जो साधनदाता अवतार त्याच्याशी ध्यानयोगाने चित्त मन लावल्यामुळे तसा अनुभव त्यास येतो. असा पूर्ण स्वस्थ पुरुषच। (अक्षयम् सुखम्) नित्यमुक्तीचे शाश्वत सुख। (अश्नुते) अनुभवण्यास लायक होतो। पात्र होतो.
गोधनी स्पष्टीकरण - अक्षयम् सुखम् इथे प्राप्तीतले सुख सांगायचे नाही. इथेच प्राप्त होणारे सुख भगवंतांना अभिप्रेत आहे. त्याला जी स्वस्थता आहे ती इथे अभिप्रेत आहे. ती स्वस्थता कर्मरहाटीतल्या सर्वश्रेष्ठ देवताविद्यावंतालाही नाही. त्यालाच आपण बोधामुळे होणारी निर्गुण स्वस्थता म्हणतो. त्यागामुळे जे सुख आहे ते भोगात नाही हे मुख्यत्वे भगवंतांना इथे सांगायचे आहे. एरव्ही लौकिक समजूत भोगात सुख आहे अशीच आहे. ।।२१।।
०५.२२अर्जुन उवाच
ये हि संस्पर्शजा भोगा। दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय। न तेषु रमते बुधः ।।०५/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये हि संस्पर्शजा भोगाः।
दुःखयोनयः एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय।
न तेषु रमते बुधः ।।
दुःखयोनयः एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय।
न तेषु रमते बुधः ।।
अन्वय
कौन्तेय। ये हि। संस्पर्शजा भोगाः। ते। आद्यन्तवन्तः। दुःखयोनयः एव। बुधाः। तेषु। न रमते।
मराठी अर्थ
बाह्यविषयांत कर्मसंन्याशानेच रमू नये काय ? यदर्थी न अनुसरलेल्या
बोधवंतांना देखील विवेक सांगतात.
(कौन्तेय) हे अर्जुना। (ये हि) जी काही। (संस्पर्शजा भोगाः) विषयेंद्रियांच्या संयोगाने प्राप्त होणारी सुखे आहेत। (ते) ती सर्व सुखे। (आद्यन्तवन्तः) अनित्य अशी असून। (दुःखयोनयः एव) दुःखालाच जन्म देणारी
आहेत म्हणून। (बुधाः) ननुसरलेला बोधवंत अथवा सगुण प्रमाद्रिया बोधवंत। (तेषु) त्या विषयांत। (न रगते) रमत नाही: कां जे पक्षकारी म्हणितले अनुसरण नाही तरी मात्राचि वर्तिजे : दृष्टी सुखिया होईजे परत्री नरक चुकती.
गोधनी अर्थ असे बाह्यस्यर्थांविषयी अनासक्त होण्यासाठी काय विषयव्यवस्था केली पाहिजे। कसा विवेक केला पाहिजे ते सांगत आहेत. अथवा मागील श्लोकी सांगितले की। बाह्यस्पर्शामध्ये जो अनासक्त आहे तोच श्रेष्ठप्रकारचे सुख आपल्या आत्म्यात प्राप्त करून घेतो. याचेनि पालटे जो भोगी आहे तो तसे सुख प्राप्त करून घेत नाही. तर असे का? (हि) कारण की (कौन्तेय) हे अर्जुना (ये) जी (संस्पर्शजा भोगाः) बाह्यविषयांच्या आणि ज्ञानेंद्रियांच्या संयोगाने उत्पन्न होणारे सुखभोग आहेत (ते) ती सर्व सुखे (आद्यन्तवन्तः) त्यांना कुठेतरी आरंभ आहे आणि ते कधीतरी संपणारे आहेत आणि (दुःखयोनयः एव) परणामी दुःखालाच जन्म देणारी आहेत. म्हणून (तेषु बुधाः) अशा सुखांमध्ये जाणते पुरुष। यथार्थ ज्ञाते पुरुष (न रमते) रममाण होत नाहीत. ।।२२।।
बोधवंतांना देखील विवेक सांगतात.
(कौन्तेय) हे अर्जुना। (ये हि) जी काही। (संस्पर्शजा भोगाः) विषयेंद्रियांच्या संयोगाने प्राप्त होणारी सुखे आहेत। (ते) ती सर्व सुखे। (आद्यन्तवन्तः) अनित्य अशी असून। (दुःखयोनयः एव) दुःखालाच जन्म देणारी
आहेत म्हणून। (बुधाः) ननुसरलेला बोधवंत अथवा सगुण प्रमाद्रिया बोधवंत। (तेषु) त्या विषयांत। (न रगते) रमत नाही: कां जे पक्षकारी म्हणितले अनुसरण नाही तरी मात्राचि वर्तिजे : दृष्टी सुखिया होईजे परत्री नरक चुकती.
गोधनी अर्थ असे बाह्यस्यर्थांविषयी अनासक्त होण्यासाठी काय विषयव्यवस्था केली पाहिजे। कसा विवेक केला पाहिजे ते सांगत आहेत. अथवा मागील श्लोकी सांगितले की। बाह्यस्पर्शामध्ये जो अनासक्त आहे तोच श्रेष्ठप्रकारचे सुख आपल्या आत्म्यात प्राप्त करून घेतो. याचेनि पालटे जो भोगी आहे तो तसे सुख प्राप्त करून घेत नाही. तर असे का? (हि) कारण की (कौन्तेय) हे अर्जुना (ये) जी (संस्पर्शजा भोगाः) बाह्यविषयांच्या आणि ज्ञानेंद्रियांच्या संयोगाने उत्पन्न होणारे सुखभोग आहेत (ते) ती सर्व सुखे (आद्यन्तवन्तः) त्यांना कुठेतरी आरंभ आहे आणि ते कधीतरी संपणारे आहेत आणि (दुःखयोनयः एव) परणामी दुःखालाच जन्म देणारी आहेत. म्हणून (तेषु बुधाः) अशा सुखांमध्ये जाणते पुरुष। यथार्थ ज्ञाते पुरुष (न रमते) रममाण होत नाहीत. ।।२२।।
०५.२३अर्जुन उवाच
शक्नोतीहैव यः सोढुं। प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं। स युक्तः स सुखी नरः ।।०५/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शक्नोति इह एव यः सोढुम्।
प्राक् शरीर विमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवम् वेगम्।
सः युक्तः सः सुखी नरः ।।
प्राक् शरीर विमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवम् वेगम्।
सः युक्तः सः सुखी नरः ।।
अन्वय
यः। शरीर विमोक्षणात् प्राकू। इह एव। कामक्रोधोद्भवम् वेगम्। सोढुम् शक्नोति। सःनरः। युक्तः। सः सुखी.
मराठी अर्थ
अजून युक्त कर्मसंन्यासी कसा असतो ते सांगतात अथवा प्रमादभयातून
मुक्त झालेला कर्मसंन्यासी अथवा कर्मयोगी कसा असतो ते सांगतात.
(यः) जो पुरुष (मागील श्लोकांमध्ये वाखाणलेला साधनवंत तो) (शरीरविमोक्षणात् प्राक्) हे नश्वर देह सोडण्यापूर्वी (इह एव) ह्या ज्ञानदेही असता (कामक्रोधोद्भवम् वेगम्) कामाने उत्पन्न होणारा आवेग व क्रोधाने उत्पन्न होणारी उर्मी (सोढुम् शक्नोति) सहन करू शकतो अर्थात कामवासनेने उत्पन्न होणारा सेवनेचा उल्लेख रोखू शकतो। जड चेतनाची सेवना चुकवतो। क्रोधाची उर्मी रोखू शकतो। कखाय धरीत नाही। असदुत्तरे देत नाही। अपमान करण्याऱ्याची हितशत्रुची निंदा करीत नाही (सः नवः) तोच पुरुष (युक्तः) योग्य कर्मसंन्यासी। कर्मयोगी अथवा प्रमादभयापासून मुक्त अनुसरलेला होय आणि (सः सुखी) त्याची सुख स्वस्थता चैतन्यविद्यावंतालाही नाही एवढी मोठी असते. ।।२३।।
मुक्त झालेला कर्मसंन्यासी अथवा कर्मयोगी कसा असतो ते सांगतात.
(यः) जो पुरुष (मागील श्लोकांमध्ये वाखाणलेला साधनवंत तो) (शरीरविमोक्षणात् प्राक्) हे नश्वर देह सोडण्यापूर्वी (इह एव) ह्या ज्ञानदेही असता (कामक्रोधोद्भवम् वेगम्) कामाने उत्पन्न होणारा आवेग व क्रोधाने उत्पन्न होणारी उर्मी (सोढुम् शक्नोति) सहन करू शकतो अर्थात कामवासनेने उत्पन्न होणारा सेवनेचा उल्लेख रोखू शकतो। जड चेतनाची सेवना चुकवतो। क्रोधाची उर्मी रोखू शकतो। कखाय धरीत नाही। असदुत्तरे देत नाही। अपमान करण्याऱ्याची हितशत्रुची निंदा करीत नाही (सः नवः) तोच पुरुष (युक्तः) योग्य कर्मसंन्यासी। कर्मयोगी अथवा प्रमादभयापासून मुक्त अनुसरलेला होय आणि (सः सुखी) त्याची सुख स्वस्थता चैतन्यविद्यावंतालाही नाही एवढी मोठी असते. ।।२३।।
०५.२४अर्जुन उवाच
योऽन्तः सुखोऽन्तरारामस्। तथान्तर्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं। ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ।।०५/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः अतः सुखः अन्ततरारामः।
तथा अन्तज्योतिः एव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणम्।
ब्रह्मभूतः अधिगच्छति ।।
तथा अन्तज्योतिः एव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणम्।
ब्रह्मभूतः अधिगच्छति ।।
अन्वय
यः। अन्तः सुखः। अन्तरारामः। तथा। अन्तज्र्योतिः एव।सः योगी। ब्रह्मभूतः। ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
असाच पुरुष पुढे ब्रह्मनिर्वाणाला प्राप्त होतो म्हणून सांगतात. किंवा अजून नित्यमुक्तीस पात्र असा कर्मसंन्यासी कसा असतो ते सांगतात. एकवीसाव्या श्लोकी साधन अवस्था सांगितली. आणि आता पुढे तीन श्लोकांत साध्य अवस्था सांगत आहेत(यः) जो पुरुष। (अन्तः सुखः) अंतरीच सुख मानणारा। (परमेश्वराच्या ध्यान चिंतनरूप अंतर साधनेतच सुख मानणारा) (अन्तरारामः) आपल्या अंतरीच स्मरणाच्या ठाई (अंतःकरणात त्याच देवाच्या लीळांचे। सद्गुणांचे चिंतन करण्यातच) रममाण होणारा। (तथा) त्याचप्रमाणे। (अन्तज्योतिः एव) ज्ञानशक्तीद्वारा आपल्या ठाई असणाऱ्या दोषांना जाणणारा याचेनि पालटे आणिकाचे दोष न पाहणारा असा असतो। (ज्याच्या अंतःकरणात यथार्थ ज्ञानाचा प्रकाश झालेला आहे) (सः योगी) तो अनुसरलेला ध्यानयोगी कर्मसंन्यासी अथवा निष्काम कर्मयोगी। (ब्रह्मभूतः) ब्रह्मभावाला प्राप्त झाल्यासारखाच होय. तोच। (ब्रह्मनिर्वाणम् अधिगच्छति) ब्रह्मानुभूतिला प्राप्त होतो. ।।२४ ।।
०५.२५अर्जुन उवाच
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणं। ऋषयः क्षींणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः। सर्वभूतहिते रताः ।।०५/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणम्।
ऋषयः क्षींणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः।
सर्वभूकहिते रताः ।।
ऋषयः क्षींणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः।
सर्वभूकहिते रताः ।।
अन्वय
क्षींणकल्मषाः। छिन्नद्वैधाः। सर्वभूतहिते रताः। यतात्मानः। ऋषयः। ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते.
मराठी अर्थ
श्रीबाबांजींच्या आश्रमात आरती झाल्यानंतर बहुधा काही अध्यायातले शेवटचे श्लोक म्हटले जात होते. त्यात या अध्यायातील पुढचे (तसेच पंधरावा अध्यायातले) शेवटचे पाच श्लोकही म्हटले जायचे.
(क्षींणकल्मषाः) सर्व पापवृत्ती ज्यांच्या नाहीशा झाल्या आहेत (ज्यांची पातके सर्व जळून गेलेली आहेत); आणि। (छिन्नद्वैधाः) यथार्थ ज्ञानामुळे सर्व संशय ज्यांचे दूर झाले आहेत. (अथवा ज्यांच्या अंतःकरणातील संशयवृत्ती नाहीशी झालेली आहे. अथवा जे राग-द्वेष। काम-क्रोध या द्वंद्वातित झालेले आहेत); तसेच। (सर्वभूतहिते रताः) जे सर्व प्राण्यांचे अहित म्हणजे हिंसा ते कसोशीने टाळतात एणे अर्थ सर्वभूतहिते रताः आहेत आणि। (यतात्मानः) जे परमेश्वराच्या ध्यानात प्रयत्नपूर्वक मनाला लावतात असे। (ऋषयः) द्रष्टे पुरुष। सुविचारी पुरुष। (अथवा आपल्या ठिकाणी असणाऱ्या दोषांचा प्रसव तो नीटपणे ओथंबान्याये पहाणारे असे पुरुष) (ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते) ब्रह्मानुभूतिला मिळवतात. ते शोशत अशा मोक्षाला प्राप्त करून घेतात. ।।२५।।
गोधनी स्पष्टीकरण ऋषयः म्ह. क्रांतदर्शी (पारदर्शी) पुरुष. एरव्ही ऋषयः शब्दाचा अर्थ दृष्टे पुरुष असा होतो. सर्वभूतहिते रताः म्ह. जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितामध्ये रत आहेत म्ह. निष्कारण (फार काय सकारणही) कोणाला दुखवीणारे नाहीत. वांचून इथे वास्तविक हित असा अर्थ नाही. दुसरे। सर्वभूतहिते रताः असणे म्ह. जीवाचे सर्वात मोठे हित म्ह. ईश्वरप्राप्ती त्या आड न येणे आणि जो अनुकूळ आहे त्याचे अन्यथाज्ञान न पुसत फेडणे. बाकीचे जे हित आहे ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. जसे पाणपोई लावणे। अन्नछत्र लावणे। सदावर्त लावणे। इत्यादि. परंतु त्यामुळे आळशी लोकांचे फावते. म्हणजे त्यांच्या आलस्यवृत्तीला आपणच जबाबादार होतो. काही संप्रदाय असे आहेत की ते रस्त्याने जातांना त्यांना जर एखादा शिकारी पक्षीं धरून नेतांना दिसला तर ते आपल्या जवळ असलेल्या श्रावकांना। अनुयायांना म्हणतात। 'या प्राण्यांना सोडवा. ते मरणार. त्यांचे मरण आपण चुकविले पाहिजे.' आणि मग त्यांचे श्रावक त्यांच्या गुरूची आज्ञा म्हणून त्या शिकाऱ्यांना द्रव्य देऊन ते पाखरे सोडायला लावतात. परंतु त्या शिकाऱ्यांना माहीत असते की या संप्रदायाचे लोक असे प्राण्यांवर दया
करणारी आहेत. म्हणून ते मुद्दाम त्यांच्या रस्त्याने येतात. आणि अशारीतीने द्रव्य घेतात. आणि ते त्या द्रव्याने त्याहीपेक्षा उत्तम सापळा बनवितात. असेच दुसरे उदाहरण कबीराच्या मुलाचे आहे. कबीराचा मुलगा कमाल तो एक साधारण दुकानदार होता. कोणीतरी भिकारी रस्त्याने जात होता. त्याला वाटले आपण खरेच याला काहीतरी दिले पाहिजे. मग त्याने आपल्या दुकानातून काहीतरी धान्य दिले. ते धान्य त्या भिकाऱ्याने घेतले आणि दुसऱ्या दुकानात जाऊन विकले. आणि त्या पैशाचे त्याने मासे पकडण्याचे जाळे बनविले. हे त्या कमालाने पाहिले. त्याने दिले पुण्यहेतूने परंतु त्या शिकाऱ्याने असे केले. असे दान ते प्राण्याच्या अनहितालाच कारणीभूत झाले. आणि म्हणून त्याने त्या दिवसापासून दान कोणालाच दिले नाही. उलट लोक त्याला निर्दयी समजू लागले. म्हणजे ज्याला आपण हित समजतो ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. म्हणून कोणालाही दुखवू नये अथवा त्याच्या कल्याणाच्या आड न येणे हेच सर्वात मोठे सर्वभूतहित रताः आहे. ।।
(क्षींणकल्मषाः) सर्व पापवृत्ती ज्यांच्या नाहीशा झाल्या आहेत (ज्यांची पातके सर्व जळून गेलेली आहेत); आणि। (छिन्नद्वैधाः) यथार्थ ज्ञानामुळे सर्व संशय ज्यांचे दूर झाले आहेत. (अथवा ज्यांच्या अंतःकरणातील संशयवृत्ती नाहीशी झालेली आहे. अथवा जे राग-द्वेष। काम-क्रोध या द्वंद्वातित झालेले आहेत); तसेच। (सर्वभूतहिते रताः) जे सर्व प्राण्यांचे अहित म्हणजे हिंसा ते कसोशीने टाळतात एणे अर्थ सर्वभूतहिते रताः आहेत आणि। (यतात्मानः) जे परमेश्वराच्या ध्यानात प्रयत्नपूर्वक मनाला लावतात असे। (ऋषयः) द्रष्टे पुरुष। सुविचारी पुरुष। (अथवा आपल्या ठिकाणी असणाऱ्या दोषांचा प्रसव तो नीटपणे ओथंबान्याये पहाणारे असे पुरुष) (ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते) ब्रह्मानुभूतिला मिळवतात. ते शोशत अशा मोक्षाला प्राप्त करून घेतात. ।।२५।।
गोधनी स्पष्टीकरण ऋषयः म्ह. क्रांतदर्शी (पारदर्शी) पुरुष. एरव्ही ऋषयः शब्दाचा अर्थ दृष्टे पुरुष असा होतो. सर्वभूतहिते रताः म्ह. जे सर्व प्राणीमात्रांच्या हितामध्ये रत आहेत म्ह. निष्कारण (फार काय सकारणही) कोणाला दुखवीणारे नाहीत. वांचून इथे वास्तविक हित असा अर्थ नाही. दुसरे। सर्वभूतहिते रताः असणे म्ह. जीवाचे सर्वात मोठे हित म्ह. ईश्वरप्राप्ती त्या आड न येणे आणि जो अनुकूळ आहे त्याचे अन्यथाज्ञान न पुसत फेडणे. बाकीचे जे हित आहे ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. जसे पाणपोई लावणे। अन्नछत्र लावणे। सदावर्त लावणे। इत्यादि. परंतु त्यामुळे आळशी लोकांचे फावते. म्हणजे त्यांच्या आलस्यवृत्तीला आपणच जबाबादार होतो. काही संप्रदाय असे आहेत की ते रस्त्याने जातांना त्यांना जर एखादा शिकारी पक्षीं धरून नेतांना दिसला तर ते आपल्या जवळ असलेल्या श्रावकांना। अनुयायांना म्हणतात। 'या प्राण्यांना सोडवा. ते मरणार. त्यांचे मरण आपण चुकविले पाहिजे.' आणि मग त्यांचे श्रावक त्यांच्या गुरूची आज्ञा म्हणून त्या शिकाऱ्यांना द्रव्य देऊन ते पाखरे सोडायला लावतात. परंतु त्या शिकाऱ्यांना माहीत असते की या संप्रदायाचे लोक असे प्राण्यांवर दया
करणारी आहेत. म्हणून ते मुद्दाम त्यांच्या रस्त्याने येतात. आणि अशारीतीने द्रव्य घेतात. आणि ते त्या द्रव्याने त्याहीपेक्षा उत्तम सापळा बनवितात. असेच दुसरे उदाहरण कबीराच्या मुलाचे आहे. कबीराचा मुलगा कमाल तो एक साधारण दुकानदार होता. कोणीतरी भिकारी रस्त्याने जात होता. त्याला वाटले आपण खरेच याला काहीतरी दिले पाहिजे. मग त्याने आपल्या दुकानातून काहीतरी धान्य दिले. ते धान्य त्या भिकाऱ्याने घेतले आणि दुसऱ्या दुकानात जाऊन विकले. आणि त्या पैशाचे त्याने मासे पकडण्याचे जाळे बनविले. हे त्या कमालाने पाहिले. त्याने दिले पुण्यहेतूने परंतु त्या शिकाऱ्याने असे केले. असे दान ते प्राण्याच्या अनहितालाच कारणीभूत झाले. आणि म्हणून त्याने त्या दिवसापासून दान कोणालाच दिले नाही. उलट लोक त्याला निर्दयी समजू लागले. म्हणजे ज्याला आपण हित समजतो ते एखाद्यावेळेला अनहित पण असू शकते. म्हणून कोणालाही दुखवू नये अथवा त्याच्या कल्याणाच्या आड न येणे हेच सर्वात मोठे सर्वभूतहित रताः आहे. ।।
०५.२६अर्जुन उवाच
कामक्रोधवियुक्तानां। यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं। वर्तते विदितात्मनाम् ।।०५/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कामक्रोधवियुक्तानाम्।
यतीनाम् यतचेतसाम् ।
अभितः ब्रह्मनिर्वाणम्।
वर्तते विदितात्मनाम् ।।
यतीनाम् यतचेतसाम् ।
अभितः ब्रह्मनिर्वाणम्।
वर्तते विदितात्मनाम् ।।
अन्वय
अभितः। वर्तते.कामक्रोधवियुक्तानाम्। यतचेतसाम्। विदितात्मनाम्। यतीनाम्। ब्रह्मनिर्वाणम्।
मराठी अर्थ
ती ब्रह्मानुभूति मिळवण्याकरीता त्यांना कुठे लांब जावे लागत असेल
म्हणशील तर तसं नाही.
(कामक्रोधवियुक्तानाम्) साधनावस्थेतच कामक्रोधादिकांपासून मुक्त झालेल्या। (यतचेतसाम्) चित्ताला संयमित केलेल्या। (विदितात्मनाम्) आत्मज्ञानसंपन्न (ज्यांनी परमेश्वराला यथार्थपणे जाणून घेतलेले आहे) अशा। (यतीनाम्) प्रयत्नशील साधकांना। (ब्रह्मनिर्वाणम्) ब्रह्मप्राप्ती अथवा अनुभूती। (अभितः) इथेच सभोवार (चहकडून। सगळीकडून)। (वर्तते) प्राप्त होते. कां जे : सर्वज्ञे म्हणितले : "ब्रह्मविद्ये साध्यसाधन एथचि." मग त्यांना होणारी प्राप्ती ती एकदेशी नाही. इतर ज्या देवताप्राप्ती आहेत त्या सर्व एकदेशी आहेत. सगळीकडून त्याचासाठी ब्रह्मानंद पाझरतो आहे जणुकाही अशी त्याची अवस्था असते. ।।२६।।
म्हणशील तर तसं नाही.
(कामक्रोधवियुक्तानाम्) साधनावस्थेतच कामक्रोधादिकांपासून मुक्त झालेल्या। (यतचेतसाम्) चित्ताला संयमित केलेल्या। (विदितात्मनाम्) आत्मज्ञानसंपन्न (ज्यांनी परमेश्वराला यथार्थपणे जाणून घेतलेले आहे) अशा। (यतीनाम्) प्रयत्नशील साधकांना। (ब्रह्मनिर्वाणम्) ब्रह्मप्राप्ती अथवा अनुभूती। (अभितः) इथेच सभोवार (चहकडून। सगळीकडून)। (वर्तते) प्राप्त होते. कां जे : सर्वज्ञे म्हणितले : "ब्रह्मविद्ये साध्यसाधन एथचि." मग त्यांना होणारी प्राप्ती ती एकदेशी नाही. इतर ज्या देवताप्राप्ती आहेत त्या सर्व एकदेशी आहेत. सगळीकडून त्याचासाठी ब्रह्मानंद पाझरतो आहे जणुकाही अशी त्याची अवस्था असते. ।।२६।।
०५.२७अर्जुन उवाच
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश। चक्षुश्चैवान्तरे भ्रूवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा। नासाभ्यन्तरचारिणौ ।।०५/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्पर्शान् कृत्वा बहिः बाह्यान्।
चक्षुः एव अन्तरे भ्रूवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा।
नासाभ्यन्तरचारिनो ।।
चक्षुः एव अन्तरे भ्रूवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा।
नासाभ्यन्तरचारिनो ।।
अन्वय
बाह्यान् स्पर्शान्। बहिः एव। कृत्वा चक्षुः भ्रुवोः अन्तरे।कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ। प्राणापानौ। समौ कृत्वा.
मराठी अर्थ
आता इथून पुढे मागील श्लोकी सांगितलेल्या साध्य प्राप्त करून घेणाऱ्या
पुरुषाची साधना वर्णन करीत आहेत.
(बाह्यान् स्पर्शान्) बाह्य विषभोगाच्या सुखास। (बहिः एव) बाहेरच।
(कृत्वा) सोडून देऊन अर्थात पंचज्ञानेंद्रियांच्या सकल इंद्रियार्थांचा परिच्छेद करून। (स्पर्श म्ह. शब्द। रूप। रस। गंध। इत्यादि विषयांचा इंद्रियांशी योग टाळून आणि विधीबागे। प्रितीवशात जर तसा योग आलाच तर त्याची गोडी न घेऊन) (चक्षुः) आपली दृष्टी (भ्रुवोः अन्तरे) दोन्ही भुवयांच्या मध्ये एकवटून। (कृत्वा) परमेश्वराचे आर्ती। अप्राप्ती। तळमळपूर्वक स्मरण करणारा (ते स्मरण घडावे यासाठी)। (नासाभ्यन्तरचारिणौ) नाकात वाहणाऱ्या चालणाऱ्या। (प्राणापानौ) श्वासोच्छवासाच्या गतीला। (समौ कृत्वा) सम ठेवणारा (रागद्वेष। कामक्रोध। हर्षविषाद यापैकी कोणताही विकार उद्भवला असता श्वासोच्छवासाची गती वाढते. खेद। निराशा। न्यूनगंड यापैकी कोणताही विकार प्राप्त झाला असता गती मंदावते ह्या विकारांचा मनावर। आत्म्यावर परिणाम होऊ न देणे यासच प्राणापानौ समौ करणे म्हणतात.)
पुरुषाची साधना वर्णन करीत आहेत.
(बाह्यान् स्पर्शान्) बाह्य विषभोगाच्या सुखास। (बहिः एव) बाहेरच।
(कृत्वा) सोडून देऊन अर्थात पंचज्ञानेंद्रियांच्या सकल इंद्रियार्थांचा परिच्छेद करून। (स्पर्श म्ह. शब्द। रूप। रस। गंध। इत्यादि विषयांचा इंद्रियांशी योग टाळून आणि विधीबागे। प्रितीवशात जर तसा योग आलाच तर त्याची गोडी न घेऊन) (चक्षुः) आपली दृष्टी (भ्रुवोः अन्तरे) दोन्ही भुवयांच्या मध्ये एकवटून। (कृत्वा) परमेश्वराचे आर्ती। अप्राप्ती। तळमळपूर्वक स्मरण करणारा (ते स्मरण घडावे यासाठी)। (नासाभ्यन्तरचारिणौ) नाकात वाहणाऱ्या चालणाऱ्या। (प्राणापानौ) श्वासोच्छवासाच्या गतीला। (समौ कृत्वा) सम ठेवणारा (रागद्वेष। कामक्रोध। हर्षविषाद यापैकी कोणताही विकार उद्भवला असता श्वासोच्छवासाची गती वाढते. खेद। निराशा। न्यूनगंड यापैकी कोणताही विकार प्राप्त झाला असता गती मंदावते ह्या विकारांचा मनावर। आत्म्यावर परिणाम होऊ न देणे यासच प्राणापानौ समौ करणे म्हणतात.)
०५.२८अर्जुन उवाच
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर। मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो। यः सदा मुक्त एव सः ।।०५/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यतेन्द्रियमनोबुद्धिः।
मुनिः मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधः।
यः सदा मुक्तः एव सः ।।
मुनिः मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधः।
यः सदा मुक्तः एव सः ।।
अन्वय
यतेन्द्रियमनोबुद्धिः। मोक्षपरायणः। यः। मुनिः।विगतेच्छाभयक्रोधः। सः। सदा मुक्तः एव.
मराठी अर्थ
(यतेन्द्रियमनोबुद्धिः) मन इंद्रिये व बुद्धी यांचा संयम करून (मोक्षपरायणः)
मोक्षप्राप्ती हेच आपले इप्सित आहे। साध्य आहे। मागा अनंता जन्मी केलेली कर्मबंधने आणि आपल्या ठिकाणी असणारे राग द्वेषादि दोष हे ज्ञानाने जाणून त्याचापासून मुक्त होणे हेच आपले कर्तव्य आहे असे निश्चितपणे मानणारा (यः) जो (मुनिः) मौनशील असतो; (विगतेच्छाभयक्रोधः) इषणा। वासना। भय। क्रोध ज्याचे नाहीसे झाले आहेत (सः) असा तो पुरुष (सदा मुक्तः एव) सर्व काळ मुक्त असल्यासारखाच आहे. देहाइंद्रियामध्ये विद्यमान असताही मुक्तच आहे. ।।
इथे स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांस् इथपर्यंतची साधना आजच्या दैवरहाटीच्या साधकाला लक्षात येते. परंतु चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा ही साधना काही लक्षात येत नाही. म्हणून मोतीवालेबुवा पाचवा अध्याय जो आहे तो त्रिगुणात्मक साधना वर्णन करणारा आहे असे मानत होते. सांख्य म्ह. विद्यावंत आणि योग म्ह. बहिर्यागी असा त्यांचा अर्थ आहे. परंतु तसे नाही. चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः कृत्वा ही साधना द्वापरातल्या मानसाला शक्य होती. तसेच पुढच्या अध्यायातही येणार आहे. सम्प्रेक्ष नासिकाग्रम खम् म्ह. नासिकाग्र दृष्टी करून साधना करणे. या दोन ध्यानापैकी भुमध्य लक्ष ते उत्तम असा निर्णय आपल्या लीळाचरित्रात आलेला आहे. हे त्या काळच्या पुरुषाला सहज शक्य होते. कलियुगीच्या पुरुषाला या दोन्हीही साधना अवघड आहेत. आणि म्हणून आमच्या देवाने साधा आणि सोपा मन स्थिर करण्याचा उपाय सांगितला आहे. आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ ही साधनादेखील लक्षात येत नाही. त्यावरही ताबा मिळवायचा असा इथे काही हेतू आहे का? म्हणजे प्राणायम साधना इथल्या साधकाला भगवंतांनी सांगितली आहे का? का ती फक्त द्वापरीच होती आणि कलियुगी नाही? तसे नाही. जेव्हा जेव्हा मन विकरते तेव्हा तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. आपण भयाभीत झालो। खुप हर्षीत झालो अथवा एखाद्याबद्दल क्रोधीत झालो तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. ते मन सदैव जर स्थिर असले तर मग प्राणापानाची गती असे विषम होण्याचे काही कारण नाही. म्हणजे ध्यान करतांना। स्मरण करतांना इतर कुठलाही विकार (क्रोधरूप। द्वेषरूप। भयरूप) अंतःकरणी न आणणे हेच प्राणापानाची गती स्थिर करणे होय. ।। २८ ।।
मोक्षप्राप्ती हेच आपले इप्सित आहे। साध्य आहे। मागा अनंता जन्मी केलेली कर्मबंधने आणि आपल्या ठिकाणी असणारे राग द्वेषादि दोष हे ज्ञानाने जाणून त्याचापासून मुक्त होणे हेच आपले कर्तव्य आहे असे निश्चितपणे मानणारा (यः) जो (मुनिः) मौनशील असतो; (विगतेच्छाभयक्रोधः) इषणा। वासना। भय। क्रोध ज्याचे नाहीसे झाले आहेत (सः) असा तो पुरुष (सदा मुक्तः एव) सर्व काळ मुक्त असल्यासारखाच आहे. देहाइंद्रियामध्ये विद्यमान असताही मुक्तच आहे. ।।
इथे स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांस् इथपर्यंतची साधना आजच्या दैवरहाटीच्या साधकाला लक्षात येते. परंतु चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ कृत्वा ही साधना काही लक्षात येत नाही. म्हणून मोतीवालेबुवा पाचवा अध्याय जो आहे तो त्रिगुणात्मक साधना वर्णन करणारा आहे असे मानत होते. सांख्य म्ह. विद्यावंत आणि योग म्ह. बहिर्यागी असा त्यांचा अर्थ आहे. परंतु तसे नाही. चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः कृत्वा ही साधना द्वापरातल्या मानसाला शक्य होती. तसेच पुढच्या अध्यायातही येणार आहे. सम्प्रेक्ष नासिकाग्रम खम् म्ह. नासिकाग्र दृष्टी करून साधना करणे. या दोन ध्यानापैकी भुमध्य लक्ष ते उत्तम असा निर्णय आपल्या लीळाचरित्रात आलेला आहे. हे त्या काळच्या पुरुषाला सहज शक्य होते. कलियुगीच्या पुरुषाला या दोन्हीही साधना अवघड आहेत. आणि म्हणून आमच्या देवाने साधा आणि सोपा मन स्थिर करण्याचा उपाय सांगितला आहे. आणि नासाभ्यन्तरचारिणौ प्राणापानौ समौ ही साधनादेखील लक्षात येत नाही. त्यावरही ताबा मिळवायचा असा इथे काही हेतू आहे का? म्हणजे प्राणायम साधना इथल्या साधकाला भगवंतांनी सांगितली आहे का? का ती फक्त द्वापरीच होती आणि कलियुगी नाही? तसे नाही. जेव्हा जेव्हा मन विकरते तेव्हा तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. आपण भयाभीत झालो। खुप हर्षीत झालो अथवा एखाद्याबद्दल क्रोधीत झालो तेव्हा प्राणापानाची गती विषम होते. ते मन सदैव जर स्थिर असले तर मग प्राणापानाची गती असे विषम होण्याचे काही कारण नाही. म्हणजे ध्यान करतांना। स्मरण करतांना इतर कुठलाही विकार (क्रोधरूप। द्वेषरूप। भयरूप) अंतःकरणी न आणणे हेच प्राणापानाची गती स्थिर करणे होय. ।। २८ ।।
०५.२९अर्जुन उवाच
भोक्तारं यज्ञतपसां। सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां। ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ।।०५/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भोक्तारम् यज्ञतपसाम्।
सर्वसोकमहेश्वरम् ।
सुहदम् सर्वभूतानाम्।
ज्ञात्वा माम् शान्तिम् ऋच्छति ।।
सर्वसोकमहेश्वरम् ।
सुहदम् सर्वभूतानाम्।
ज्ञात्वा माम् शान्तिम् ऋच्छति ।।
अन्वय
यज्ञतपसाम् भोक्तारम्। सर्वलोकमहेश्वरम्।माम् सर्वभूतानाम् सुहदम्। ज्ञात्वा। शान्तिम् ऋच्छति.
मराठी अर्थ
अशा जरठ पुरुषाच्या ठिकाणी परमेश्वराविषयी कशी प्रतिती असते ?
त्याचे ज्ञान कसे असते? ते शेवटच्या श्लोकात सांगत आहेत.
(यज्ञतपसाम् भोक्तारम्) आपल्या स्मरणादिक्रियांचा व शारीर। मानसिक। वाचिक त्रिविध तयांचा स्विकार परमेश्वराला आहे ह्या अर्थाने ते माझ्या यज्ञाचे तपाचे भोक्ते आहेत। (सर्वलोकमहेश्वरम्) अव्यक्त तरी जीवदेवतांचे नियामक आहेत। (माम् सर्वभूतानाम् सुहदम्) व्यक्ताव्यक्ती परमेश्वर सर्व जीवांचा विशुद्ध हितकर्ता आहे असे। (ज्ञात्वा) प्रतितीपूर्वक जाणून हा कर्मसंन्यासी। (शान्तिम् ऋच्छति) परमशांतीला पावतो. ।।
ही त्रिप्रकारक जाणीव त्याला असते. मग यामुळे त्याला शांती कशी मिळते? निराकार परमेश्वर त्याचबरोबर साकार झालेला श्रीकृष्ण परमात्मा तो सर्वलोकमहेश्वरम् आहे. सर्व म्ह. जीव देवता. लोक म्ह. देहधारी. यांचा महेश्वर म्ह. थोर नियंता आहे. ज्या अर्थी परमेश्वरासारखा नियंता यांच्यावर आहे त्या अर्थी या सृष्टीचक्रात कोणावर अन्याय घडतो हे म्हणणे चुकीचे आहे. त्याचा ठिकाणी अन्याय काही नाहीच. फार काय स्वतःलाही इतर जनांकडून दुःख कष्ट प्राप्त झाले असता त्याचा असाच विवेक असतो. निष्कारण कोणी मला त्रास दुःख देऊ शकत नाही. काहीतरी कारण असल्याशिवाय असा योग येऊच शकत नाही. तो परमेश्वराचा न्यायच आहे. आणि तो जर न्याय आहे तर मी याबद्दल काही दुःखी व्हायचे काही कारण नाही. (अर्थात तो असा स्वतःविषयीच विचार करतो. इतरांविषयी विचार करण्याचे काही कारण नाही.) या विचारानेच त्याला शांती प्राप्त होते. तसेच यज्ञतपसाम् भोक्तारम् म्ह. सर्व प्रकारच्या यज्ञांचा आणि तपाचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. इथे पूर्वपक्षे कर्मरहाटीच्याही यज्ञ तपाचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. कारण कोणीही पुण्यरूप अथवा यज्ञरूप कर्म करतो तेव्हा तो मी परमेश्वरासाठी करतोय असाच त्याचा भाव असतो. अर्थात तो परमेश्वर तो कोणाला का म्हणेना. तो परमेश्वरच म्हणतो ना! या अर्थी पूर्वपक्षे इथे म्हणायचे आहे. वास्तविक नाही. मग इथे यज्ञतपसाम् भोक्तारम् म्ह. दैवरहाटीचे यज्ञ तप अभिप्रेत आहेत. ज्ञानपूर्वक जे काही यज्ञ म्ह. स्मरणादि क्रियां आणि शारीर मानसिक वाचिक त्रिविध तय मी आचरतो त्यांचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. आणि जिथे तो भोक्ता असल्यानंतर माझी ही क्रिया जी आहे ती निश्चितच सफळ आहे. मी हेतू धरायचे काही कारण नाही. आणि म्हणून त्याच्या अंतःकरणात कुठलाही हेतू न जनल्यामुळे त्याला शांती मिळते. तसेच परमेश्वर सर्वभूतानाम् सुहदम् म्ह. सर्व भूतांचे भले इच्छिणारा आहे. हे सर्वच माझ्या शोशत आनंदाला प्राप्त होवोत अशी त्याची धारणा असते. या कारणास्तव त्याला शांती लाभते. ।।
त्याचे ज्ञान कसे असते? ते शेवटच्या श्लोकात सांगत आहेत.
(यज्ञतपसाम् भोक्तारम्) आपल्या स्मरणादिक्रियांचा व शारीर। मानसिक। वाचिक त्रिविध तयांचा स्विकार परमेश्वराला आहे ह्या अर्थाने ते माझ्या यज्ञाचे तपाचे भोक्ते आहेत। (सर्वलोकमहेश्वरम्) अव्यक्त तरी जीवदेवतांचे नियामक आहेत। (माम् सर्वभूतानाम् सुहदम्) व्यक्ताव्यक्ती परमेश्वर सर्व जीवांचा विशुद्ध हितकर्ता आहे असे। (ज्ञात्वा) प्रतितीपूर्वक जाणून हा कर्मसंन्यासी। (शान्तिम् ऋच्छति) परमशांतीला पावतो. ।।
ही त्रिप्रकारक जाणीव त्याला असते. मग यामुळे त्याला शांती कशी मिळते? निराकार परमेश्वर त्याचबरोबर साकार झालेला श्रीकृष्ण परमात्मा तो सर्वलोकमहेश्वरम् आहे. सर्व म्ह. जीव देवता. लोक म्ह. देहधारी. यांचा महेश्वर म्ह. थोर नियंता आहे. ज्या अर्थी परमेश्वरासारखा नियंता यांच्यावर आहे त्या अर्थी या सृष्टीचक्रात कोणावर अन्याय घडतो हे म्हणणे चुकीचे आहे. त्याचा ठिकाणी अन्याय काही नाहीच. फार काय स्वतःलाही इतर जनांकडून दुःख कष्ट प्राप्त झाले असता त्याचा असाच विवेक असतो. निष्कारण कोणी मला त्रास दुःख देऊ शकत नाही. काहीतरी कारण असल्याशिवाय असा योग येऊच शकत नाही. तो परमेश्वराचा न्यायच आहे. आणि तो जर न्याय आहे तर मी याबद्दल काही दुःखी व्हायचे काही कारण नाही. (अर्थात तो असा स्वतःविषयीच विचार करतो. इतरांविषयी विचार करण्याचे काही कारण नाही.) या विचारानेच त्याला शांती प्राप्त होते. तसेच यज्ञतपसाम् भोक्तारम् म्ह. सर्व प्रकारच्या यज्ञांचा आणि तपाचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. इथे पूर्वपक्षे कर्मरहाटीच्याही यज्ञ तपाचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. कारण कोणीही पुण्यरूप अथवा यज्ञरूप कर्म करतो तेव्हा तो मी परमेश्वरासाठी करतोय असाच त्याचा भाव असतो. अर्थात तो परमेश्वर तो कोणाला का म्हणेना. तो परमेश्वरच म्हणतो ना! या अर्थी पूर्वपक्षे इथे म्हणायचे आहे. वास्तविक नाही. मग इथे यज्ञतपसाम् भोक्तारम् म्ह. दैवरहाटीचे यज्ञ तप अभिप्रेत आहेत. ज्ञानपूर्वक जे काही यज्ञ म्ह. स्मरणादि क्रियां आणि शारीर मानसिक वाचिक त्रिविध तय मी आचरतो त्यांचा भोक्ता परमेश्वरच आहे. आणि जिथे तो भोक्ता असल्यानंतर माझी ही क्रिया जी आहे ती निश्चितच सफळ आहे. मी हेतू धरायचे काही कारण नाही. आणि म्हणून त्याच्या अंतःकरणात कुठलाही हेतू न जनल्यामुळे त्याला शांती मिळते. तसेच परमेश्वर सर्वभूतानाम् सुहदम् म्ह. सर्व भूतांचे भले इच्छिणारा आहे. हे सर्वच माझ्या शोशत आनंदाला प्राप्त होवोत अशी त्याची धारणा असते. या कारणास्तव त्याला शांती लाभते. ।।
॥ अथ षष्ठोऽध्याय ॥। :
०६.०१श्री भगवानुवाच
अनाश्रितः कर्मफलं। कार्यं कर्म करोति यः ।
स सन्यासी च योगी च। न निरग्निर्न चाक्रियः ।।०६/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनाश्रितः कर्मफलम्।
कार्यम् कर्म करोति सः ।
सः संन्यासी च योगी च ।
न निरग्निः न च अक्रियः ।।
कार्यम् कर्म करोति सः ।
सः संन्यासी च योगी च ।
न निरग्निः न च अक्रियः ।।
अन्वय
यः। कर्मफलम् अनाश्रितः। कार्यम् कर्म करोति। सः। संन्यासी। च। योगी च। न निरनिः। च। न अक्रियः.
मराठी अर्थ
सहाव्या अध्यायाला अभ्यास योग आणि काही लोक आत्मसंयम योग असे म्हणतात. या अध्यायावरच काही लोक आगमांची साधना मानतात. परंतु तसे नाही. ह्या अध्यातील साधना ती ध्यानयोगाची साधना होय. मागील अध्यायात कर्मयोगी सांगितला. संन्यासयोगीही सांगितला. इथे सुरूवातीला भगवंत ध्यानयोग्याचे वर्णन करीत आहेत. पाचव्या अध्यायात एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति । या श्लोकी कर्मसंन्यास व कर्मयोग वास्तविक एकच आहेत असे म्हटले। ते कोण्या अर्थाने याचे स्पष्टिकरण करतात.
(यः) जो पुरुष। (कर्मफलम् अनाश्रितः) आपल्या कर्मफळाची अपेक्षा न करता अर्थात मी आचरत असलेल्या विधींमुळे दृष्टपर अथवा अदृष्टपर लाभ व्हावा अशी अपेक्षा करीत नाही. असा असून। (कार्यम् कर्म करोति) ईश्वरविहित प्राप्तविधीचे अनुष्ठान (ईश्वर आज्ञापालनाचे कर्तव्य) करतो। (सः) तोच। (संन्यासी) कर्मसंन्यासी। (च) आणि तोच। (योगी च) कर्मयोगीपण आहे. (न निरन्नि:) (अंत:करणी दृष्टादृष्टी कर्मफळाची अपेक्षा करून) अग्नीचा त्याग करणारा। मी स्वत:साठी पचन पाचन करीत नाही। करवीत नाही असे मानणारा संन्यासी नव्हे। (च) आणि। (न अक्रिय:) दृष्टादृष्ट फळांची अपेक्षा धरून सकल वैदिक क्रियांचा त्याग करणारा संन्यासी अथवा योगी नव्हे. ।।।।।
अक्रियः म्ह. जो काहीच करीत नाही म्हणून त्याला संन्यासी म्हणावे ही व्याख्या एकदेशीच आहे. तसेच निरग्निः म्ह. जो निव्वळच माधुकरीवर रहातो। भिक्षाच करतो। कधीच अग्नि पेटवत नाही तोही संन्यासी होय; योगी होय ही व्याख्यादेखील एकदेशीच आहे. संन्यासधर्मासाठी हे अत्यंत कडक नियम आहेत की संन्यासाजवळ अनि नसावा. म्हणून संन्यासाला वैदिक ज्ञानामध्ये निरिन ही संज्ञा दिलेली आहे. मग निरिन असला म्हणजे तो संन्यासी असतोच असे नाही. तेवढ्यानेच तो संन्यासी ठरतो असे नाही. निरिन्न आहे परंतु त्याच्या कर्मामध्ये जर सहेतूकता आहे। इंद्रियार्थाचा हेतू आहे अथवा कीर्ती लौकिकाचा हेतू आहे तरी तो संन्यासी नाही. खरा संन्यासी। योगी तोच जो कुठल्याही कर्मफळाची अपेक्षा न करता ईश्वरविहीतच कर्मे करतो. मग ती ईश्वरविहीत कर्मे करीत असतांना त्याला अनि पेटवावा लागला म्हणून त्याचा संन्यास भंगतो असे नाही. ।।
(यः) जो पुरुष। (कर्मफलम् अनाश्रितः) आपल्या कर्मफळाची अपेक्षा न करता अर्थात मी आचरत असलेल्या विधींमुळे दृष्टपर अथवा अदृष्टपर लाभ व्हावा अशी अपेक्षा करीत नाही. असा असून। (कार्यम् कर्म करोति) ईश्वरविहित प्राप्तविधीचे अनुष्ठान (ईश्वर आज्ञापालनाचे कर्तव्य) करतो। (सः) तोच। (संन्यासी) कर्मसंन्यासी। (च) आणि तोच। (योगी च) कर्मयोगीपण आहे. (न निरन्नि:) (अंत:करणी दृष्टादृष्टी कर्मफळाची अपेक्षा करून) अग्नीचा त्याग करणारा। मी स्वत:साठी पचन पाचन करीत नाही। करवीत नाही असे मानणारा संन्यासी नव्हे। (च) आणि। (न अक्रिय:) दृष्टादृष्ट फळांची अपेक्षा धरून सकल वैदिक क्रियांचा त्याग करणारा संन्यासी अथवा योगी नव्हे. ।।।।।
अक्रियः म्ह. जो काहीच करीत नाही म्हणून त्याला संन्यासी म्हणावे ही व्याख्या एकदेशीच आहे. तसेच निरग्निः म्ह. जो निव्वळच माधुकरीवर रहातो। भिक्षाच करतो। कधीच अग्नि पेटवत नाही तोही संन्यासी होय; योगी होय ही व्याख्यादेखील एकदेशीच आहे. संन्यासधर्मासाठी हे अत्यंत कडक नियम आहेत की संन्यासाजवळ अनि नसावा. म्हणून संन्यासाला वैदिक ज्ञानामध्ये निरिन ही संज्ञा दिलेली आहे. मग निरिन असला म्हणजे तो संन्यासी असतोच असे नाही. तेवढ्यानेच तो संन्यासी ठरतो असे नाही. निरिन्न आहे परंतु त्याच्या कर्मामध्ये जर सहेतूकता आहे। इंद्रियार्थाचा हेतू आहे अथवा कीर्ती लौकिकाचा हेतू आहे तरी तो संन्यासी नाही. खरा संन्यासी। योगी तोच जो कुठल्याही कर्मफळाची अपेक्षा न करता ईश्वरविहीतच कर्मे करतो. मग ती ईश्वरविहीत कर्मे करीत असतांना त्याला अनि पेटवावा लागला म्हणून त्याचा संन्यास भंगतो असे नाही. ।।
०६.०२श्री भगवानुवाच
यं सन्यासमिति प्राहुर। योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न सन्यस्तसङ्कल्पो। योगी भवति कश्चन ।।०६/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यम् संन्यासम् इति प्राहुः। योगम् तम् विद्धि पाण्डव ।
न हि असंन्यस्त संकल्पः। योगी भवति कश्चन ॥
न हि असंन्यस्त संकल्पः। योगी भवति कश्चन ॥
अन्वय
पाण्डव। यम् संन्यासम् इति प्राहुः। तम् योगम् इति विद्धि। :हि असंन्यस्तसंकल्पः। कश्चन्। योगी। न भवति.
मराठी अर्थ
(पाण्डव) हे पण्डुपुत्रा अर्जुना !। (यम् संन्यासम् इति प्राहुः ) संन्यास संन्यास असे ज्याला म्हटले जाते। (तम् योगम् इति विद्धि) त्यालाच योग असेपण समजावे। मानावे. (हि) कारण की। (असंन्यस्तसंकल्पः) काम्य कर्मांच्या संकल्पांचा त्याग न करणारा। (ज्याचा अंतःकरणामध्ये नानाप्रकारचे संकल्प। इच्छा। हेतू उत्पन्न होतात असा) (कश्चन्) कोणीही पुरुष। (योगी) निष्काम कर्मयोगी। ध्यानयोगी। समत्वबुद्धीयोगी। ( न भवति) होऊ शकत नाही. त्याला योगी ही संज्ञा कधीच प्राप्त होऊ शकत नाही. अर्थात योगी या संज्ञेला तोच पात्र आहे की। ज्याचा अंतःकरणातून सर्वप्रकारच्या कर्माची संकल्पे नाहीशी झालेली आहेत. आपुलेनि कडे अमुक करावे असा संकल्प ज्याचा अंतःकरणात कधीच उत्पन्न होत नाही तोच योगी होय आणि तोच संन्यासी होय. ॥२॥
०६.०३श्री भगवानुवाच
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं। कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव। शमः कारणमुच्यते ।।०६/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आरुरुक्षोः मुनेः योगम्।
कर्म कारणम् उच्यते ।
योगारूढस्य तस्य एव।
शमः कारणम् उच्यते ॥
कर्म कारणम् उच्यते ।
योगारूढस्य तस्य एव।
शमः कारणम् उच्यते ॥
अन्वय
योगम्। आरुरुक्षोः। मुनेः। कर्म कारणम् उच्यते। तस्य योगारूढस्य। शम:। एव। कारणम् उच्यते.
मराठी अर्थ
मग अशा योग्याला कारणीभूत काय आहे? आणि योगारूढ झाल्यानंतर त्याला कारण काय आहे? हे पुढच्या श्लोकात स्पष्टीकरण करीत आहेत.
(योगम्) समत्वबुद्धीरूप योग। निष्काम कर्मयोग अथवा ध्यानयोग यापैकी प्रत्येक योग एकदुसऱ्याला तसेच कर्मसंन्यासाला पोषक आहेत। साधन आहेत. असा हा योग (आरुरुक्षोः) प्राप्त होण्याची इच्छा करणाऱ्या (योगावर आरूढ होऊ इच्छिणाऱ्या) (मुनेः) मौनशील। मननशील अनुसरल्या पुरुषाला योगप्राप्तीसाठी (कर्म कारणम् उच्यते) निष्कामपणे संगीसांगाती निमित्ताचे अधिकरणाचे मार्गाचे सेवादास्य शुश्रूषा म्हणिये व्यापार निष्कामपणे करणे हेच साधन (कारण) म्हटले जाते. असे करील तरच तो योगावर आरूढ होऊ शकेल. ह्या साधनापासून पार पडल्याशिवाय योगारूढता प्राप्त होत नाही. (तस्य योगारूढस्य) अशा योगारूढ पुरुषाला त्याचे साधन योगारूढता अनुसरण शेवटास जाण्यासाठी। त्यावर स्थिर रहाण्यासाठी (शम:) पंचज्ञानेद्रियांचा व अंतःकरणाचा संयम अर्थात इंद्रियार्थाचा त्याग (निग्रह) (एव) हेच (कारणम् उच्यते) साधन (कारणभूत) म्हटले जाते. योगारूढ झाल्यावरही पतनाची भिती असते. परंतु जर त्याचा ठिकाणी शम दम असेल तर त्याला पतनाची भिती नाही. ॥
दुसरा अर्थ : :- ज्याला यथार्थ। ईश्वरी ज्ञानरूप योगावर आरूढ व्हायचे आहे त्याला भूतभजनरूप कर्म हे कारणीभूत आहे. अर्थात निष्कामपणे भूतभजन ज्याला आपण म्हणतो ते कारणीभूत आहे. ती निष्काम क्रिया घडल्याशिवाय अंतःकरणात जीवस्वरुपी ज्ञानाचा अधिकार कामावत नाही. आणि असे ज्ञान झाल्यानंतर त्याला जर योगारूढ व्हायचे असेल। यथार्थतः अनुसरायचे असेल तर त्याने शम करणे आवश्यक आहे. ।।३।।
(योगम्) समत्वबुद्धीरूप योग। निष्काम कर्मयोग अथवा ध्यानयोग यापैकी प्रत्येक योग एकदुसऱ्याला तसेच कर्मसंन्यासाला पोषक आहेत। साधन आहेत. असा हा योग (आरुरुक्षोः) प्राप्त होण्याची इच्छा करणाऱ्या (योगावर आरूढ होऊ इच्छिणाऱ्या) (मुनेः) मौनशील। मननशील अनुसरल्या पुरुषाला योगप्राप्तीसाठी (कर्म कारणम् उच्यते) निष्कामपणे संगीसांगाती निमित्ताचे अधिकरणाचे मार्गाचे सेवादास्य शुश्रूषा म्हणिये व्यापार निष्कामपणे करणे हेच साधन (कारण) म्हटले जाते. असे करील तरच तो योगावर आरूढ होऊ शकेल. ह्या साधनापासून पार पडल्याशिवाय योगारूढता प्राप्त होत नाही. (तस्य योगारूढस्य) अशा योगारूढ पुरुषाला त्याचे साधन योगारूढता अनुसरण शेवटास जाण्यासाठी। त्यावर स्थिर रहाण्यासाठी (शम:) पंचज्ञानेद्रियांचा व अंतःकरणाचा संयम अर्थात इंद्रियार्थाचा त्याग (निग्रह) (एव) हेच (कारणम् उच्यते) साधन (कारणभूत) म्हटले जाते. योगारूढ झाल्यावरही पतनाची भिती असते. परंतु जर त्याचा ठिकाणी शम दम असेल तर त्याला पतनाची भिती नाही. ॥
दुसरा अर्थ : :- ज्याला यथार्थ। ईश्वरी ज्ञानरूप योगावर आरूढ व्हायचे आहे त्याला भूतभजनरूप कर्म हे कारणीभूत आहे. अर्थात निष्कामपणे भूतभजन ज्याला आपण म्हणतो ते कारणीभूत आहे. ती निष्काम क्रिया घडल्याशिवाय अंतःकरणात जीवस्वरुपी ज्ञानाचा अधिकार कामावत नाही. आणि असे ज्ञान झाल्यानंतर त्याला जर योगारूढ व्हायचे असेल। यथार्थतः अनुसरायचे असेल तर त्याने शम करणे आवश्यक आहे. ।।३।।
०६.०४श्री भगवानुवाच
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसन्न्यासी। योगारूढस्तदोच्यते । ।०६/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा हि न इन्द्रियार्थेषु।
न कर्मसु अनुषज्जते ।
सर्वसंकल्प संन्यासी।
योगारूढः तदा उच्यते ।।
न कर्मसु अनुषज्जते ।
सर्वसंकल्प संन्यासी।
योगारूढः तदा उच्यते ।।
अन्वय
यदा। इन्द्रियार्थेषु न अनुषज्जते। कर्मसु हि। न अनुषज्नते। तदा। सर्वसंकल्पसंन्यासी। योगारूढः उच्यते.
मराठी अर्थ
पुरुष योगारूढ झाला असे कशावरून ओळखावे? योगारूढाचे लक्षण काय ते सांगतात.
(यदा) ज्या काळी साधक। (इन्द्रियार्थेषु) पंचविषयांत। (न अनुषज्जते ) आसक्त होत नाही. जेविता आवडी गोडी न होआवी। तुम्हा आवडी नावडी न होआवी। विषया साक्षी न ठाकावे इत्यादि वचनांचे दृढतेने पालन करतो. (कर्मसु हि) कर्मांतदेखील। (न अनुषज्जते) आसक्त होत नाही. कर्म धर्म विधी विखो परित्यजौनि परमेश्वरा शरण रिगावे। सुखश्रेया वेगळेया हो आवे। रसक्रिये वेगळेया होआवे इत्यादि वचनांचे दृढतेने पालन करतो। (तदा) त्या काळापासून। (सर्वसंकल्पसंन्यासी) सर्व प्रकारच्या आगंतुक कर्मांचे उल्लेख कुंठले आहेत ज्याचे अशा पुरुषाला। (योगारूढः उच्यते) योगारूढ जरठ अनुसरला म्हटले जाते. यात संन्यासयोग। कर्मयोग। ध्यानयोग। समत्वयोग चारही आले. ।।४।।
(यदा) ज्या काळी साधक। (इन्द्रियार्थेषु) पंचविषयांत। (न अनुषज्जते ) आसक्त होत नाही. जेविता आवडी गोडी न होआवी। तुम्हा आवडी नावडी न होआवी। विषया साक्षी न ठाकावे इत्यादि वचनांचे दृढतेने पालन करतो. (कर्मसु हि) कर्मांतदेखील। (न अनुषज्जते) आसक्त होत नाही. कर्म धर्म विधी विखो परित्यजौनि परमेश्वरा शरण रिगावे। सुखश्रेया वेगळेया हो आवे। रसक्रिये वेगळेया होआवे इत्यादि वचनांचे दृढतेने पालन करतो। (तदा) त्या काळापासून। (सर्वसंकल्पसंन्यासी) सर्व प्रकारच्या आगंतुक कर्मांचे उल्लेख कुंठले आहेत ज्याचे अशा पुरुषाला। (योगारूढः उच्यते) योगारूढ जरठ अनुसरला म्हटले जाते. यात संन्यासयोग। कर्मयोग। ध्यानयोग। समत्वयोग चारही आले. ।।४।।
०६.०५श्री भगवानुवाच
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।
आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुर। आत्मैव रिपुरात्मनः ।।०६/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उद्धरेत् आत्मना आत्मानम्।
न आत्मानम् अवसादयेत् ।
आत्मा एव हि आत्मनः।
बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः ।।
न आत्मानम् अवसादयेत् ।
आत्मा एव हि आत्मनः।
बन्धुः आत्मा एव रिपुः आत्मनः ।।
अन्वय
आत्मना। आत्मानम्। उद्धरेत्। आत्मना आत्मानम् उद्धरेत्। आत्मानम्। न अवसादायेत.
मराठी अर्थ
अशी योगारूढता बाणण्यासाठी बोधवंताने काय करायला पाहिजे ? साह्याची वाट पहावी काय ? यदर्थी भगवंत सर्व बोधवंतांना विवेक सांगतात की-किंवा अशी साधना कोणाच्या प्रेरणेने आचरावी काय? कोणाच्या साह्याने सिद्धिला न्यावी? कशी करावी? इतर ज्या त्रिगुणात्मक साधना आहेत तिथे मात्र कोणाची तरी प्रेरणा असते म्हणून जीव करतो. परंतु इथे तसे नाही. या विषयी कोणाचीच प्रेरणा असायला नको. आपणच आपल्या स्वयंस्फूर्तपणे आचरायची असते. प्रेरणाविरहीत पूर्णपणे स्वतंत्र होऊन इथली साधना आचरायची असते. म्हणून भगवंत विवेक सांगत आहेत.हि। आत्मा एव। आत्मनः बन्धुः। आत्मा। एव। आत्मनः रिपुः.इंद्रियार्थ मिळावे ही अशी वासना असणे अथवा धर्मबुद्ध्या पदार्थ मिळाला असता तो पुन्हा पुन्हा मिळत रहावा अशी अपेक्षा करणे ही आसक्तीच होय. तसेच कर्माचे फळ व्हावे अशी अभिलाषा इच्छा धरणे। जे आवडते रुचते तेच कर्म करणे। जेणेकरून लोकी प्रशंसा होईल अशीच कर्मे करणे अथवा सुखरूपच साधन आचरावेसे वाटणे हीदेखील आसक्तीच होय. ॥
बोधवंताने। (आत्मना ) आपणच स्वीय प्रयत्नाने। (आत्मानम्) आपल्या स्वत:चा (उद्धरेत्) उद्धार करावा. तोच कसा? ना। (आत्मना ) सर्वव्यापक जो परमेश्वर त्याची खावण पाळून त्याद्वारे अर्थात वचनोक्त त्याग। वैराग्य। स्मरण। करणीय। भिक्षा विषयक वचनांचे पालन करून त्याद्वारे ( आत्मानम् उद्धरेत्) स्वत:ला उर्ध्व करावे. साह्याची वाट पहात बसू नये। पुरुषार्थ करावा. (इथे आत्मना हा शब्द एक परमेश्वरावाचकही आहे आणि आपल्यावाचकही आहे. म्हणून या वाक्याचे दोन अर्थ झाले.) (आत्मानम् ) स्वत:ला। ( न अवसादयेत्) अधोगतीला जाण्यापासून परावृत्त करावे। थांबवावे। (हि) कारण की। (आत्मा एव) आपणच। ( आत्मनः बन्धुः) आपला मित्र आहोत। बन्धू आहोत आणि। (आत्मा एव) आपणच। (आत्मन: रिपुः) आपला शत्रू आहोत. कोणी माझा मित्र आहे कोणी माझा शत्रु आहे ह्या कल्पना मिथ्या आहेत. अध्यात्ममार्ग आणि उद्धरणाविषयी तरी आपणच आपले मित्र आहोत आणि आपणच आपले शत्रु आहोत. ।। ५ ।।
बोधवंताने। (आत्मना ) आपणच स्वीय प्रयत्नाने। (आत्मानम्) आपल्या स्वत:चा (उद्धरेत्) उद्धार करावा. तोच कसा? ना। (आत्मना ) सर्वव्यापक जो परमेश्वर त्याची खावण पाळून त्याद्वारे अर्थात वचनोक्त त्याग। वैराग्य। स्मरण। करणीय। भिक्षा विषयक वचनांचे पालन करून त्याद्वारे ( आत्मानम् उद्धरेत्) स्वत:ला उर्ध्व करावे. साह्याची वाट पहात बसू नये। पुरुषार्थ करावा. (इथे आत्मना हा शब्द एक परमेश्वरावाचकही आहे आणि आपल्यावाचकही आहे. म्हणून या वाक्याचे दोन अर्थ झाले.) (आत्मानम् ) स्वत:ला। ( न अवसादयेत्) अधोगतीला जाण्यापासून परावृत्त करावे। थांबवावे। (हि) कारण की। (आत्मा एव) आपणच। ( आत्मनः बन्धुः) आपला मित्र आहोत। बन्धू आहोत आणि। (आत्मा एव) आपणच। (आत्मन: रिपुः) आपला शत्रू आहोत. कोणी माझा मित्र आहे कोणी माझा शत्रु आहे ह्या कल्पना मिथ्या आहेत. अध्यात्ममार्ग आणि उद्धरणाविषयी तरी आपणच आपले मित्र आहोत आणि आपणच आपले शत्रु आहोत. ।। ५ ।।
०६.०६श्री भगवानुवाच
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।
अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ।।०६/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बन्धुः आत्मा अनत्मनः तस्य।
येन आत्मा एव आत्मना जितः ।
अनात्मनः तु शत्रुत्वे।
वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ।
येन आत्मा एव आत्मना जितः ।
अनात्मनः तु शत्रुत्वे।
वर्तेत आत्मा एव शत्रुवत् ।
अन्वय
येन। आत्मना। आत्मा। जितः। तस्य आत्मनः। आत्मा। बन्धुः एव। तु। अनात्मनः। आत्मा एव। शत्रुवत्। शत्रुत्वे वर्तेत.
मराठी अर्थ
आपणच आपले बंधु आहोत तेच कसे? कोण्या अर्थी ?
(येन) ज्या। (आत्मना) पुरुषाने। जीवात्म्याने पुरुषार्थाने प्रयत्नाने। (आत्मा) मनासहित दहाही इंद्रियांना अंत:करणी उद्भवणाऱ्या विकाररूप उल्लेखांना आवर घालून। (जितः) जिंकले आहे। (तस्य आत्मनः) त्या जीवात्म्याचा। त्या पुरुषाचा। (आत्मा) तो स्वतः आपण। (बन्धुः एव) मित्रच आहे। बंधूच आहे असा पुरुष आपणच आपला मित्र आहे आणि आपणच आपला शत्रू असतो कोण्या अर्थी)। (तु) आणि (अनात्मनः) अंत:करणी उत्पन्न होणाऱ्या विकाररूप उल्लेखांना आवर न घालता मनाइंद्रियांना मोकाट वावरू देणारा पुरुष। (आत्मा एव) स्वत:शीच। (शत्रुवत्) वैन्याप्रमाणे। (शत्रुत्वे वर्तेत) शत्रुत्व करतो. (असा पुरुष आपणच आपला शत्रु होय.) ।।६।।
(येन) ज्या। (आत्मना) पुरुषाने। जीवात्म्याने पुरुषार्थाने प्रयत्नाने। (आत्मा) मनासहित दहाही इंद्रियांना अंत:करणी उद्भवणाऱ्या विकाररूप उल्लेखांना आवर घालून। (जितः) जिंकले आहे। (तस्य आत्मनः) त्या जीवात्म्याचा। त्या पुरुषाचा। (आत्मा) तो स्वतः आपण। (बन्धुः एव) मित्रच आहे। बंधूच आहे असा पुरुष आपणच आपला मित्र आहे आणि आपणच आपला शत्रू असतो कोण्या अर्थी)। (तु) आणि (अनात्मनः) अंत:करणी उत्पन्न होणाऱ्या विकाररूप उल्लेखांना आवर न घालता मनाइंद्रियांना मोकाट वावरू देणारा पुरुष। (आत्मा एव) स्वत:शीच। (शत्रुवत्) वैन्याप्रमाणे। (शत्रुत्वे वर्तेत) शत्रुत्व करतो. (असा पुरुष आपणच आपला शत्रु होय.) ।।६।।
०६.०७श्री भगवानुवाच
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु। तथा मानापमानयोः । ।०६/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
जितात्मनः प्रशान्तस्य।
परम् आत्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु।
तथा मानापमानयोः ।।
परम् आत्मा समाहितः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु।
तथा मानापमानयोः ।।
अन्वय
जितात्मनः। आत्मा। शीतोष्णसुखदुःखेषु। तथा। मानापमानयोः। प्रशान्तस्य। परम्। समाहितः।
मराठी अर्थ
अर्थात जर आपण स्वतःला संयमात घालून घेतले तर आपणच आपले मित्र आहोत. पण आपण जर संयमाने वागलो नाही तर आपणच आपले शत्रु आहोत. ।।
स्वत:च स्वत:चा मित्र असलेला साधनवंत कसा असतो ते पुढील श्लोकात सांगतात.
( जितात्मनः) स्वतःच स्वतःला संयमित करणाऱ्या पुरुषाचा (आत्मा) आत्मा। (शीतोष्णसुखदुःखेषु) शीत उष्ण। सुखदुःख इत्यादि विकारांमध्ये। (तथा) त्याचप्रमाणे। ( मानापमानयोः) मानापमानादि द्वंद्वांमध्ये। (परम् ) श्रेष्ठ प्रकारे। ( समाहितः) समचित्त असतो. (उष्णकाळी शीत प्राप्त झाले असता अथवा शीतकाळी उष्ण प्राप्त झाले असता सुख मानून घेत नाही। तसेच शीतकाळी शीत प्राप्त झाले असता अथवा उष्णकाळी उष्ण प्राप्त झाले असता दुःख मानून घेत नाही। असा शीतोष्ण सुख-दुःखाविषयी ज्याने स्वतःला जिंकून घेतलेले आहे आणि जो मानाने सुखी होऊन जात नाही अथवा अपमानाने दुःखी होऊन जात नाही. तसेच मान करणाऱ्याचे कर्मपैकीचे हित व्हावे अशा प्रकारचे इष्ट चिंतीत नाही आणि अपमान करणाऱ्याचे मरण होवो खाणा खराब होवो अशा प्रकारचे अनहित चिंतीत नाही.) (प्रशान्तस्य) असा पुरुष संयमामुळे परमशांतीला पोहचलेला असतो. किंवा असा जो जितात्मनः पुरुष आहे तो (प्रशान्तस्य) क्रोधरहीत असून (परमात्मा समाहितः) त्याचा अंतःकरणात सदैव परमेश्वराचा वास आहे. परमेश्वराचे चिंत न त्याला सतत साधते. ।।७।।
स्वत:च स्वत:चा मित्र असलेला साधनवंत कसा असतो ते पुढील श्लोकात सांगतात.
( जितात्मनः) स्वतःच स्वतःला संयमित करणाऱ्या पुरुषाचा (आत्मा) आत्मा। (शीतोष्णसुखदुःखेषु) शीत उष्ण। सुखदुःख इत्यादि विकारांमध्ये। (तथा) त्याचप्रमाणे। ( मानापमानयोः) मानापमानादि द्वंद्वांमध्ये। (परम् ) श्रेष्ठ प्रकारे। ( समाहितः) समचित्त असतो. (उष्णकाळी शीत प्राप्त झाले असता अथवा शीतकाळी उष्ण प्राप्त झाले असता सुख मानून घेत नाही। तसेच शीतकाळी शीत प्राप्त झाले असता अथवा उष्णकाळी उष्ण प्राप्त झाले असता दुःख मानून घेत नाही। असा शीतोष्ण सुख-दुःखाविषयी ज्याने स्वतःला जिंकून घेतलेले आहे आणि जो मानाने सुखी होऊन जात नाही अथवा अपमानाने दुःखी होऊन जात नाही. तसेच मान करणाऱ्याचे कर्मपैकीचे हित व्हावे अशा प्रकारचे इष्ट चिंतीत नाही आणि अपमान करणाऱ्याचे मरण होवो खाणा खराब होवो अशा प्रकारचे अनहित चिंतीत नाही.) (प्रशान्तस्य) असा पुरुष संयमामुळे परमशांतीला पोहचलेला असतो. किंवा असा जो जितात्मनः पुरुष आहे तो (प्रशान्तस्य) क्रोधरहीत असून (परमात्मा समाहितः) त्याचा अंतःकरणात सदैव परमेश्वराचा वास आहे. परमेश्वराचे चिंत न त्याला सतत साधते. ।।७।।
०६.०८श्री भगवानुवाच
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा। कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
युक्त इत्युच्यते योगी। समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।।०६/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा।
कूटस्थः विजितेन्द्रियः ।
युक्तः इति उच्यते योगी।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥
कूटस्थः विजितेन्द्रियः ।
युक्तः इति उच्यते योगी।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥
अन्वय
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थः विजितेन्द्रियः। समलोष्टाश्मकाञ्चनः। योगी। युक्तः। इति। उच्यते.
मराठी अर्थ
असा पुरुष। (ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा) जाणिवेच्या व प्रतितीच्या अनुभवाच्या समाधानाने तृप्त झालेला आणि। (कूटस्थः) एकांतसेवी आपली पात्रता लोपनारा। (विजीतेन्द्रिय) इंद्रियजीत असून (संयमी असून)। (समलोष्टाश्मकाञ्चनः) दगड। माती। सोने तात्विकदृष्ट्या समान मानणारा असतो। (योगी) अशा समत्वबुद्धीच्या योगियाला। ( युक्त:) युक्त अनुसरला। (इति) असे। (उच्यते) म्हटले जाते. ।।८।।
इथे ज्ञान म्ह. जाणीव आणि विज्ञान म्ह. अनुभव। प्रतितीरूप जाणीवेमुळे जो तृप्त झालेला आहे त्याला ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा असे म्हटलेले आहे. या शब्दाचा अर्थ - 'ज्ञान म्ह. जे व्यावर्तक आहे (परमेश्वर) आणि विज्ञान म्ह. जे व्यावत्र्य आहे (जीव देवता प्रपंच) त्यांचे ज्ञान यथातथ्य झाल्यामुळे ज्याचा आत्मा तृप्त म्ह. संतुष्ट झालेला आहे' असाही दुसरा अर्थही केला जातो. कूटस्थ म्ह. जिथे उभयता जाणीव नाही। आपण कोणाला ओळखत नाही आणि आपल्याला कोणी ओळखत नाही। अशा स्थळी रहाणारा त्याला इथे कुटस्थ म्हटले आहे. ।।
इथे ज्ञान म्ह. जाणीव आणि विज्ञान म्ह. अनुभव। प्रतितीरूप जाणीवेमुळे जो तृप्त झालेला आहे त्याला ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा असे म्हटलेले आहे. या शब्दाचा अर्थ - 'ज्ञान म्ह. जे व्यावर्तक आहे (परमेश्वर) आणि विज्ञान म्ह. जे व्यावत्र्य आहे (जीव देवता प्रपंच) त्यांचे ज्ञान यथातथ्य झाल्यामुळे ज्याचा आत्मा तृप्त म्ह. संतुष्ट झालेला आहे' असाही दुसरा अर्थही केला जातो. कूटस्थ म्ह. जिथे उभयता जाणीव नाही। आपण कोणाला ओळखत नाही आणि आपल्याला कोणी ओळखत नाही। अशा स्थळी रहाणारा त्याला इथे कुटस्थ म्हटले आहे. ।।
०६.०९श्री भगवानुवाच
सुहन्मित्रार्युदासीन। मध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु ।
साधुष्विप च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ।।०६/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सुहद् मित्र अरि उदासीन।
मध्यस्थ द्वेष्य बन्धुषु ।
साधुषु अपि च पापेषु।
समबुद्धिः विशिष्यते ।।
मध्यस्थ द्वेष्य बन्धुषु ।
साधुषु अपि च पापेषु।
समबुद्धिः विशिष्यते ।।
अन्वय
सुहद्। मित्र। अरि। उदासीन। मध्यस्थ। द्वेष्य। बन्धुषु। साधुषु पापेषु। अपि। समबुद्धिः। विशिष्यते.
मराठी अर्थ
जड पदार्थांविषयी अशी त्याची बुद्धी सम असते तर चेतनाविषयीसुद्धा तशीच असते. म्हणून सांगतात.
(सुहद्) आपला कर्मरहाटीचा हितचिंतक। (मित्र) कर्मरहाटीत संकटप्रसंगी मदतीस धावून आलेला। (अरि) कर्मरहाटीत वा दैवरहाटीत आपले अनहित करणारा। (उदासीन) आपल्याविषयी उदास असलेला। (मध्यस्थ ) तटस्थपणे वर्तणारा। (द्वेष्य) आपला द्वेष करणारा। (बन्धुषु) कर्मरहाटीतले बंधूवर्ग या सर्वांविषयी तसेच। (साधुषु) कर्मरहाटीच्या साधू पुरुषांविषयी आणि। (पायेषु) पापी जनांविषयी। (अपि) सुद्धा। (समबुद्धिः) समान बुद्धी ठेवणारा। ( विशिष्यते) अतिश्रेष्ठ योगी होय. ॥९॥
(सुहद्) आपला कर्मरहाटीचा हितचिंतक। (मित्र) कर्मरहाटीत संकटप्रसंगी मदतीस धावून आलेला। (अरि) कर्मरहाटीत वा दैवरहाटीत आपले अनहित करणारा। (उदासीन) आपल्याविषयी उदास असलेला। (मध्यस्थ ) तटस्थपणे वर्तणारा। (द्वेष्य) आपला द्वेष करणारा। (बन्धुषु) कर्मरहाटीतले बंधूवर्ग या सर्वांविषयी तसेच। (साधुषु) कर्मरहाटीच्या साधू पुरुषांविषयी आणि। (पायेषु) पापी जनांविषयी। (अपि) सुद्धा। (समबुद्धिः) समान बुद्धी ठेवणारा। ( विशिष्यते) अतिश्रेष्ठ योगी होय. ॥९॥
०६.१०श्री भगवानुवाच
योगी युञ्जीत सततं। आत्मानं रहसि स्थितः ।
एकाकी यतचित्तात्मा। निराशीरपरिग्रहः ।।०६/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योगी युञ्जीत सततम्।
आत्मानम् रहसि स्थित ।
एकाकी यतचित्तात्मा।
निराशीः अपरिग्रहः ।।
आत्मानम् रहसि स्थित ।
एकाकी यतचित्तात्मा।
निराशीः अपरिग्रहः ।।
अन्वय
योगी। यतचित्तात्मा। अंतःकरण। निराशीः। अपरिग्रहः। एकाकी। रहसि स्थित। सततम्। आत्मानम्। युञ्जीत.
मराठी अर्थ
या सहाव्या अध्यायाचा महत्वाचा प्रतिपाद्य विषय ध्यानयोग तो इथून पुढे सुरू होत आहे. मागा तीन श्लोकी सांगितलेला समत्वबुद्धीरूप योग आणि सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकी। दुसऱ्या श्लोकी तसेच त्यापूर्वीही सांगितलेला निष्काम कर्मयोग साधण्यासाठी पुरुषाने असावे कुठे ? कशाप्रकारे असावे? त्याने काय केले पाहिजे? ना ते स्मरण. स्मरण हे मुख्य साधन होय. त्यालाच शब्दभेदाने ध्यान असेपण म्हणतात. म्हणून पुढे भगवंत त्याची ध्यानयोगाची साधना पुढील पाच श्लोकात सांगतात. माना तीन श्लोकी सांगितलेला समत्वबुद्धीरूप योग आणि सहाव्या अध्यायाच्या पहिल्या श्लोकी। दुसऱ्या श्लोकी तसेच त्यापूर्वीही सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोग साधण्यासाठी पुरुषाने काय केले पाहिजे? ना ते स्मरण : पुढील सात श्लोकात सांगतात. स्मरण हे मुख्य साधन होय. त्यालाच शब्दभेदाने ध्यान असे पण म्हणतात
(योगी) अनुसरल्या साधकाने। (यतचित्तात्मा) मन। इंद्रिय। बुद्धी। (अंत:करण) संयमित करून। (निराशी:) आसआश्रयरहित होऊन नवा हेतुचा त्याग करून। (अपरिग्रहः) संग्रहरहित। आलिंबनरहित होऊन। (एकाकी) एकटेच। (बहसि) एकांत स्थानी। (स्थित) बसून। (सततम् ) नेहमी। (आत्मानम्) स्वत:ला। ( युञ्जित) चतुर्विध स्मरणात वस्तुस्मरणात लावावे. म्हणजे ध्यानयोग साधण्यासाठी आधी एकांत ही गोष्ट आवश्यक आहे. एकाकी असणे दो परीचे. एक वास्तविक एकाकी असणे. दुसरी एकाकी म्ह. बहुतांत असून परी एकाकी असणे. बहुतांत असून एकाकी जो आहे तो निमीत्तविधीचा पुरुष. एकटे असण्यापेक्षा बहुतांत एकटे असणे हे विशेष आहे. जरठ पुरुषाला हे साधू शकते. परंतु कोमळाला असे बहुतांत असून एकाकी असणे साधू शकत नाही. ।।।।।
(योगी) अनुसरल्या साधकाने। (यतचित्तात्मा) मन। इंद्रिय। बुद्धी। (अंत:करण) संयमित करून। (निराशी:) आसआश्रयरहित होऊन नवा हेतुचा त्याग करून। (अपरिग्रहः) संग्रहरहित। आलिंबनरहित होऊन। (एकाकी) एकटेच। (बहसि) एकांत स्थानी। (स्थित) बसून। (सततम् ) नेहमी। (आत्मानम्) स्वत:ला। ( युञ्जित) चतुर्विध स्मरणात वस्तुस्मरणात लावावे. म्हणजे ध्यानयोग साधण्यासाठी आधी एकांत ही गोष्ट आवश्यक आहे. एकाकी असणे दो परीचे. एक वास्तविक एकाकी असणे. दुसरी एकाकी म्ह. बहुतांत असून परी एकाकी असणे. बहुतांत असून एकाकी जो आहे तो निमीत्तविधीचा पुरुष. एकटे असण्यापेक्षा बहुतांत एकटे असणे हे विशेष आहे. जरठ पुरुषाला हे साधू शकते. परंतु कोमळाला असे बहुतांत असून एकाकी असणे साधू शकत नाही. ।।।।।
०६.११श्री भगवानुवाच
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।
नात्युच्छ्रितं नातिनीचं। चैलाजिनकुशोत्तरम् ।।०६/११ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य।
स्थिरम् आसनम् आत्मनः ।
न अत्युच्छ्रितम् नातिनीचम्।
चैलाजिन कुशोत्तरम् ।
स्थिरम् आसनम् आत्मनः ।
न अत्युच्छ्रितम् नातिनीचम्।
चैलाजिन कुशोत्तरम् ।
अन्वय
शुचौ देशे। न अत्युच्छ्रितम्। नातिनीचम्। चैलाजिनकुशोत्तरम्। चैल। आजिन। कुश। उत्तरम्। आत्मनः आसनम्। स्थिरम् प्रतिष्ठाप्य.
मराठी अर्थ
हा श्लोक पाठरूप आहे. पुढील सात श्लोक ते अर्थरूप आहेत. तर तेच स्मरण ध्यान कशा ठिकाणी कशाप्रकारे करावे ते पुढील अर्थ श्लोकी सांगतील. (गीता पाठ : गीतार्थ : श्लोक सुचि: पाद सुचि शब्द सुचि)
संबंध- मागील श्लोक पाठरूप आहे. पुढील साहा श्लोक अर्थरूप आहेत. तर तेच स्मरण ध्यान कशा ठिकाणी। कशाप्रकारे करावे ते पुढील अर्थश्लोकी सांगत आहेत.
(शुचौ देशे) पवित्र स्थळी म्ह. राजस तामस नसून। उदासवाणेही नसून सात्विक व प्रशस्त भूमीवर (न अत्युच्छ्रितम्) ती जागा अतिउंच नाही (नातिनीचम् ) अति खोलगटही नाही अशा जागी (चैलाजिनकुशोत्तरम्) (चैल) वस्त्र (कापसाचे) (आजित ) किंवा लोकरीचे घांगडे (मृगचर्म) (कुश) गवताची चटई (यालाच वाळलेली हराळी। दर्भ अथवा गरुडी म्हणतात.) (उत्तरम्) आंथरून (आत्मनःआसनम्) आपणास मानवेल ते गरुडासन। वज्रासन अथवा कूर्मासन (स्थिरम् प्रतिष्ठाप्य) स्थिरपणे (एकाग्रतेने) जमवून बसावे. ।। चैलाजिनकुशोत्तरम् हे आवश्यक आहे का? त्या काळी कदाचित आवश्यक असेल. परंतु हे सहज उपलब्ध असेल तर घ्यावे. दर्भ हे वाळलेले असावे. ओल्या दर्भावर जाऊन बसावे असा अर्थ नाही. जे वाळलेले आहे। सहजगत्या उपटून पडलेले आहे असे एकत्रीत करून त्याचे आसन करून आणि त्यावर बसावे. असे आसन फार उंचावर नाही म्ह. डोंगरावर नाही अथवा खोलगटही नाही म्ह. सखल भागात नाही असा अर्थ नाही. तर ते आसन खुप उंच करून घेणे नाही अथवा मुद्दाम खड्डा करून बसणे नाही. काही त्रिगुणात्मक जाणते असा खड्डा करून तिथे आसन रचून बसतात. ते इथे निराकरिले. म्हणजे स्वाभाविक जसे असेल अशा ठिकाणी बसावे. ।।।१।।
संबंध- मागील श्लोक पाठरूप आहे. पुढील साहा श्लोक अर्थरूप आहेत. तर तेच स्मरण ध्यान कशा ठिकाणी। कशाप्रकारे करावे ते पुढील अर्थश्लोकी सांगत आहेत.
(शुचौ देशे) पवित्र स्थळी म्ह. राजस तामस नसून। उदासवाणेही नसून सात्विक व प्रशस्त भूमीवर (न अत्युच्छ्रितम्) ती जागा अतिउंच नाही (नातिनीचम् ) अति खोलगटही नाही अशा जागी (चैलाजिनकुशोत्तरम्) (चैल) वस्त्र (कापसाचे) (आजित ) किंवा लोकरीचे घांगडे (मृगचर्म) (कुश) गवताची चटई (यालाच वाळलेली हराळी। दर्भ अथवा गरुडी म्हणतात.) (उत्तरम्) आंथरून (आत्मनःआसनम्) आपणास मानवेल ते गरुडासन। वज्रासन अथवा कूर्मासन (स्थिरम् प्रतिष्ठाप्य) स्थिरपणे (एकाग्रतेने) जमवून बसावे. ।। चैलाजिनकुशोत्तरम् हे आवश्यक आहे का? त्या काळी कदाचित आवश्यक असेल. परंतु हे सहज उपलब्ध असेल तर घ्यावे. दर्भ हे वाळलेले असावे. ओल्या दर्भावर जाऊन बसावे असा अर्थ नाही. जे वाळलेले आहे। सहजगत्या उपटून पडलेले आहे असे एकत्रीत करून त्याचे आसन करून आणि त्यावर बसावे. असे आसन फार उंचावर नाही म्ह. डोंगरावर नाही अथवा खोलगटही नाही म्ह. सखल भागात नाही असा अर्थ नाही. तर ते आसन खुप उंच करून घेणे नाही अथवा मुद्दाम खड्डा करून बसणे नाही. काही त्रिगुणात्मक जाणते असा खड्डा करून तिथे आसन रचून बसतात. ते इथे निराकरिले. म्हणजे स्वाभाविक जसे असेल अशा ठिकाणी बसावे. ।।।१।।
०६.१२श्री भगवानुवाच
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा। यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्यासने युज्यात्। योगमात्मविशुद्धये ।।०६/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र एकाग्रम् मनः कृत्वा।
यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्य आसने युञ्जात्।
योगम् आत्मविशुद्धये ।
यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।
उपविश्य आसने युञ्जात्।
योगम् आत्मविशुद्धये ।
अन्वय
तत्र। आसने। उपविश्य। मनः एकाग्रम्। यतचित्तेन्द्रियक्रियः। आत्मविशुद्धये। योगम् युंजात्। यतचित्तेन्द्रियक्रियः.
मराठी अर्थ
(तत्र) त्या ठिकाणी। (आसने) (त्या) आसनावर। (उपविश्य) बसून। (मन एकाग्र) मनाला एकाग्र करून। (यतचित्तेन्द्रियक्रियः) चित्ताचे चांचल्य आणि कर्मेद्रियांचे चलनवलन। ज्ञानेंद्रियांचे विकरणे यावर नियंत्रण करून मनाला वश करावे तदनंतर। ( आत्मविशुद्धये) आपल्याच शुद्धतेसाठी। (योगम् युञ्जात्) ध्यानयोगाच्या। स्मरणयोगाच्याद्वारे मनाला परमेश्वरासी योजावे. ह्या श्लोकी। (यतचित्तेन्द्रियक्रियः) ही विश्रांती पाठरूप असून पुढील दोन श्लोक अर्थरूप आहेत. ।।।२।।
मग इथे जे अभेदवादी असतात त्यांचे ध्यान काही वेगळेच असते. ते तो आणि मी एक आहे असा अध्यास करतात. जे जे निर्गुणत्व त्याचे शास्त्रांमध्ये वर्णन केलेले आहे ते माझ्या ठिकाणी आहे अशासारखे अध्यास करणे असा ध्यानयोग अभेदवादी आचरतात. मग आता अलिकडे निघाले असेही ध्यानयोग निघाले आहेत की त्यात ते मी या देहापेक्षा वेगळा आहे असा अध्यास करतात. आणि एक पंथ असाही आहे की पूर्ण निर्विचार मन करणे यालाच ते ध्यान असे म्हणतात. अशा ध्यानाच्या वाख्या आपापल्या परीने वेगळ्या वेगळ्या आहेत. आपली ब्रह्मविद्येचीच व्याख्या व्यवस्थीत आणि सुटसुटीत आहे. ध्यान म्ह. आपल्या आराध्य दैवताचे। श्रीमूर्तीच्या लीळांचे गुणांचे ध्यान करणे त्याला आपण ध्यान म्हणतो. हे ध्यान कसे करावे असे भगवंतांनी गीतेत कुठे सांगितले नाही. परंतु भागवतात अकराव्या स्कंधामध्ये (श्रीउद्धवगीतेत) श्रीउद्धवदेवाला निरुपण करतांना हे सांगितले आहे. की माझ्याच लीळांची आठवण करावी। माझ्याच मूर्तीचे ध्यान करावे। माझ्याच क्रिडांचे वर्णन करावे आणि मी जिथे जिथे क्रिडलो त्या त्या स्थानांचेच दर्शन करावे. अशा सारखे वर्णन त्या श्रीउद्धवगीतेत भगवंतांनी केलेले आहे. गीतेमध्ये बाराव्या अध्यायात पुन्हा या ध्यानयोगाबद्दल थोडक्यात सांगितले आहे. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखम् देहवद्भिरवाप्यते म्ह. अव्यक्त गुणाची। अव्यक्त वस्तू गति म्ह. विचारदेखील मोठ्या दुष्करा कष्टाने जीव करू शकतो. तिथे गति शब्दाचा अर्थ प्राप्ती असाच बहुतेक करतात. परंतु आपला अर्थ विचार असायण आहे. अव्यक्त वस्तूचे ध्यान मोठे कठीण आहे. आणि व्यक्ताचे ध्यान करणारे ते दोन प्रकारचे ध्याते आहेत. एक सगुणोपासक। एक निर्गुणोपासक. सगुणोपासक म्ह. श्रीमुर्तीच्या जशा लीळा वर्तल्या तशा अथवा श्रीगुरुमखे जशा ऐकल्या तशाच आठवणे. आणि निर्गुणोपासक ते त्यात निराकाराचे त्रिगुणातीत जे गुण (निर्विकारत्व। अनासक्ती। इत्यादि) आहेत ते योजतात. जसे श्रीकृष्णदेवाचा जन्म आठवतांना। तेव्हा त्याच्या लेखी। तुरुंग वगैरे गोष्टी तो आठवणार नाही. तिथे तो रूपक योजेल. हे जीव संसाररूप बांधोडीमध्ये पडलेले आहेत. तिथे जे उदारवृत्तीचे असतात। सर्वकाळ देवासाठी झटणारे देवकी झालेले असतात अशांना परमेश्वर तू प्रगट होतोस. अशा अर्थाची धार्मिक भावना करतील. वांचून त्याच्या दृष्टीतून तुरुंग। वसुदेव। देवकीमाता ते आठवणीय नाहीत. श्रीकृष्णदेवा आपण गोवर्धन पर्वत उचलला यात काही नवल नाही. तो पृथ्वीवरचा एक छोटासा पर्वत. ज्याने सर्व भुवनत्र पोटी सामावलेले आहे त्याचासाठी एक छोटासा पर्वत करांगुळीवर धारण करणे काही मोठी गोष्ट नाही. त्याहीपेक्षा माझे अणुसमान मन आपल्या श्रीचरणाचा ठाइ जर कायमचे लावून घ्याल तर ती विशेषता ठरेल. कालियाला तो तमाचे रूपक करील. कालिया आपण जसा डोहातून काढला तसा हृदयरूप डोहातला कालिया म्ह. माझ्या ठिकाणी असणारे तम। कखाय तो काढून लावा. अशा सारखे विचार त्या निर्गुणोपासकाचे असतात. हे ज्ञानाचे कार्य होय. तो ज्ञानी अशा प्रकारे योग साधतो. मात्र जो वेधवंत आहे। ज्याला नुसती आवडीच आहे तो नुसत्या लीळाच आठवतो. एणेकरून ज्याच्या त्या परी आत्मविशुद्धी होते. ज्ञानपूर्वक आठवील तर खताउ भूमीत जसे भरघोस पिक येते तद्वत आगळीच योग्यता होईल. आणि नुसत्या लीळाच आठवील तर त्याचीही आत्मविशुद्धी तर आहेच पण ती ज्ञानपूर्वक आठविणाऱ्यापेक्षा काही उणी असेल. ।।
मग इथे जे अभेदवादी असतात त्यांचे ध्यान काही वेगळेच असते. ते तो आणि मी एक आहे असा अध्यास करतात. जे जे निर्गुणत्व त्याचे शास्त्रांमध्ये वर्णन केलेले आहे ते माझ्या ठिकाणी आहे अशासारखे अध्यास करणे असा ध्यानयोग अभेदवादी आचरतात. मग आता अलिकडे निघाले असेही ध्यानयोग निघाले आहेत की त्यात ते मी या देहापेक्षा वेगळा आहे असा अध्यास करतात. आणि एक पंथ असाही आहे की पूर्ण निर्विचार मन करणे यालाच ते ध्यान असे म्हणतात. अशा ध्यानाच्या वाख्या आपापल्या परीने वेगळ्या वेगळ्या आहेत. आपली ब्रह्मविद्येचीच व्याख्या व्यवस्थीत आणि सुटसुटीत आहे. ध्यान म्ह. आपल्या आराध्य दैवताचे। श्रीमूर्तीच्या लीळांचे गुणांचे ध्यान करणे त्याला आपण ध्यान म्हणतो. हे ध्यान कसे करावे असे भगवंतांनी गीतेत कुठे सांगितले नाही. परंतु भागवतात अकराव्या स्कंधामध्ये (श्रीउद्धवगीतेत) श्रीउद्धवदेवाला निरुपण करतांना हे सांगितले आहे. की माझ्याच लीळांची आठवण करावी। माझ्याच मूर्तीचे ध्यान करावे। माझ्याच क्रिडांचे वर्णन करावे आणि मी जिथे जिथे क्रिडलो त्या त्या स्थानांचेच दर्शन करावे. अशा सारखे वर्णन त्या श्रीउद्धवगीतेत भगवंतांनी केलेले आहे. गीतेमध्ये बाराव्या अध्यायात पुन्हा या ध्यानयोगाबद्दल थोडक्यात सांगितले आहे. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखम् देहवद्भिरवाप्यते म्ह. अव्यक्त गुणाची। अव्यक्त वस्तू गति म्ह. विचारदेखील मोठ्या दुष्करा कष्टाने जीव करू शकतो. तिथे गति शब्दाचा अर्थ प्राप्ती असाच बहुतेक करतात. परंतु आपला अर्थ विचार असायण आहे. अव्यक्त वस्तूचे ध्यान मोठे कठीण आहे. आणि व्यक्ताचे ध्यान करणारे ते दोन प्रकारचे ध्याते आहेत. एक सगुणोपासक। एक निर्गुणोपासक. सगुणोपासक म्ह. श्रीमुर्तीच्या जशा लीळा वर्तल्या तशा अथवा श्रीगुरुमखे जशा ऐकल्या तशाच आठवणे. आणि निर्गुणोपासक ते त्यात निराकाराचे त्रिगुणातीत जे गुण (निर्विकारत्व। अनासक्ती। इत्यादि) आहेत ते योजतात. जसे श्रीकृष्णदेवाचा जन्म आठवतांना। तेव्हा त्याच्या लेखी। तुरुंग वगैरे गोष्टी तो आठवणार नाही. तिथे तो रूपक योजेल. हे जीव संसाररूप बांधोडीमध्ये पडलेले आहेत. तिथे जे उदारवृत्तीचे असतात। सर्वकाळ देवासाठी झटणारे देवकी झालेले असतात अशांना परमेश्वर तू प्रगट होतोस. अशा अर्थाची धार्मिक भावना करतील. वांचून त्याच्या दृष्टीतून तुरुंग। वसुदेव। देवकीमाता ते आठवणीय नाहीत. श्रीकृष्णदेवा आपण गोवर्धन पर्वत उचलला यात काही नवल नाही. तो पृथ्वीवरचा एक छोटासा पर्वत. ज्याने सर्व भुवनत्र पोटी सामावलेले आहे त्याचासाठी एक छोटासा पर्वत करांगुळीवर धारण करणे काही मोठी गोष्ट नाही. त्याहीपेक्षा माझे अणुसमान मन आपल्या श्रीचरणाचा ठाइ जर कायमचे लावून घ्याल तर ती विशेषता ठरेल. कालियाला तो तमाचे रूपक करील. कालिया आपण जसा डोहातून काढला तसा हृदयरूप डोहातला कालिया म्ह. माझ्या ठिकाणी असणारे तम। कखाय तो काढून लावा. अशा सारखे विचार त्या निर्गुणोपासकाचे असतात. हे ज्ञानाचे कार्य होय. तो ज्ञानी अशा प्रकारे योग साधतो. मात्र जो वेधवंत आहे। ज्याला नुसती आवडीच आहे तो नुसत्या लीळाच आठवतो. एणेकरून ज्याच्या त्या परी आत्मविशुद्धी होते. ज्ञानपूर्वक आठवील तर खताउ भूमीत जसे भरघोस पिक येते तद्वत आगळीच योग्यता होईल. आणि नुसत्या लीळाच आठवील तर त्याचीही आत्मविशुद्धी तर आहेच पण ती ज्ञानपूर्वक आठविणाऱ्यापेक्षा काही उणी असेल. ।।
०६.१३श्री भगवानुवाच
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।।०६/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
समम् कायशिरोग्रीवं।
धारयन् अचलम् स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रम्।
स्वम् दिशः अवलोकयन् ।।
धारयन् अचलम् स्थिरः ।
संप्रेक्ष्य नासिकाग्रम्।
स्वम् दिशः अवलोकयन् ।।
अन्वय
कायशिरोग्रीवम्। समम्। च। अचलम् धारयन्। स्थिरः स्वम् नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य। दिशः अनवलोकयन्.
मराठी अर्थ
०६.१४श्री भगवानुवाच
प्रशान्तात्मा विगतभीर। ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चित्तो। युक्त आसीत मत्परः ।।०६/१४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रशान्तात्मा विगतभीः।
ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चितः।
युक्तः आसीत मत्यरः ।।
ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ।
मनः संयम्य मच्चितः।
युक्तः आसीत मत्यरः ।।
अन्वय
ब्रह्मचारिव्रते स्थितः। विगतभीः। प्रशान्तात्मा। मनः संयम्य। युक्तः। मच्चितः। मत्परः। आसीत.
मराठी अर्थ
(कायशिरोग्रीवम्) शरीर। मस्तक व मान। (समम् ) सारखे। (च) आणि। (अचलम् धारयन्) निश्चलपणे ठेवून। (स्थिरः) स्थिर होऊन जणू काही। तर तिथे कसे बसावे ते सांगत आहेत.
(स्वम् नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य) आपल्या नाकाच्या शेंड्याकडे पाहत। (दिश: अनवलोकयन्) इतर दिशांकडे नजर न वळवून (वाया वाया न बघून ) ।। १३ ।।
(ब्रह्मचारिव्रते स्थितः) ब्रह्मचार्यव्रत धारण करून। (विगतभीः) निर्भयपणे। (प्रशान्तात्मा) अंतःकरण शांत राखून। (मनः संयम्य) मनाला संयमित करून। ( युक्तः) त्या अनुसरल्या पुरुषाने सावधपणे। (मच्चितः) मज साकार परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त लावणारा व (मत्परः) मत्परायण असे ( मीच श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे मानून) (आसीत) होऊन असावे. ब्रह्मचारी व्रत असल्याशिवाय जसे तसे ध्यान साधणार नाही. ।।।४।। काया म्ह. शरीर. शिरो म्ह. मस्तक. आणि ग्रीवा म्ह. मान. हे नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य हे ध्यान कलियुगातल्या मानसासाठी मोठे अवघड आहे.
(स्वम् नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य) आपल्या नाकाच्या शेंड्याकडे पाहत। (दिश: अनवलोकयन्) इतर दिशांकडे नजर न वळवून (वाया वाया न बघून ) ।। १३ ।।
(ब्रह्मचारिव्रते स्थितः) ब्रह्मचार्यव्रत धारण करून। (विगतभीः) निर्भयपणे। (प्रशान्तात्मा) अंतःकरण शांत राखून। (मनः संयम्य) मनाला संयमित करून। ( युक्तः) त्या अनुसरल्या पुरुषाने सावधपणे। (मच्चितः) मज साकार परमेश्वराच्या ठिकाणी चित्त लावणारा व (मत्परः) मत्परायण असे ( मीच श्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे मानून) (आसीत) होऊन असावे. ब्रह्मचारी व्रत असल्याशिवाय जसे तसे ध्यान साधणार नाही. ।।।४।। काया म्ह. शरीर. शिरो म्ह. मस्तक. आणि ग्रीवा म्ह. मान. हे नासिकाग्रम् संप्रेक्ष्य हे ध्यान कलियुगातल्या मानसासाठी मोठे अवघड आहे.
०६.१५श्री भगवानुवाच
युञ्जन्नेवं सदात्मानं। योगी नियतमानसः ।
शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ।।०६/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
युञ्जन् एवम् सदा आत्मानम्।
योगी नियतमानसः ।
शान्तिम् निर्वाणपरमाम्।
मत्संस्थाम् अधिगच्छति ।।
योगी नियतमानसः ।
शान्तिम् निर्वाणपरमाम्।
मत्संस्थाम् अधिगच्छति ।।
अन्वय
एवम्। आत्मानम्। नियतमानसः। सदा। युञ्जन्। योगी। मत्संस्थाम्। निर्वाणपरमाम्। शान्तिम् अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
(एवम्) पूर्वोक्त (अशा प्रकारे। (आत्मानम्) स्वतःला। (नियतमानसः) नियमितपणे मनाला (सदा) निरंतर। (युञ्जत्) परमेश्वराशी ध्यान स्मरण चिंतनाद्वारा लावणारा। (योगी) अनुसरला पुरुष। (मत्संस्थाम्) जी फक्त माझ्यातच आहे. चैतन्यमुख्य देवतांतपण नाही अशा। (निर्वाणपरमाम्) पराकाष्ठेच्या अशा। (शान्तिम् अधिगच्छति) शांतीला स्वस्थतेला प्राप्त करून घेतो. ध्यानयोगाचे हे फळ सांगितले. ।।।५।।
मग गीतेमध्ये सहाव्या अध्यायात सांगितलेली साधना ही शिरणी-विरणी आहे. ज्या क्रमाने सांगितली पाहिजे त्या क्रमाने सांगितली नाही. असे का? ना काही पुरुषांचे आधी मन सम। स्वस्थ होते मग ध्यानयोगाला प्राप्त होतात. आणि काही पुरुष (इथून पुढे जी साधना सांगत आहेत त्याप्रमाणे) आधी आहारा विहारावर संयम करतात आणि मग नंतर ते पुढे ध्यानयोगाला पात्र होतात. म्हणून ती शिरणीविरणी आहे. वास्तविक आधी पुढील श्लोकांत सांगिलेली साधना सांगायला हवी होती. परंतु वरील युगीचे काही असेही असतात की ज्यांना देहदमन करायची काही आवश्यकता नाही. त्यांना मनोदमनच पुरेसे आहे. आणि त्याहीपेक्षा कनिष्ट जे आहेत त्यांना इंद्रियदमनाद्वारा मनोदमन करावे लागते. आणि त्याहीपेक्षा जे कनिष्ट आहेत त्यांना देहदमनाद्वारा इंद्रियदमन। मनोदमन करावे लागते. त्या युगीचे पुरुष बहुधा देहदमनाचे उणे. जास्त इंद्रियदमनाचे आणि मनोदमनाचे. म्हणून तसा क्रम भगवंतांनी सांगितला असावा. कलियुगी मात्र तसे नाही. कलियुगात देहदमनाद्वाराच इंद्रियदमन। मनोदमन साधावे लागते. ॥
मग गीतेमध्ये सहाव्या अध्यायात सांगितलेली साधना ही शिरणी-विरणी आहे. ज्या क्रमाने सांगितली पाहिजे त्या क्रमाने सांगितली नाही. असे का? ना काही पुरुषांचे आधी मन सम। स्वस्थ होते मग ध्यानयोगाला प्राप्त होतात. आणि काही पुरुष (इथून पुढे जी साधना सांगत आहेत त्याप्रमाणे) आधी आहारा विहारावर संयम करतात आणि मग नंतर ते पुढे ध्यानयोगाला पात्र होतात. म्हणून ती शिरणीविरणी आहे. वास्तविक आधी पुढील श्लोकांत सांगिलेली साधना सांगायला हवी होती. परंतु वरील युगीचे काही असेही असतात की ज्यांना देहदमन करायची काही आवश्यकता नाही. त्यांना मनोदमनच पुरेसे आहे. आणि त्याहीपेक्षा कनिष्ट जे आहेत त्यांना इंद्रियदमनाद्वारा मनोदमन करावे लागते. आणि त्याहीपेक्षा जे कनिष्ट आहेत त्यांना देहदमनाद्वारा इंद्रियदमन। मनोदमन करावे लागते. त्या युगीचे पुरुष बहुधा देहदमनाचे उणे. जास्त इंद्रियदमनाचे आणि मनोदमनाचे. म्हणून तसा क्रम भगवंतांनी सांगितला असावा. कलियुगी मात्र तसे नाही. कलियुगात देहदमनाद्वाराच इंद्रियदमन। मनोदमन साधावे लागते. ॥
०६.१६श्री भगवानुवाच
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।
न चाति स्वप्नशीलस्य। जाग्रतो नैव चार्जुन ।।०६/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न अति अश्नतः तु योगः अस्ति।
न च एव कान्तम् अनश्नतः ।
न च आति स्वप्नशीलस्य।
जाग्रतः न एव च आर्जुन ।।
न च एव कान्तम् अनश्नतः ।
न च आति स्वप्नशीलस्य।
जाग्रतः न एव च आर्जुन ।।
अन्वय
अर्जुन। योगः। अति अनतः। न अस्ति। च। एकान्तम् अननतः च अति स्वप्नशीलस्य च जाग्रतः एव.
मराठी अर्थ
असा हा योग सर्वांना साधत असेल म्हणून सांगततात.
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (योग) हा योग (ध्यानयोग स्मरणयोग। अभ्यासयोग)। (अति अनतः) खादाडाला। मनाला वाटेल तेव्हा खाणाऱ्याला। (न अस्ति साधत नाही। (च) आणि (एकान्तम् अनश्नतः) अजिबात न खाणाऱ्याला देखील साधत नाही. अन्यथाज्ञानामुळे महीनोगणती उपवास करणाऱ्यांना किंवा न आवडता पदार्थ आला असता उपवास करणाऱ्यांना देखील साधत नाही। (च) आणि। (अति स्वप्नशीलस्य) गरजेपेक्षा जास्त झोप घेणाऱ्यांना (देखील साधत नाही)। (च) त्याचप्रमाणे। (जाग्रत: एव) अन्यथाज्ञानामुळे अजिबात झोपातंच नाही असे व्रत करणाऱ्यांना किंवा गप्पागोष्टींमध्ये निरर्थक जागरण करणाऱ्यांना देखील हा योग साधत नाही. अर्थात शरीराला असह्य पीडा होईल अशाप्रकारचा आहारविहार करणाऱ्यांना अथवा विकारवशे इंद्रियार्थ हेतूने शरीराचे फाजिल लाउ पुरविणाऱ्यांनाही ध्यान। स्मरण। चिंतन साधत नाही. अति खाणारा तो स्वभावाची सरळ झाल्यामुळे इंद्रिया अधिन होईल आणि पुढे त्याचे अंतःकरण सदा विकारमय होऊन जाईल. जो न खाणारा आहे त्याला सतत पदार्थांची। खाद्यपेयांचीच आठवण येत राहील आणि देवधर्म तो विसरून जाईल. तो ध्यान करूच शकणार नाही. तसेच खुप झोपणारा त्याचा मेद वाढत जाईल आणि इंद्रियांसारखे होऊन रसाळता उत्पन्न होऊन तो ध्यान करू शकणार नाही. आणि जो नुसता जागरणच करतो तो पुढे आपली देहसंस्था बिघडवून घेईल आणि निद्रानाशाचा रोग होऊन त्याचे मनही कदाचीत उद्विग्न राहील. असह्य पीडा होईल असा आहारविहार असल्यास त्रस उत्पन्न होऊन साधनच टाकून देईल. आणि शरीराचा फाजिल लाड पुरविल्यास विकार वाढेल आणि धर्मापासून जाईल. ।।।६।।
तोच आहारविहार कसा असावा? मोजकं खावं पण वाटेल ते खावं काय? विकत घेऊन खावे काय? कोणत्याही हेतुने दान मिळालेले खावे काय ? तसेच मपित निद्रा घ्यावी। आवश्यक तेव्हडेच झोपावे पण कुठेही झोपावे काय ? कसेही झोपावे काय? आहाराविहाराशिवायच्या भोजन व निद्रा वगळून इतर स्वभावांविषयी कसे वर्तावे म्हणजे योग साध्य होईल? या सर्वांचे स्पष्टिकरण करतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (योग) हा योग (ध्यानयोग स्मरणयोग। अभ्यासयोग)। (अति अनतः) खादाडाला। मनाला वाटेल तेव्हा खाणाऱ्याला। (न अस्ति साधत नाही। (च) आणि (एकान्तम् अनश्नतः) अजिबात न खाणाऱ्याला देखील साधत नाही. अन्यथाज्ञानामुळे महीनोगणती उपवास करणाऱ्यांना किंवा न आवडता पदार्थ आला असता उपवास करणाऱ्यांना देखील साधत नाही। (च) आणि। (अति स्वप्नशीलस्य) गरजेपेक्षा जास्त झोप घेणाऱ्यांना (देखील साधत नाही)। (च) त्याचप्रमाणे। (जाग्रत: एव) अन्यथाज्ञानामुळे अजिबात झोपातंच नाही असे व्रत करणाऱ्यांना किंवा गप्पागोष्टींमध्ये निरर्थक जागरण करणाऱ्यांना देखील हा योग साधत नाही. अर्थात शरीराला असह्य पीडा होईल अशाप्रकारचा आहारविहार करणाऱ्यांना अथवा विकारवशे इंद्रियार्थ हेतूने शरीराचे फाजिल लाउ पुरविणाऱ्यांनाही ध्यान। स्मरण। चिंतन साधत नाही. अति खाणारा तो स्वभावाची सरळ झाल्यामुळे इंद्रिया अधिन होईल आणि पुढे त्याचे अंतःकरण सदा विकारमय होऊन जाईल. जो न खाणारा आहे त्याला सतत पदार्थांची। खाद्यपेयांचीच आठवण येत राहील आणि देवधर्म तो विसरून जाईल. तो ध्यान करूच शकणार नाही. तसेच खुप झोपणारा त्याचा मेद वाढत जाईल आणि इंद्रियांसारखे होऊन रसाळता उत्पन्न होऊन तो ध्यान करू शकणार नाही. आणि जो नुसता जागरणच करतो तो पुढे आपली देहसंस्था बिघडवून घेईल आणि निद्रानाशाचा रोग होऊन त्याचे मनही कदाचीत उद्विग्न राहील. असह्य पीडा होईल असा आहारविहार असल्यास त्रस उत्पन्न होऊन साधनच टाकून देईल. आणि शरीराचा फाजिल लाड पुरविल्यास विकार वाढेल आणि धर्मापासून जाईल. ।।।६।।
तोच आहारविहार कसा असावा? मोजकं खावं पण वाटेल ते खावं काय? विकत घेऊन खावे काय? कोणत्याही हेतुने दान मिळालेले खावे काय ? तसेच मपित निद्रा घ्यावी। आवश्यक तेव्हडेच झोपावे पण कुठेही झोपावे काय ? कसेही झोपावे काय? आहाराविहाराशिवायच्या भोजन व निद्रा वगळून इतर स्वभावांविषयी कसे वर्तावे म्हणजे योग साध्य होईल? या सर्वांचे स्पष्टिकरण करतात.
०६.१७श्री भगवानुवाच
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य। योगो भवति दुःखहा ।।०६/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
युक्ताहारविहारस्य।
युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य।
योगः भवति दुःखहा ।।
युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य।
योगः भवति दुःखहा ।।
अन्वय
युक्ताहारविहारस्य कर्मसु युक्तचेष्टस्य। युक्तस्वप्नावबोधस्य। योगः। दुःखहा भवति.
मराठी अर्थ
( युक्ताहारविहारस्य) योग्य आहार आणि योग्य विहार ज्याचा आहे। (कर्मसु युक्तचेष्टस्य) कर्मामध्येसुद्धा यथायोग्य जितकी कर्म केली पाहिजेत तितकीच करतो। (न्यूनाधिक्य करीत नाही) तसेच (युक्तस्वप्नावबोधस्य) जितके झोपले पाहिजे तितकेच झोपतो। जितके जागले पाहिजे तितकेच जागतो अशा पुरुषाला (योगः दुःखहा भवति) हा ध्यानयोग त्याची दुःख नासणारा ठरतो. हा या श्लोकाचा शब्दार्थ जाणावा. ॥
मागील आणि हा श्लोक लक्षात घेता एकच श्लोक पाहिजे होता. त्यातून तसा अर्थ निघून गेला असता. खुप खाणाऱ्याला अथवा अजिबात न खाणाऱ्याला योग होत नाही अर्थात योग्य खाणाऱ्याला होतो. खुप झोपणाऱ्याला अथवा जागरण करणाऱ्याला योग होत नाही त्याअर्थी योग्य निद्रा करणाऱ्याला होतो. असा अर्थ आपण करून घेतला असता. मग हा दुसरा श्लोक असायचे काही कारण नाही. परंतु हा श्लोक असायचे कारण असे होते की। खुप अथवा अजिबात न खाणाऱ्याला योग होत नाही तसेच वाटेल ते खाणाऱ्यालाही योग होत नाही. संयमीतच खातो पण वाटेल ते खातो त्याला योग होत नाही. पदार्थ त्रिप्रकारे दुष्ट असू शकतो. जातिदुष्ट। निमीत्तदुष्ट अथवा हेतूदुष्ट तो पदार्थ असू शकतो. ती दुष्टता ज्या आहारात नाही तो
युक्त आहार होय. जातिदुष्ट म्ह. जे पदार्थ खाल्याने अंतःकरणात विकार उत्पन्न होतात. मद्य। मांस हा जात्यादुष्ट पदार्थ आहेत. तसेच काही लोकांनी कांदा लसूण ही जातिदुष्ट पदार्थ मानले आहेत. (परंतु भिक्षेमध्ये जर कांदायुक्तत्वी भाजी आली तर कसे करावे ? कविश्वर शाळेचे लोक म्हणतात की त्याचे निराकरण करावे. भाजी जर स्वतंत्र आणली तर असे निराकरण करता येईल. परंतु समजा भाकरीवरच ती भाजी वाढून आणली तर मग तसे करता येत नाही. म्हणून तिथे तारतम्य आहे. आपल्या मते भिक्षेत जे आले ते घ्यावे. परंतु एखाद्याने स्वतंत्रच कांदा आणला तर मग त्याला आपण निराकरू शकतो. पाटोद्याला श्रीबाबाजींना असाच प्रसंग आला. एका घरी बाबाजींनी भाजी निराकरली असता त्या वाढणाऱ्याला खिला खुप राग आला. हे नाही पाहिजे। ते नाही पाहिजे। मग काय पाहिजे? म्हणून भाकरीच आपटून दिली. म्हणून भिक्षेतले निराकरण करतांना विचार करावा लागतो.) तसेच युक्तविहार म्ह. विहार तो सात्विक झाडातळीच। सात्विक स्थानीच असला पाहिजे. कुठेही विहार करतो हे चालणार नाही. तसेच युक्तचेष्टस्य कर्मसु म्ह. जितकी कर्मे करायला पाहिजे तितकीच करतो असा अर्थ नाही. तर जी कर्मे करायला पाहिजे तीच करतो। दुषीत कर्मे करीत नाही असा अर्थ म्हणा. तसेच युक्तस्वप्नावबोधस्य म्ह. जितके झोपायला पाहिजे तितकेच झोपतो हे ठिक आहे परंतु कुठे झोपतो। कुठे जागतो हाही विवेक असायला पाहिजे. म्हणून हा दुसरा श्लोक प्रवर्तला आहे. त्यानुसार योग्य अर्थ असा। (युक्ताहारविहारस्य) वचनदत्त अन्न खाणारा। नवा हेतूचे अथवा वासनेचे वामवेधाचे अन्न अयोग्य होय। ते वर्जणारा निराबाध निरुपद्रव स्थळी विजन करणारा अर्थात वचनदत्त स्थानीच असणारा। निरुद्देश अटन करणारा अशा पुरुषास (योग साधतो.) तसेच (कर्मसु युक्तचेष्टस्य) विहित कर्मे हिंसादि निषेध चुकवून करणारा (हा या विश्रांतीचा लक्षार्थ होय. शब्दार्थ मात्र कर्मामध्ये यथायोग्य देहाइंद्रियांचा व्यापार करणारा असा होतो.) आणि (युक्तस्वप्नावबोधस्य) योग्य प्रकारे निद्रा करणारा ("जेचि अंथरुण तेचि पांघरुण" आणि "धानकुंडली का कोपरदुटी पांघुरावी। गावाचा कडीसरा का खांडदेऊळी" ह्या वचनांप्रमाणे निद्रा करणारा) अशा पुरुषाला (योगः) हा ध्यानयोग (साधतो इतकेच नव्हे तर) (दुःखहा भवति) त्या साधकाच्या सर्व दुःखांचा नाश करणारा ठरतो. ।।।७।।
मागील आणि हा श्लोक लक्षात घेता एकच श्लोक पाहिजे होता. त्यातून तसा अर्थ निघून गेला असता. खुप खाणाऱ्याला अथवा अजिबात न खाणाऱ्याला योग होत नाही अर्थात योग्य खाणाऱ्याला होतो. खुप झोपणाऱ्याला अथवा जागरण करणाऱ्याला योग होत नाही त्याअर्थी योग्य निद्रा करणाऱ्याला होतो. असा अर्थ आपण करून घेतला असता. मग हा दुसरा श्लोक असायचे काही कारण नाही. परंतु हा श्लोक असायचे कारण असे होते की। खुप अथवा अजिबात न खाणाऱ्याला योग होत नाही तसेच वाटेल ते खाणाऱ्यालाही योग होत नाही. संयमीतच खातो पण वाटेल ते खातो त्याला योग होत नाही. पदार्थ त्रिप्रकारे दुष्ट असू शकतो. जातिदुष्ट। निमीत्तदुष्ट अथवा हेतूदुष्ट तो पदार्थ असू शकतो. ती दुष्टता ज्या आहारात नाही तो
युक्त आहार होय. जातिदुष्ट म्ह. जे पदार्थ खाल्याने अंतःकरणात विकार उत्पन्न होतात. मद्य। मांस हा जात्यादुष्ट पदार्थ आहेत. तसेच काही लोकांनी कांदा लसूण ही जातिदुष्ट पदार्थ मानले आहेत. (परंतु भिक्षेमध्ये जर कांदायुक्तत्वी भाजी आली तर कसे करावे ? कविश्वर शाळेचे लोक म्हणतात की त्याचे निराकरण करावे. भाजी जर स्वतंत्र आणली तर असे निराकरण करता येईल. परंतु समजा भाकरीवरच ती भाजी वाढून आणली तर मग तसे करता येत नाही. म्हणून तिथे तारतम्य आहे. आपल्या मते भिक्षेत जे आले ते घ्यावे. परंतु एखाद्याने स्वतंत्रच कांदा आणला तर मग त्याला आपण निराकरू शकतो. पाटोद्याला श्रीबाबाजींना असाच प्रसंग आला. एका घरी बाबाजींनी भाजी निराकरली असता त्या वाढणाऱ्याला खिला खुप राग आला. हे नाही पाहिजे। ते नाही पाहिजे। मग काय पाहिजे? म्हणून भाकरीच आपटून दिली. म्हणून भिक्षेतले निराकरण करतांना विचार करावा लागतो.) तसेच युक्तविहार म्ह. विहार तो सात्विक झाडातळीच। सात्विक स्थानीच असला पाहिजे. कुठेही विहार करतो हे चालणार नाही. तसेच युक्तचेष्टस्य कर्मसु म्ह. जितकी कर्मे करायला पाहिजे तितकीच करतो असा अर्थ नाही. तर जी कर्मे करायला पाहिजे तीच करतो। दुषीत कर्मे करीत नाही असा अर्थ म्हणा. तसेच युक्तस्वप्नावबोधस्य म्ह. जितके झोपायला पाहिजे तितकेच झोपतो हे ठिक आहे परंतु कुठे झोपतो। कुठे जागतो हाही विवेक असायला पाहिजे. म्हणून हा दुसरा श्लोक प्रवर्तला आहे. त्यानुसार योग्य अर्थ असा। (युक्ताहारविहारस्य) वचनदत्त अन्न खाणारा। नवा हेतूचे अथवा वासनेचे वामवेधाचे अन्न अयोग्य होय। ते वर्जणारा निराबाध निरुपद्रव स्थळी विजन करणारा अर्थात वचनदत्त स्थानीच असणारा। निरुद्देश अटन करणारा अशा पुरुषास (योग साधतो.) तसेच (कर्मसु युक्तचेष्टस्य) विहित कर्मे हिंसादि निषेध चुकवून करणारा (हा या विश्रांतीचा लक्षार्थ होय. शब्दार्थ मात्र कर्मामध्ये यथायोग्य देहाइंद्रियांचा व्यापार करणारा असा होतो.) आणि (युक्तस्वप्नावबोधस्य) योग्य प्रकारे निद्रा करणारा ("जेचि अंथरुण तेचि पांघरुण" आणि "धानकुंडली का कोपरदुटी पांघुरावी। गावाचा कडीसरा का खांडदेऊळी" ह्या वचनांप्रमाणे निद्रा करणारा) अशा पुरुषाला (योगः) हा ध्यानयोग (साधतो इतकेच नव्हे तर) (दुःखहा भवति) त्या साधकाच्या सर्व दुःखांचा नाश करणारा ठरतो. ।।।७।।
०६.१८श्री भगवानुवाच
यदा विनियतं चितं। आत्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो। युक्त इत्युच्यते तदा । ।०६/१८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा विनियतम् चित्तम्।
आत्मनि एव अवतिष्ठते ।
निस्पृहः सर्वकामेभ्यः।
युक्तः इति उच्यते तदा ।।
आत्मनि एव अवतिष्ठते ।
निस्पृहः सर्वकामेभ्यः।
युक्तः इति उच्यते तदा ।।
अन्वय
यदा। विनियतम् चित्तम्। आत्मनि एव। अवतिष्ठते। तदा। सर्वकामेभ्यः निस्पृहः। युक्तः। इति। उच्यते.
मराठी अर्थ
असा योगाभ्यासी पुरुष साधनवंत साधनी (स्मरणी) दक्ष केव्हा होतो ?
त्याचे लक्षण काय ?
(यदा) जेव्हा। (विनियतम् चित्तम्) त्या योगाभ्यासकाचे चित्त नियमितपणे। (आत्मनि) परमेश्वराच्या ठिकाणी (एव) निश्चयात्मकपणे। (अवतिष्ठते) स्थिर होऊ लागते। मन जाण्यायेण्याचा काळ वगळून किमान एक प्रहरर्पत तरी स्थिर होऊ लागते. (तदा) तेव्हा आणि तो पुरुष। (सर्वकामेभ्यः निस्पृहः) जड चेतन पदार्थांच्या रसरूप अभिमुख उल्लेखांवेगळा होतो आणि किर्ती मान्यतेच्या अभिलाषरूप मनोरथावेगळा होतो तेव्हा। (युक्तः) स्मरणी दृढ झाला। दक्ष झाला। (इति) असे। (उच्यते) म्हटले जाते. ।।।८।।
त्याचे लक्षण काय ?
(यदा) जेव्हा। (विनियतम् चित्तम्) त्या योगाभ्यासकाचे चित्त नियमितपणे। (आत्मनि) परमेश्वराच्या ठिकाणी (एव) निश्चयात्मकपणे। (अवतिष्ठते) स्थिर होऊ लागते। मन जाण्यायेण्याचा काळ वगळून किमान एक प्रहरर्पत तरी स्थिर होऊ लागते. (तदा) तेव्हा आणि तो पुरुष। (सर्वकामेभ्यः निस्पृहः) जड चेतन पदार्थांच्या रसरूप अभिमुख उल्लेखांवेगळा होतो आणि किर्ती मान्यतेच्या अभिलाषरूप मनोरथावेगळा होतो तेव्हा। (युक्तः) स्मरणी दृढ झाला। दक्ष झाला। (इति) असे। (उच्यते) म्हटले जाते. ।।।८।।
०६.१९श्री भगवानुवाच
यथा दीपो निवातस्थो। नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य। युञ्जतो योगमात्मनः ।।०६/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा दीपः निवातस्थः। न इंगते सा उपमा स्मृता ।
योगिनः यतचित्तस्य। युञ्जतः योगिम्ः आत्मनः ॥
योगिनः यतचित्तस्य। युञ्जतः योगिम्ः आत्मनः ॥
अन्वय
यथा। निवातस्थः। दीपः। न इंगते। आत्मनः योगम् युञ्जतः। योगिनः। यतचित्तस्य। सा उपमा। स्मृता.
मराठी अर्थ
अशा पुरुषाच्या चित्ताच्या स्थिरतेला कोणती उपमा द्यावी ?
( यथा) ज्याप्रमाणे। (निवातस्थः) वायुचे चलनवलन नसलेल्या खोलीत असलेला। (दीप) दिवा। (न इंगते) डोलत नाही। स्थिर असतो तेणे न्याये। (आत्मन: योगम् युञ्जतः) परमेश्वराचे। साकारा सगुण उभयदृश्याचे ध्यानस्मरण साधणाऱ्या। साधण्याचा प्रतत्न करणाऱ्या। (योगिनः) साधकाच्या (यतचित्तस्य) निर्विकार चित्ताला (सा उपमा ) ती पूर्वोक्त उपमा। (स्मृता) दिली जाते. भगवंतांनी निर्वात स्थळीच्या दिव्याची उपमा का बरं दिली ? ना योगाभ्यासी स्मरण साधू इच्छिणाऱ्या साधकाने रजतमाचा अथवा इतर उपद्रवांचा वारा जिथे वाहत नाही लागत नाही अशा स्थळी वास्तव्य करावे म्हणजे चित्त दीपकन्याये स्थिर होईल हे दर्शविण्यासाठी अशी उपमा दिली. जसे निर्वातस्थळी असलेल्या दिव्याला (ज्योतीला) वायुचा उपसर्ग नाही त्यामुळे ती स्थिर रहाते तसे साधकाच्या चित्ताला रजातमाचा वायुचा उपसर्ग नाही. इथे वातस्थानी राजस तामस संयोग घ्यायचे. ते पंचविध आहेत. स्थान। काळ। क्रिया। पदार्थ आणि पुरुष. ।।।९।
( यथा) ज्याप्रमाणे। (निवातस्थः) वायुचे चलनवलन नसलेल्या खोलीत असलेला। (दीप) दिवा। (न इंगते) डोलत नाही। स्थिर असतो तेणे न्याये। (आत्मन: योगम् युञ्जतः) परमेश्वराचे। साकारा सगुण उभयदृश्याचे ध्यानस्मरण साधणाऱ्या। साधण्याचा प्रतत्न करणाऱ्या। (योगिनः) साधकाच्या (यतचित्तस्य) निर्विकार चित्ताला (सा उपमा ) ती पूर्वोक्त उपमा। (स्मृता) दिली जाते. भगवंतांनी निर्वात स्थळीच्या दिव्याची उपमा का बरं दिली ? ना योगाभ्यासी स्मरण साधू इच्छिणाऱ्या साधकाने रजतमाचा अथवा इतर उपद्रवांचा वारा जिथे वाहत नाही लागत नाही अशा स्थळी वास्तव्य करावे म्हणजे चित्त दीपकन्याये स्थिर होईल हे दर्शविण्यासाठी अशी उपमा दिली. जसे निर्वातस्थळी असलेल्या दिव्याला (ज्योतीला) वायुचा उपसर्ग नाही त्यामुळे ती स्थिर रहाते तसे साधकाच्या चित्ताला रजातमाचा वायुचा उपसर्ग नाही. इथे वातस्थानी राजस तामस संयोग घ्यायचे. ते पंचविध आहेत. स्थान। काळ। क्रिया। पदार्थ आणि पुरुष. ।।।९।
०६.२०श्री भगवानुवाच
यत्रो परमते चितं।निरुद्धम योग सेवया
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ।।०६/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत्र चित्तम् उत्पमते।
निरुद्धम् योगसेवाया ।
यत्र च एव आत्मना आत्मानम्।
पश्यन् आत्मनि तुष्यति ।।
निरुद्धम् योगसेवाया ।
यत्र च एव आत्मना आत्मानम्।
पश्यन् आत्मनि तुष्यति ।।
अन्वय
यत्र। निरुद्धम् चित्तम्। च। यत्र। आत्मना आत्मानम् पश्यन्। आत्मनि एव। तुष्यति.
मराठी अर्थ
हे अर्जुना ! (यत्र) ज्या अवस्थेत ध्यानास्मरणामुळे (निरुद्धम् चित्तम्) जड चेतन व मान्यता विषयापासून (संयमामुळे) निरोधलेले चित्त (उपरमते) त्या त्या विषयांवरून विरमते। वैराग्याला पावते (च) आणि (यत्र) ज्या अवस्थेत (आत्मना) ध्यानस्मरणाने शुद्ध झालेल्या अंतःकरणावर परमेश्वरी प्रसन्नता वोळल्यामुळे ( आत्मानम् पश्यन्) परमेश्वराच्या। साधनदात्या अवताराच्या अलौकिक अशा गुणधर्मांना आठवून। जाणून ( आत्मनि एव) आपल्या अंतरात्म्यातच (तुष्यति) समाधान पावतो। स्वस्थता वाढीस लागते. स्मरणावेगळा तो राहू शकत नाही. तिन्ही विरहणीच्या दृष्टांताप्रमाणे स्मरणातच त्याला समाधान असते. मला स्मरण साधते आहे त्याचेच त्याला समाधान वाटते. आणि.. ।।२०।।
०६.२१श्री भगवानुवाच
सुखमात्यन्तिकं यत्तत्। बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ।।०६/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वेत्ति यत्र न च एव अयम।
स्थितः चलति तत्त्वतः ॥
सुखम् अत्यंतिकम् यत् तत्।
बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ।।२१।।
स्थितः चलति तत्त्वतः ॥
सुखम् अत्यंतिकम् यत् तत्।
बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् ।।२१।।
अन्वय
यत्र यत्। अतीन्द्रियम्। बुद्धिग्राह्यम्। अत्यंतिकम् सुखम्। तत् वेत्ति। स्थितः अयम्। तत्वतः। न एव चलति.
मराठी अर्थ
( यत्र ) ज्या अवस्थेत (यत्) जे (अतीन्द्रियम्) इंद्रियातीत (इंद्रियांद्वारा अनुभवाला न येणारे) (बुद्धिग्राह्यम् ) त्रिगुणातीत अशा दैवदत्त बुद्धीद्वारेच (परमेश्वरावर असलेल्या श्रद्धेद्वारा। निष्ठाद्वारा) अनुभवास येणारे (अत्यंतिकम् सुखम् ) अत्यंतिक असे सुख (तत् वेत्ति) साधकाच्या अनुभवास येते आणि ज्या अवस्थेत (स्थितः) स्थिर झालेला (अयम्) हा साधक (तत्वतः ) ध्यानाचिंतनापासून मुळीच (न एव चलति ) विचलित होत नाही. (त्या सुखाला कर्मरहाटीत उपमा देता येणार नाही. देवतांच्या विद्यांमुळेही एकप्रकारचा विद्यानंद असतो. आणि ते त्यात निमन्नही होऊन जातात. सर्व सामान्यांना ते सुखच अत्यंतिक आहे असे वाटते. परंतु ते सुख अत्यंतिक नाही. मद्याप्याला होणारे समाधान ते जसे असते तशा सारखे ते सुख होय. कारण तो मानापमानाविषयी। राग द्वेषादिविषयी समान झालेला नसतो. आणि हे त्रिगुणातीत स्वस्थतेचे सुख ते तसे नाही.) असा ।। २१ । ।
०६.२२श्री भगवानुवाच
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ।।०६/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यम् लब्ध्वा च अपरम् लाभम्।
मन्यते न अधिकम् तत: ।
यस्मिन् स्थितः न दुःखेन।
गुरुणा अपि विचालते ।।
मन्यते न अधिकम् तत: ।
यस्मिन् स्थितः न दुःखेन।
गुरुणा अपि विचालते ।।
अन्वय
यम् लब्ध्वा ततः। न अधिकम् अपरम् लाभम्। मन्यते। च। यस्मिन् स्थितः। गुरुणा दुःखेन अपि न विचाल्यते.
मराठी अर्थ
तो स्मरणनिष्ठ ध्यानयोगी (यम् लक्ष्मवा) ही जी ध्यानसिद्धीची अवस्था त्यास प्राप्त झाली आहे (ततः) तिच्यापेक्षा (न अधिकम् अपरम् लाभम्) (ह्या इहलोकी) दुसरा अधिक असा लाभच नाही ( मन्यते) असे मानतो (च) आणि (विस्मन् स्थितः) अशा या अवस्थेत स्थिर झालेला योगी (गुरुणा दुःखेन अपि ) अतिदारुण (थोरात थोर) अशा दुःखानेदेखील (न विचाल्यते) विचलित होत नाही. ।।२२।।
०६.२३श्री भगवानुवाच
तं विद्याद् दुःखसंयोग-वियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो। योगोऽनिर्विण्णचेतसा ।।०६/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तम् विद्यात् दुःखसंयोग।
वियोगम् योगसंज्ञितम् ।
ऋ निश्चयेन योक्तव्यः।
योगः अनिर्विण्णचेतसा ।।
वियोगम् योगसंज्ञितम् ।
ऋ निश्चयेन योक्तव्यः।
योगः अनिर्विण्णचेतसा ।।
अन्वय
दुःखसंयोगवियोगम्। तम्। योगसंज्ञितम् विद्यात्। सः योगः। निश्चयेन। अनिर्विण्णचेतसा। योक्तव्यः.
मराठी अर्थ
(दुःखसंयोगवियोगम्) दुःखसंयोगाचा नाश करणाऱ्या (दुःखरहीतता प्राप्त झालेल्या) (तम्) त्या श्रेष्ठ अशा अवस्थेला (योगसंज्ञितम् विज्ञात्) योग ह्या नावाने जाणावे. (येथपर्यंत सिद्धयोग्याची अवस्था वर्णिली. आता अर्ध्या श्लोकात समग्र बोधवंता अनुसरल्यांना कर्तव्याची जाणीव करून देतात.) (सः योगः) असा तो ध्यानयोग स्मरणयोग (निश्चयेन) निश्चयपूर्वक दृढतेने (अनिर्विण्णचेतसा) कंटाळा। आळस। अनुद्यम इत्यादि दोष झाडून टाकून अविरतपणे तत्परतेने सावध चित्ताने (योक्तव्यः) अनुष्ठावा। आचरावा. ज्याला जाणीव आहे त्या प्रत्येक ज्ञानियाचे हे कर्तव्य होय. ।।२३ ॥
०६.२४श्री भगवानुवाच
सङ्कल्पप्रभवान्कामांस् त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं। विनियम्य समन्ततः । ।०६/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
संकल्प प्रभवान् कामान्।
त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः ।
मनसा एव इंद्रियग्रामम्।
विनियम्य समन्ततः ।।
त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः ।
मनसा एव इंद्रियग्रामम्।
विनियम्य समन्ततः ।।
अन्वय
संकल्प प्रभवान् सर्वान् कामान्। अशेषतः त्यक्त्वा। मनसा। इंद्रियग्रामम्। समन्ततः एव। विनियम्य.
मराठी अर्थ
आता येथून पुढे तीन श्लोकी कसा अनुष्ठावा याबद्दल मार्गदर्शन करतात.
(संकल्पप्रभवान्) आगंतुक उल्लेखांद्वारे प्रकट होणाऱ्या किंवा जड चेतन मान्यतादि विषयांच्या प्रथम उल्लेखातून उत्पन्न होणाऱ्या (सर्वान् कामान् ) सर्व प्रकारच्या अनारब्ध व रसरूप अभिमुख उल्लेखांचा (मानसिक संकल्पातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व प्रकारच्या इच्छा। वासनांचा) (अशेषतः) पूर्णपणे ( त्यक्त्वा ) त्याग करून (मनसा) अंतःकरणपूर्वक (इंद्रियग्रामम्) ज्ञानेंद्रियांच्या व कर्मेंद्रियांच्या समुदायाला (समन्ततः एव) सर्वच प्रकारांनी (विनियम्य ) प्रयत्नपूर्वक नियमून वश करून। ।।२४।।
(संकल्पप्रभवान्) आगंतुक उल्लेखांद्वारे प्रकट होणाऱ्या किंवा जड चेतन मान्यतादि विषयांच्या प्रथम उल्लेखातून उत्पन्न होणाऱ्या (सर्वान् कामान् ) सर्व प्रकारच्या अनारब्ध व रसरूप अभिमुख उल्लेखांचा (मानसिक संकल्पातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व प्रकारच्या इच्छा। वासनांचा) (अशेषतः) पूर्णपणे ( त्यक्त्वा ) त्याग करून (मनसा) अंतःकरणपूर्वक (इंद्रियग्रामम्) ज्ञानेंद्रियांच्या व कर्मेंद्रियांच्या समुदायाला (समन्ततः एव) सर्वच प्रकारांनी (विनियम्य ) प्रयत्नपूर्वक नियमून वश करून। ।।२४।।
०६.२५श्री भगवानुवाच
शनैः शनैरुपरमेत्। बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ।।०६/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शनैः शनैः उपरमेत्।
बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थम् मनः कृत्वा।
किंतित् अपि चिंतयेत् ।।
बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थम् मनः कृत्वा।
किंतित् अपि चिंतयेत् ।।
अन्वय
शनैः शनैः। उपरमेत्। धृतिगृहीतया। बुध्या। मनः। आत्मसंस्थम् कृत्वा। : : 1: दुसरा अर्थ :- आत्मसंस्थम् कृत्वा। किंतित् अपि न चिंतयेत्.
मराठी अर्थ
( शनैः शनैः) हळूहळू क्रमाक्रमाने (उपरमेत्) देहाइंद्रियांवरून विरमावे। निवृत्त व्हावे. तसेच (धृतिगृहीतया) सात्विक धैर्यानेयुक्त अशा (बुद्ध्या) बुद्धीने (मनः) संकल्प विकल्पात्मक मनाला (आत्मसंस्थम् कृत्वा) परमेश्वरचिंतनातच स्थिर करून
दुसरा अर्थ :- (आत्मसंस्थम् कृत्वा) आपल्या ठिकाणी असलेल्या इष्टानिष्टाच्या प्रसवासंस्काराच्या ठाई स्थिर करून अर्थात इतरांच्या दोषांकडे पाहणाऱ्या बहिर्मुख वृत्तीला आपल्याच ठिकाणी असलेल्या दोषांकडे बघणारी अंतर्मुख वृत्ती बनवून) (किंतित् अपि न चिंतयेत्) अन्य कशाचेही चिंतन करू नये. त्याने सगळ्या चिंता टाकून द्याव्यात. पहिल्या श्लोकी संकल्पप्रभव कामनांचा निर्देश केला आहे. त्यापैकी कर्मसंबंधित आगंतुक उल्लेख अनुसरणसामर्थ्याने आपोआप कुंठतात. पदार्थसंबंधे उत्पन्न होणारे प्रथम उल्लेख अनादृश्यता स्वभावरूप न संडीत वर्ततात त्याचा थोर दोष नाही. तसेच संयोगसंबंधातव कर्मसंबंधासारखे मनोरथ निरर्थक उपजतील ते विषयव्यवस्थेने व अनुतापाने परिहरावेत. ।। २५ ।।
ध्यानकाळी सगळ्या चिंता टाकून द्याव्यात परंतु इतर काळी कसे करावे ? सर्वकाळ ध्यानात चिंतनात असणे हे पूर्णपणे परमेश्वरालाच शक्य आहे. जीवाला नाही. त्याला निर्विचार होणे हे अति अवघड आहे. म्हणून पुढच्या श्लोकात सांगत आहेत। किंवा मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे मनाला नित्र्यापार करण्याचा प्रयत्न केला असताही ते आत्मसंस्थम् होत नाही तेव्हा काय करायला पाहीजे ते सांगतात।
दुसरा अर्थ :- (आत्मसंस्थम् कृत्वा) आपल्या ठिकाणी असलेल्या इष्टानिष्टाच्या प्रसवासंस्काराच्या ठाई स्थिर करून अर्थात इतरांच्या दोषांकडे पाहणाऱ्या बहिर्मुख वृत्तीला आपल्याच ठिकाणी असलेल्या दोषांकडे बघणारी अंतर्मुख वृत्ती बनवून) (किंतित् अपि न चिंतयेत्) अन्य कशाचेही चिंतन करू नये. त्याने सगळ्या चिंता टाकून द्याव्यात. पहिल्या श्लोकी संकल्पप्रभव कामनांचा निर्देश केला आहे. त्यापैकी कर्मसंबंधित आगंतुक उल्लेख अनुसरणसामर्थ्याने आपोआप कुंठतात. पदार्थसंबंधे उत्पन्न होणारे प्रथम उल्लेख अनादृश्यता स्वभावरूप न संडीत वर्ततात त्याचा थोर दोष नाही. तसेच संयोगसंबंधातव कर्मसंबंधासारखे मनोरथ निरर्थक उपजतील ते विषयव्यवस्थेने व अनुतापाने परिहरावेत. ।। २५ ।।
ध्यानकाळी सगळ्या चिंता टाकून द्याव्यात परंतु इतर काळी कसे करावे ? सर्वकाळ ध्यानात चिंतनात असणे हे पूर्णपणे परमेश्वरालाच शक्य आहे. जीवाला नाही. त्याला निर्विचार होणे हे अति अवघड आहे. म्हणून पुढच्या श्लोकात सांगत आहेत। किंवा मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे मनाला नित्र्यापार करण्याचा प्रयत्न केला असताही ते आत्मसंस्थम् होत नाही तेव्हा काय करायला पाहीजे ते सांगतात।
०६.२६श्री भगवानुवाच
यतो यतो निश्चरति। मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतत्। आत्मन्येव वशं नयेत् ।।०६/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यतः यतः निश्चरति।
मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ।
ततः ततः नियम्य एतत्।
आत्मनि एव वशम् जयेत् ॥
मनः चञ्चलम् अस्थिरम् ।
ततः ततः नियम्य एतत्।
आत्मनि एव वशम् जयेत् ॥
अन्वय
एतत्। अस्थिरम् चञ्चलम् मनः। यतः यतः। निश्चरति। ततः ततः। नियम्य। आत्मनि एव। वशम् नयेत्.
मराठी अर्थ
(एतत्) हे (अस्थिरम् चञ्चलम् मनः) अस्थिर। चंचल असे मन ( यतः
यतः) ज्या ज्या ठिकाणी (हा शब्दार्थ झाला इथे लक्षार्थ इतरांच्या दोषांच्या व दोषरूप गुणांच्या चिंतनात ) (निश्चरति) भटकते (विचलीत होते) (ततः ततः) तिथून तिथून (नियम्य) त्याला आवरून (किंवा त्या त्या विषयचिंतनापासून परावृत्त करून) ( आत्मनि एव) ज्या परमेश्वराच्या ध्यान चिंतनासाठी आपण प्रयत्न करीत आहोत त्याच्या लीळांच्या आठवणीत। श्रीमूर्तीच्या ध्यानात (परमेश्वरचिंतनातदेखील ज्यांचा अधिकार नाही त्यांनी जी जी स्थाने पाहिली नमस्करीली असति। जे जे प्रसाद नमस्करले अथवा मननी घातले असति। जे जे प्राप्तत्यागिये सगुण भिक्षुक त्यांच्या आठवणीत ) ( वशम् नयेत्) मनाला लावावे. ।।२६।।
यतः) ज्या ज्या ठिकाणी (हा शब्दार्थ झाला इथे लक्षार्थ इतरांच्या दोषांच्या व दोषरूप गुणांच्या चिंतनात ) (निश्चरति) भटकते (विचलीत होते) (ततः ततः) तिथून तिथून (नियम्य) त्याला आवरून (किंवा त्या त्या विषयचिंतनापासून परावृत्त करून) ( आत्मनि एव) ज्या परमेश्वराच्या ध्यान चिंतनासाठी आपण प्रयत्न करीत आहोत त्याच्या लीळांच्या आठवणीत। श्रीमूर्तीच्या ध्यानात (परमेश्वरचिंतनातदेखील ज्यांचा अधिकार नाही त्यांनी जी जी स्थाने पाहिली नमस्करीली असति। जे जे प्रसाद नमस्करले अथवा मननी घातले असति। जे जे प्राप्तत्यागिये सगुण भिक्षुक त्यांच्या आठवणीत ) ( वशम् नयेत्) मनाला लावावे. ।।२६।।
०६.२७श्री भगवानुवाच
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं। ब्रह्मभूतमकल्मषम् ।।०६/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रशान्तमनसम् हि एनम्।
योगिनम् सुखम् उत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसम्।
ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् ।।
योगिनम् सुखम् उत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसम्।
ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् ।।
अन्वय
प्रशान्तमनसम् हि शान्तरजसम् ब्रह्मभूतम्। अकल्मषम्। एनम् योगिनम्। उत्तमम्। सुखम्। उपैति
मराठी अर्थ
(प्रशान्तमनसम् हि ) पूर्वोक्त तीन श्लोकात सांगितलेल्या प्रयत्नामुळे ज्याचे मन क्रोधादि विकारांपासून निश्चयात्मकपणे संपूर्ण शांत झाले आहे। (अकल्मषम् ) ज्याची पापवृत्ती पूर्णपणे नाहीशी झाली आहे अशा (शान्तरजसम् ) इषणात्रयविरहित (ब्रह्मभूतम् ) निर्दोष एणे अर्थे जणू काही ब्रह्मच झाला आहे अशा (एनम् योगितम्) ह्या योगियाला। साधकाला (उत्तमम्) त्रिगुणातीत असा (सुखम् ) साधनानंद (उपैति ) प्राप्त होतो. ।।२७।।
०६.२८श्री भगवानुवाच
युञ्जन्नेवं सदात्मानं। योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्श। अत्यन्तं सुखमभुते ।।०६/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
युञ्जन् एवम् सदा आत्मानम्।
योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम्।
अत्यन्तम् सुखम् अद्भुते ।।
योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शम्।
अत्यन्तम् सुखम् अद्भुते ।।
अन्वय
विगतकल्मषः। एवम्। सदा आत्मानम् युञ्जन्। सुखेन। ब्रह्मसंस्पर्शम्। अत्यन्तम् सुखम् अद्भुते.
मराठी अर्थ
असा उत्कृष्ट साधनानंदाला प्राप्त झालेला योगी ( विगतकल्मषः ) मालिन्यरहित अर्थात संचित प्रारब्धाचे सकळ कर्मलेप नष्ट झालेले आहेत असा होऊन (एवम्) पूर्वोक्त प्रकारे (सदा आत्मानम् युञ्जन् ) स्वतःला नेहमीच परमेश्वरचिंतनात योजीत राहतो आणि त्यामुळे (सुर्खेत) सहजपणे अपरोक्षादि क्रमे
(ब्रह्मसंस्पर्शम्) सङ्ग्रह्म स्वरूपीचे (सद्ब्रह्माचा स्पर्शानुभव ज्यात आहे असे) ( अत्यन्तम् सुखम् अद्भुते) साध्यानंदाचे अत्यंतिक सुख अनुभवतो. (दुसरेनि अर्थे - ब्रह्म शब्द इथे अपरोक्षज्ञानावाचक आहे.) ज्ञानसाधन हे प्रेमसाधनापेक्षा कष्टदायक आहे तथापि कर्मरहाटीच्या साधनापेक्षा ते सुखसाध्य आहे म्हणून सुखेन पदाचा सहजपणे असा अर्थ केला. ।।२८।।
मागील दोन श्लोकी अनुक्रमे साधनानंद व साध्यानंद ही योगसाधनाची फलश्रुती वर्णिली पण त्याचे दर्शन (देखणे ज्ञान) कसे असते ते पुढील चार श्लोकी त्या ज्ञानाच्या कार्यासह वर्णितात.
(ब्रह्मसंस्पर्शम्) सङ्ग्रह्म स्वरूपीचे (सद्ब्रह्माचा स्पर्शानुभव ज्यात आहे असे) ( अत्यन्तम् सुखम् अद्भुते) साध्यानंदाचे अत्यंतिक सुख अनुभवतो. (दुसरेनि अर्थे - ब्रह्म शब्द इथे अपरोक्षज्ञानावाचक आहे.) ज्ञानसाधन हे प्रेमसाधनापेक्षा कष्टदायक आहे तथापि कर्मरहाटीच्या साधनापेक्षा ते सुखसाध्य आहे म्हणून सुखेन पदाचा सहजपणे असा अर्थ केला. ।।२८।।
मागील दोन श्लोकी अनुक्रमे साधनानंद व साध्यानंद ही योगसाधनाची फलश्रुती वर्णिली पण त्याचे दर्शन (देखणे ज्ञान) कसे असते ते पुढील चार श्लोकी त्या ज्ञानाच्या कार्यासह वर्णितात.
०६.२९श्री भगवानुवाच
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ।।०६ / २९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वभूतस्थम् आत्मानम्।
सर्वभूतानि च आत्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा।
सर्वत्र समदर्शनः ।।
सर्वभूतानि च आत्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा।
सर्वत्र समदर्शनः ।।
अन्वय
योगयुक्तात्मा सर्वत्र। समदर्शनः आत्मानम्। सर्वभूतस्थम् च सर्वभूतानि। आत्मनि। ईक्षते.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे मनाला निव्यापार करण्याचा प्रत्न केला असताही ते आत्मसंस्थम् होत नाही तेव्हा काय करायला पाहीजे ते सांगतात.
(योगयुक्तात्मा) पूर्वोक्त ध्यानयोग। स्मरणयोग। अनुसरणयोग ज्याच्या ठिकाणी बाणला असून जारठ्य पातला आहे असा हा साधक ( सर्वत्र ) सर्व प्राणीमात्रांविषयी (समदर्शनः) समदृष्टीने पाहणारा असतो. मुंगीत असलेला जीवदेखील डांगरेशन्याये प्रेमाधिकारी असू शकतो आणि ज्ञानियाच्या ठाईदेखील नित्यनरकाची चाल असू शकते. तेव्हा तात्विक दृष्ट्या जीव सर्व सारखेच आहेत असे तो प्रत्ययपूर्वक मानतो. अजून त्याचे समद्रष्टेपण ते कैसे? ना (आत्मानम्) परब्रह्माला (सर्वभूतस्थम्) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये व्यापकत्व। आत्मकत्वादि धर्मांनी असलेला पहातो. (सर्वभूतमात्रांविषयी परमेश्वराचा उद्धरण्याचा मनोधर्म आहे असे पहातो. सर्वभूतमात्रांमध्ये व्यापकभावे आत्मकभावे व्यापलेल्या परमेश्वराला तो पहातो. सर्वत्र तो समच व्यापलेला आहे. एकाला कमी व्यापले आहे। एकाला जास्त व्यापले आहे। एकाविषयी आत्मत्व कमी आहे आणि एकाविषयी आगळे आहे असे नाही. तो निराकार परमेश्वर सर्वत्र सारखाच व्यापलेला आहे आणि सारखाच आत्मकभाव त्याचा आहे. असा त्याचा भाव असतो. या श्लोकातून अभेदवाद्यांना आपोआप उत्तर मिळून जाते.) (च) आणि (सर्वभूतानि) सर्वच जीवदेवता ( आत्मनि) परमेश्वराच्या व्यापकत्वास विषय होणारे अर्थात व्याप्य आहेत (सर्वभूतमात्रे त्या परमेश्वराच्या इच्छेलाच वश होऊन वर्तत आहेत. त्याच्या प्रवृत्तीनेच सृष्टीरचना होते आणि त्याचा प्रवृत्तीनेच संहार होतो.) असे (ईक्षते) ज्ञानदृष्टीने पाहतो. असे त्याचे सर्वत्र देखणे आहे. ।। २९ ।।
असे तो अव्यक्ताविषयी पहातो. तसेच व्यक्ताविषयीही पहाणे त्याचे असे आहे. किंवा शाब्दज्ञानिया अनुसरला योगिया तो ज्ञानदृष्टीने परमेश्वराला व्यापकत्वादि धर्माचे अस्तित्व जाणतो. अपरोक्ष दशेत मात्र त्याचे देखणे शाब्द ज्ञानियापेक्षा श्रेष्ठ असते ते सांगतात.
(योगयुक्तात्मा) पूर्वोक्त ध्यानयोग। स्मरणयोग। अनुसरणयोग ज्याच्या ठिकाणी बाणला असून जारठ्य पातला आहे असा हा साधक ( सर्वत्र ) सर्व प्राणीमात्रांविषयी (समदर्शनः) समदृष्टीने पाहणारा असतो. मुंगीत असलेला जीवदेखील डांगरेशन्याये प्रेमाधिकारी असू शकतो आणि ज्ञानियाच्या ठाईदेखील नित्यनरकाची चाल असू शकते. तेव्हा तात्विक दृष्ट्या जीव सर्व सारखेच आहेत असे तो प्रत्ययपूर्वक मानतो. अजून त्याचे समद्रष्टेपण ते कैसे? ना (आत्मानम्) परब्रह्माला (सर्वभूतस्थम्) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये व्यापकत्व। आत्मकत्वादि धर्मांनी असलेला पहातो. (सर्वभूतमात्रांविषयी परमेश्वराचा उद्धरण्याचा मनोधर्म आहे असे पहातो. सर्वभूतमात्रांमध्ये व्यापकभावे आत्मकभावे व्यापलेल्या परमेश्वराला तो पहातो. सर्वत्र तो समच व्यापलेला आहे. एकाला कमी व्यापले आहे। एकाला जास्त व्यापले आहे। एकाविषयी आत्मत्व कमी आहे आणि एकाविषयी आगळे आहे असे नाही. तो निराकार परमेश्वर सर्वत्र सारखाच व्यापलेला आहे आणि सारखाच आत्मकभाव त्याचा आहे. असा त्याचा भाव असतो. या श्लोकातून अभेदवाद्यांना आपोआप उत्तर मिळून जाते.) (च) आणि (सर्वभूतानि) सर्वच जीवदेवता ( आत्मनि) परमेश्वराच्या व्यापकत्वास विषय होणारे अर्थात व्याप्य आहेत (सर्वभूतमात्रे त्या परमेश्वराच्या इच्छेलाच वश होऊन वर्तत आहेत. त्याच्या प्रवृत्तीनेच सृष्टीरचना होते आणि त्याचा प्रवृत्तीनेच संहार होतो.) असे (ईक्षते) ज्ञानदृष्टीने पाहतो. असे त्याचे सर्वत्र देखणे आहे. ।। २९ ।।
असे तो अव्यक्ताविषयी पहातो. तसेच व्यक्ताविषयीही पहाणे त्याचे असे आहे. किंवा शाब्दज्ञानिया अनुसरला योगिया तो ज्ञानदृष्टीने परमेश्वराला व्यापकत्वादि धर्माचे अस्तित्व जाणतो. अपरोक्ष दशेत मात्र त्याचे देखणे शाब्द ज्ञानियापेक्षा श्रेष्ठ असते ते सांगतात.
०६.३०श्री भगवानुवाच
यो मां पश्यति सर्वत्र। सर्व च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ।।०६/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः माम् पश्यति सर्वत्र।
सर्वम् च मयि पश्यति ।
तस्य अहम् न प्रणश्यामि।
सः च मे न प्रणश्यति ।।
सर्वम् च मयि पश्यति ।
तस्य अहम् न प्रणश्यामि।
सः च मे न प्रणश्यति ।।
अन्वय
यः सर्वत्र। मामू। पश्यति। च। सर्वम्। मयि। पश्यति।तस्य। अहम्। न प्रणश्यामि एवम्। च। सः। मे। न प्रणश्यति
मराठी अर्थ
(यः) अपरोक्षदशा प्राप्त झालेला जो योगी (सर्वत्र ) सर्वच ठिकाणी मायास्वरूपाच्याही पलिकडे असलेल्या (माम्) मला (माझ्या स्वरूपाला) (पश्यति) साक्षात्काराने पाहतो (च) तसेच (सर्वम्) सर्व देवता ( मयि) माझ्या ठाई वेचलेल्या आहेत असे (पश्यति) पाहतो. अव्यक्त देवता अव्यक्त ईश्वराच्या ठाई वेचलेल्या आहेत. वोळगण्या व्यक्ताच्या ठाई वेचलेल्या आहेत आणि ब्रह्मांडस्था व्यक्ता व अव्यक्त परमेश्वराच्या ठाई वेचलेल्या आहेत असे साक्षात्कारपूर्वक पाहतो. ( सर्वपदी जीवपण आले मग पदाचा अर्थ करतांना जीव का घेतले नाही? ना कर्मरहाटीचा प्रत्येक जीव देवतांच्या अधीन असतो अर्थात देवता शब्दात जीव कवळतात म्हणून ते वेगळे सांगण्याचे कारण नाही.) (तस्य) अशा अपरोक्षज्ञानियाला ( अहम् ) मी (न प्रणश्यामि) कधीच दृष्टीआड होत नाही. (एवम्) त्याला माझ्या स्वरूपाचे दर्शन सातत्याने असते. मी अवतार टाकून दुसरा अवतार ग्रहण केला तरी तेही त्यास दिसते. अव्यक्त आणि व्यक्त विभक्ती तो सतत पाहतो. (च) आणि (सः) तो (मे) माझ्या दृष्टीतून ( न प्रणश्यति) कधीच वेगळा होत नाही.
तात्पर्य। शाब्दज्ञानिया मनुष्यवेषाचेनि स्विकारे परमेश्वर अवताराच्या दृष्टीआड होतो। जैसे भट ऋद्धिपुरा धाडीले पण अपरोक्षज्ञानिया मात्र परमेश्वर ज्ञानशक्तीचेनि स्विकारे अहोरात्र पाहतात. ।।
दुसरा अर्थ :- (यः) जो पुरुष ( सर्वत्र) अटनी विजनी देऊळी कुठेही असतांना (माम् पश्यति) माझेच ध्यान करतो। माझेच चिंतन करतो। मलाच पाहू इच्छितो (झाडाखाली जातांनाही हाच विचार करतो। कदाचित विजनासाठी देवाने आगमन केलेले असेल. भिक्षेकरता जातांना हाच विचार करतो कदाचित देव भिक्षावसरी दिसतील.) (च) तसेच (सर्वम्) सर्वभूतमात्र ( मयि पश्यति) माझ्यात आहेत (सर्वांविषयी जीवोद्धरणाचा माझा संकल्प आहे एणे अर्थे माझ्यात आहे) (तस्य) अशा भक्ताला। ध्यानयोग्याला ( अहम् न प्रणश्यामि) मी विसरत नाही (सः) च मे न प्रणश्यति) आणि तोदेखील मला कधीच विसरत नाही. पाठीच्या वासाचेनि न्याये तो माझ्याजवळच आहे अशी सर्वदा त्याची धारणा असते. ।। ३० ।।
तात्पर्य। शाब्दज्ञानिया मनुष्यवेषाचेनि स्विकारे परमेश्वर अवताराच्या दृष्टीआड होतो। जैसे भट ऋद्धिपुरा धाडीले पण अपरोक्षज्ञानिया मात्र परमेश्वर ज्ञानशक्तीचेनि स्विकारे अहोरात्र पाहतात. ।।
दुसरा अर्थ :- (यः) जो पुरुष ( सर्वत्र) अटनी विजनी देऊळी कुठेही असतांना (माम् पश्यति) माझेच ध्यान करतो। माझेच चिंतन करतो। मलाच पाहू इच्छितो (झाडाखाली जातांनाही हाच विचार करतो। कदाचित विजनासाठी देवाने आगमन केलेले असेल. भिक्षेकरता जातांना हाच विचार करतो कदाचित देव भिक्षावसरी दिसतील.) (च) तसेच (सर्वम्) सर्वभूतमात्र ( मयि पश्यति) माझ्यात आहेत (सर्वांविषयी जीवोद्धरणाचा माझा संकल्प आहे एणे अर्थे माझ्यात आहे) (तस्य) अशा भक्ताला। ध्यानयोग्याला ( अहम् न प्रणश्यामि) मी विसरत नाही (सः) च मे न प्रणश्यति) आणि तोदेखील मला कधीच विसरत नाही. पाठीच्या वासाचेनि न्याये तो माझ्याजवळच आहे अशी सर्वदा त्याची धारणा असते. ।। ३० ।।
०६.३१श्री भगवानुवाच
सर्वभूतस्थितं यो मां। भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ।।०६/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वभूतस्थितम् यः माम्।
भजति एकत्वम् आस्थितः ।
सर्वथा वर्तमानः अपि।
सः योगी मयि वर्तते ।
भजति एकत्वम् आस्थितः ।
सर्वथा वर्तमानः अपि।
सः योगी मयि वर्तते ।
अन्वय
यः। सर्वभूतस्थितम्। माम्। एकत्वम् आस्थितः। भजति। सः योगी। सर्वथा। वर्तमानः अपि। मयि वर्तते.
मराठी अर्थ
(यः) जो ध्यानयोगी (सर्वभूतिस्थतम् ) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये उद्धरणाच्या हेतूने (त्या सर्वांचा उद्धार होईपर्यंत सृष्टीचक्र हे चालूच रहाणार असा ) ( माम्) माझा कृपारूप मनोधर्म असलेला पाहतो। तसेच (एकत्वम् आस्थितः) अव्यक्त परमेश्वर (मी) सर्व प्राणीमात्रांमध्ये व्यापकत्व धर्माने (एकत्ववत् व्यापला आहे असे जाणून (भजति) परमेश्वरास (मला) भजतो (सः योगी) तो यथार्थद्रष्टा स्मरणनिष्ट पुरुष (सर्वथा) सर्व प्रकारे (वर्तमानः अपि) भिन्नत्वाने वर्तमान असून देखील (देही विद्यमान असताही परंतु तो) (मयि वर्तते) माझ्यातच असतो. तो देहधारी दिसत
असला। कदाचित स्वभावाला अधीन दिसत असला। अष्टस्वभावाचे पालन करीत असतांना दिसत असला। शितोष्णाच्या उपद्रवामुळे कदाचित त्रस्त होतांनाही दिसत असला तरी पण देखील तो माझ्या ठिकाणीच आहे असे समज. ।। ३१ ।।
असला। कदाचित स्वभावाला अधीन दिसत असला। अष्टस्वभावाचे पालन करीत असतांना दिसत असला। शितोष्णाच्या उपद्रवामुळे कदाचित त्रस्त होतांनाही दिसत असला तरी पण देखील तो माझ्या ठिकाणीच आहे असे समज. ।। ३१ ।।
०६.३२श्री भगवानुवाच
आत्मौपम्येन सर्वत्र। समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ।।०६/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आत्मौपम्येन सर्वत्र।
समम् पश्यति यः अर्जुन ।
सुखम् वा यदि वा दुःखम्।
सः योगी परमः मतः ।
समम् पश्यति यः अर्जुन ।
सुखम् वा यदि वा दुःखम्।
सः योगी परमः मतः ।
अन्वय
अर्जुन। यः। आत्मौपम्येन। सर्वत्र। समम्। पश्यति। वा सुखम्। यदि वा दुःखम्। सः। योगी। परम। मतः.
मराठी अर्थ
इतकेच नाही तर मी सुख-दुःखाविषयीदेखील सर्वभूतिस्थत आहे असे त्याचे देखणे असते. आचा सर्वभूतिस्थतम्चा वेगळा अर्थ भगवंत सांगत आहेत. किंवा त्या साधकाची अहिंसावृत्ती कशी असते हे थोडक्यात सांगतात की
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (यः) जो साधक ( आत्मौपम्येन) आपल्या सारखेच ( सर्वत्र ) सर्व प्राणीमात्रांना (समम्) समतेने (पश्यति) पाहतो. ( वांचून माझ्या ठिकाणी जसे जीवधर्मादिक दोष आहेत तसेच इतरांच्या ठिकाणीही आहेत असे तो पहात नाही.) (वा सुखम् ) सुखांविषयी काय आणि (यदि वा दुःखम् ) दुःखांविषयी काय माझ्यासारख्या इतरांनाही संवेदना आहेत. मला कोणी सुखवले असता सुख होते. तद्वत इतरांनाही सुखवले असता सुख होते. जसे मला दुखविले असता दुःख होते तसेच इतरांनाही दुखविले असता दुःख होते. म्हणून इतरांना दुखविणे हे गैर आहे. (किंवा जर इतरांना सुखविले तर जणु काही परमेश्वरच सुखावला आणि जर दुखविले तर जणु काही परमेश्वरच दुखावला अशी ज्याची धारणा आहे. परंतु इतरांना अनुकंपेने सुखवणे हा अविधी आहे. इथे न दुखवणे हेच सुखवणे आहे. म्हणून आधीचाच अर्थ सिद्धांत. हा पूर्वपक्षाचा.) हा विवेक जागृत ठेवून आपुलेनि कडे आणिकास मनसा। वाचा। कर्तव्ये दुःख संपादित नाही. क्रियास्वरूपे विधीबागे आणिकास दुःख झालेच तर ते जणू काही मलाच झाले असे मानतो आणि अनुतापपूर्वक दुखिया होतो. (सः) तो (योगी) साधक (परमम् ) अत्यंत श्रेष्ठ (मतः) ब्रह्मविद्येच्या संकेतात मानला गेला आहे. ।। ३२ ।।
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (यः) जो साधक ( आत्मौपम्येन) आपल्या सारखेच ( सर्वत्र ) सर्व प्राणीमात्रांना (समम्) समतेने (पश्यति) पाहतो. ( वांचून माझ्या ठिकाणी जसे जीवधर्मादिक दोष आहेत तसेच इतरांच्या ठिकाणीही आहेत असे तो पहात नाही.) (वा सुखम् ) सुखांविषयी काय आणि (यदि वा दुःखम् ) दुःखांविषयी काय माझ्यासारख्या इतरांनाही संवेदना आहेत. मला कोणी सुखवले असता सुख होते. तद्वत इतरांनाही सुखवले असता सुख होते. जसे मला दुखविले असता दुःख होते तसेच इतरांनाही दुखविले असता दुःख होते. म्हणून इतरांना दुखविणे हे गैर आहे. (किंवा जर इतरांना सुखविले तर जणु काही परमेश्वरच सुखावला आणि जर दुखविले तर जणु काही परमेश्वरच दुखावला अशी ज्याची धारणा आहे. परंतु इतरांना अनुकंपेने सुखवणे हा अविधी आहे. इथे न दुखवणे हेच सुखवणे आहे. म्हणून आधीचाच अर्थ सिद्धांत. हा पूर्वपक्षाचा.) हा विवेक जागृत ठेवून आपुलेनि कडे आणिकास मनसा। वाचा। कर्तव्ये दुःख संपादित नाही. क्रियास्वरूपे विधीबागे आणिकास दुःख झालेच तर ते जणू काही मलाच झाले असे मानतो आणि अनुतापपूर्वक दुखिया होतो. (सः) तो (योगी) साधक (परमम् ) अत्यंत श्रेष्ठ (मतः) ब्रह्मविद्येच्या संकेतात मानला गेला आहे. ।। ३२ ।।
०६.३३अर्जुन उवाच
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः। साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ।।०६ / ३३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः अयम् योगः त्वया प्रोक्तः।
साम्येन मधुसूदन ।
एतस्य अहम् न पश्यामि।
चञ्चलत्वात् स्थितिम् स्थिराम् ॥
साम्येन मधुसूदन ।
एतस्य अहम् न पश्यामि।
चञ्चलत्वात् स्थितिम् स्थिराम् ॥
अन्वय
मधुसूदन। यः अयम्। योगः। त्वया। साम्येन। प्रोक्तः। एतस्य स्थितिम्। स्थिराम्। चञ्चलत्वात्। अहम् न पश्यामि .
मराठी अर्थ
इथे अर्जुनादेवाला शंका आली.
(मधुसूदन) हे मधुसूदना ! (यः) जो (अयम्) हा (योगः) ध्यानयोग (त्वया) आपणाकडून (साम्येन) समत्व भावासह साम्ययोगासह (किंवा साम्येन म्ह. व्यवस्थीत। यथायुक्त) (प्रोक्तः) सांगितला गेला (ध्यानयोगाला साम्ययोग हा कधी साधक अथवा पूरक असतो. तर कधी ध्यानयोगामुळे साम्ययोगाची अवस्था प्राप्त होते. तेच कैसे? ना साम्ययोग दो परीचा. साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते किंवा चहु वर्णाविषयी आणि प्राणीमात्रांविषयी समदर्शन असणे. दुसरा सुखदुःख प्राप्त झाले असता मानापमानाविषयी लाभहानीविषयी समचित्त असणे. पैकी पहिला योग ध्यानयोगास मुख्यत्वे पूरक आहे आणि ध्यानयोगामुळे दुसरा साम्ययोग साधण्यास मदत होते.) (एतस्य) या योगाची (स्थितिम् ) स्थिती अर्थात या योगाचे आचरण (स्थिराम् ) स्थिरपणे होववेल असे (चञ्चलत्वात्) मनाच्या चंचलतेमुळे शक्य होईल असे ( अहम् न पश्यामि ) मला वाटत नाही. माझ्या मनाची चंचलता पहाता हा योग माझ्या अंतःकरणात स्थिर होईल असे मला वाटत नाही. याचे कारण असे आहे ।। ३३ ।।
(मधुसूदन) हे मधुसूदना ! (यः) जो (अयम्) हा (योगः) ध्यानयोग (त्वया) आपणाकडून (साम्येन) समत्व भावासह साम्ययोगासह (किंवा साम्येन म्ह. व्यवस्थीत। यथायुक्त) (प्रोक्तः) सांगितला गेला (ध्यानयोगाला साम्ययोग हा कधी साधक अथवा पूरक असतो. तर कधी ध्यानयोगामुळे साम्ययोगाची अवस्था प्राप्त होते. तेच कैसे? ना साम्ययोग दो परीचा. साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते किंवा चहु वर्णाविषयी आणि प्राणीमात्रांविषयी समदर्शन असणे. दुसरा सुखदुःख प्राप्त झाले असता मानापमानाविषयी लाभहानीविषयी समचित्त असणे. पैकी पहिला योग ध्यानयोगास मुख्यत्वे पूरक आहे आणि ध्यानयोगामुळे दुसरा साम्ययोग साधण्यास मदत होते.) (एतस्य) या योगाची (स्थितिम् ) स्थिती अर्थात या योगाचे आचरण (स्थिराम् ) स्थिरपणे होववेल असे (चञ्चलत्वात्) मनाच्या चंचलतेमुळे शक्य होईल असे ( अहम् न पश्यामि ) मला वाटत नाही. माझ्या मनाची चंचलता पहाता हा योग माझ्या अंतःकरणात स्थिर होईल असे मला वाटत नाही. याचे कारण असे आहे ।। ३३ ।।
०६.३४अर्जुन उवाच
चञ्चलं हि मनः कृष्ण। प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये। वायोरिव सुदुष्करम् ।।०६/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
चंचलम् हि मनः कृष्ण।
प्रमाथि बलवत् दृढम् ।
तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये।
वायोः इव सुदुष्करम् ॥
प्रमाथि बलवत् दृढम् ।
तस्य अहम् निग्रहम् मन्ये।
वायोः इव सुदुष्करम् ॥
अन्वय
कृष्ण। मनः चंचलम् हि। प्रमाथि। दृढम् बलवत्। निग्रहम्। वायोः इव। सुदुष्करम्। अहम् मन्ये. तस्य।
मराठी अर्थ
(हि) कारण की। (कृष्ण) हे भगवंता! (मतः चंचलम् ) हे मन अत्यंत चंचल आहे। अस्थिर आहे. तसेच (प्रमाथि) किंचिन्मात्र राजस तामस संयोगाने जीवाला क्षोभवणारे (ओढून नेणारे। विकरवणारे) आहे. (दृढम् ) प्रापंचिक विषयांत दृढपणे आसक्त असून (बलवत्) बलवानपण आहे. म्हणून (तस्य) त्या मनाचा (निग्रहम् ) निग्रह करणे। संयम करणे (वायोः इव) वाऱ्याचा निग्रह करण्याइतकेच (वायुची मोट बांधण्या। स्थिर करण्याइतकेच ) ( सुदुष्करम्) अत्यंत कठीण आहे असे ( अहम् मन्ये) मी समजतो. ।। ३४ ।।
०६.३५श्री भगवानुवाच
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय। वैराग्येण च गृह्यते ।।०६/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असंशयम् महाबाहो।
मनः दुर्निग्रहम् चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय।
वैराग्येण गृह्यते ।।
मनः दुर्निग्रहम् चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय।
वैराग्येण गृह्यते ।।
अन्वय
महाबाहो मनः। असंशयम्। दुर्निग्रहम्। चलम्। तु कौन्तेय अभ्यासेन। च। वैराग्येण गृह्यते.
मराठी अर्थ
यावर भगवंत उत्तर देत आहेत.
( महाबाहो ) हे अर्जुना ! (मनः) माणसाचे मन (असंशयम् ) खरोखरच निश्चितच (चलम् ) चंचल आहे. (दुर्निग्रहम्) निग्रह करण्यास। वश करण्यास अत्यंत कठीण आहे. मोठ्या कष्टाने। निग्रहाने एकाग्र केले जाऊ शकते. (तु) परंतु हे जरी खरे असले तरी अशक्य मात्र नाही. कारण (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा ! ( अभ्यासेन ) अभ्यासाने (च) आणि (वैराग्येण) वैराग्याने (गृह्यते) ते स्थिर केले जाऊ शकते. जी गोष्ट साधत नाही ती साधण्याचा पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करणे यास अभ्यास म्हणतात. एहिक विषयसुखांविषयी। मान्यता गौरवादि सुखांविषयी किंवा पारलौकिक फळांविषयी अनावडी उपजणे यास वैराग्य म्हणतात. ती अनावडी स्वाभाविक नसते. ती प्रयत्नाने प्रतिपक्ष भावना करून आणावी लागते. त्या विषयाचे दोष काढावे लागतात. विवेक करून आणावी लागते. तोच विवेक कैसा ? ना सर्वज्ञे म्हणितले। 'सकळही सुखे तिए दुःखान्तिके की बाई' : आणि श्रीकृष्णचक्रवर्ती म्हणितले। 'ये हि संस्पर्शजा भोगाः दुःखयोनय एव ते ।' पारलौकिक सुखांसाठी आचरली जाणारी श्रौतस्मार्त। इष्टापूर्त पुण्यकर्मे प्रत्यवायादि दोषांनी माखलेली आहेत. तेणे करुन सुखापेक्षा दुःखच अधिक वाट्यास येते. एणे न्याये विवेक करून त्या सुखांची नवडी पूर्वसंस्कारामुळे क्वचित पुरुषांच्या ठिकाणी जात्याच असते. आपल्या ठिकाणी नसल्यास तशी उपजवावी. अशा वैराग्याने व अभ्यासाने मन स्थिर केले जाऊ शकते व वश होऊ शकते. हे कठीण असले तरी अशक्य नाही. ।।३५।।
( महाबाहो ) हे अर्जुना ! (मनः) माणसाचे मन (असंशयम् ) खरोखरच निश्चितच (चलम् ) चंचल आहे. (दुर्निग्रहम्) निग्रह करण्यास। वश करण्यास अत्यंत कठीण आहे. मोठ्या कष्टाने। निग्रहाने एकाग्र केले जाऊ शकते. (तु) परंतु हे जरी खरे असले तरी अशक्य मात्र नाही. कारण (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा ! ( अभ्यासेन ) अभ्यासाने (च) आणि (वैराग्येण) वैराग्याने (गृह्यते) ते स्थिर केले जाऊ शकते. जी गोष्ट साधत नाही ती साधण्याचा पुन्हा पुन्हा प्रयत्न करणे यास अभ्यास म्हणतात. एहिक विषयसुखांविषयी। मान्यता गौरवादि सुखांविषयी किंवा पारलौकिक फळांविषयी अनावडी उपजणे यास वैराग्य म्हणतात. ती अनावडी स्वाभाविक नसते. ती प्रयत्नाने प्रतिपक्ष भावना करून आणावी लागते. त्या विषयाचे दोष काढावे लागतात. विवेक करून आणावी लागते. तोच विवेक कैसा ? ना सर्वज्ञे म्हणितले। 'सकळही सुखे तिए दुःखान्तिके की बाई' : आणि श्रीकृष्णचक्रवर्ती म्हणितले। 'ये हि संस्पर्शजा भोगाः दुःखयोनय एव ते ।' पारलौकिक सुखांसाठी आचरली जाणारी श्रौतस्मार्त। इष्टापूर्त पुण्यकर्मे प्रत्यवायादि दोषांनी माखलेली आहेत. तेणे करुन सुखापेक्षा दुःखच अधिक वाट्यास येते. एणे न्याये विवेक करून त्या सुखांची नवडी पूर्वसंस्कारामुळे क्वचित पुरुषांच्या ठिकाणी जात्याच असते. आपल्या ठिकाणी नसल्यास तशी उपजवावी. अशा वैराग्याने व अभ्यासाने मन स्थिर केले जाऊ शकते व वश होऊ शकते. हे कठीण असले तरी अशक्य नाही. ।।३५।।
१०६.३६श्री भगवानुवाच
असंयतात्मना योगो। दुष्याप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता। शक्योऽवाप्नुमुपायतः । १०६ / ३६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असंयतात्मना योगः।
दुष्प्राप्य इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता।
शक्यः अवाप्नुम् उपायतः ।।
दुष्प्राप्य इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता।
शक्यः अवाप्नुम् उपायतः ।।
अन्वय
असंयतात्मना। योगः। दुष्याप्य। तु। वश्यात्मना। यतता। उपायतः। अवाप्तुम्। शक्यः। इति मे मतिः.
मराठी अर्थ
अभ्यास व वैराग्य या दोन साधनांना संयमाची मनोनिग्रहाची जोड आवश्यक आहे म्हणून स्पष्टिकरण करतात.
(असंयतात्मना ) इंद्रियांचा संयम न करणाऱ्या पुरुषाला अथवा अभ्यास व वैराग्याद्वारा मनोनिग्रह न करणाऱ्या पुरुषाला किंवा अभ्यासा वैराग्यानेदेखील मनाचा पूर्ण संयम होण्यास काळ लागतोच त्या कालावलंबनामुळे डगमगून जाणाऱ्या साधकाला (योगः ) ध्यानयोगासह साम्ययोग (दुष्प्राप्य) प्राप्त होणे अत्यंत कठीण आहे. (तु) परंतु ( वश्यात्मना) ज्ञानेन्द्रिया कर्मेन्द्रियांचा निग्रह करणाऱ्या ( ज्यांनी मन इंद्रिय देह स्वाधीन करून घेतले आहेत अशा ) ( यतता) प्रयत्नशील संयमी साधकाला मात्र ( उपायतः) मागील श्लोकी सांगितलेल्या उपायाने ( अभ्यासा वैराग्याने) (अवाप्तम्) प्राप्त करणे (शक्यः) शक्य आहे (इति मे मतिः) असे आमचे निश्चित मत आहे. ।।३६।।
पस्तीसाव्या श्लोकी सांगितलेला मनोनिग्रहाचा उपाय अभ्यासयुक्त वैराग्य त्यास छत्तिसाव्या श्लोकी सांगितलेल्या ज्ञानेंद्रिया कर्मेन्द्रियांच्या संयमाची ats देऊन योगसिद्धीसाठी प्रयत्न करणाऱ्या साधकाकडून काही चुक होणं संभाव्य आहे। कारण ही साधना पुरुषाद्य आहे। शिवाय संचारी नाही म्हणून बुद्धीमान अर्जुनास अशी महत्वाची शंका पडली. तिच्या समाधानार्थ अर्जुनदेव पुसते झाले। विचारते झाले.
(असंयतात्मना ) इंद्रियांचा संयम न करणाऱ्या पुरुषाला अथवा अभ्यास व वैराग्याद्वारा मनोनिग्रह न करणाऱ्या पुरुषाला किंवा अभ्यासा वैराग्यानेदेखील मनाचा पूर्ण संयम होण्यास काळ लागतोच त्या कालावलंबनामुळे डगमगून जाणाऱ्या साधकाला (योगः ) ध्यानयोगासह साम्ययोग (दुष्प्राप्य) प्राप्त होणे अत्यंत कठीण आहे. (तु) परंतु ( वश्यात्मना) ज्ञानेन्द्रिया कर्मेन्द्रियांचा निग्रह करणाऱ्या ( ज्यांनी मन इंद्रिय देह स्वाधीन करून घेतले आहेत अशा ) ( यतता) प्रयत्नशील संयमी साधकाला मात्र ( उपायतः) मागील श्लोकी सांगितलेल्या उपायाने ( अभ्यासा वैराग्याने) (अवाप्तम्) प्राप्त करणे (शक्यः) शक्य आहे (इति मे मतिः) असे आमचे निश्चित मत आहे. ।।३६।।
पस्तीसाव्या श्लोकी सांगितलेला मनोनिग्रहाचा उपाय अभ्यासयुक्त वैराग्य त्यास छत्तिसाव्या श्लोकी सांगितलेल्या ज्ञानेंद्रिया कर्मेन्द्रियांच्या संयमाची ats देऊन योगसिद्धीसाठी प्रयत्न करणाऱ्या साधकाकडून काही चुक होणं संभाव्य आहे। कारण ही साधना पुरुषाद्य आहे। शिवाय संचारी नाही म्हणून बुद्धीमान अर्जुनास अशी महत्वाची शंका पडली. तिच्या समाधानार्थ अर्जुनदेव पुसते झाले। विचारते झाले.
०६.३७अर्जुन उवाच
अयतिः श्रद्धयोपेतो। योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं। कां गतिं कृष्ण गच्छति ।।०६/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अयतिः श्रद्धया उपेतः।
योगात् चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिम्।
काम् गतिम् कृष्ण गच्छति.
योगात् चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिम्।
काम् गतिम् कृष्ण गच्छति.
अन्वय
कृष्ण। अयतिः। योगात्। चलितमानसः। श्रद्धया उपेतः। योगसंसिद्धिम् अप्राप्य। काम् गतिम् गच्छति
मराठी अर्थ
पस्तीसाव्या श्लोकी सांगितलेला मनोनिग्रहाचा उपाय अभ्यासयुक्त वैराग्य त्यास छत्तिसाव्या श्लोकी सांगितलेल्या ज्ञानेंद्रिया कर्मेन्द्रियांच्या संयमाची जोड देऊन योगसिद्धीसाठी प्रयत्न करणाऱ्या साधकाकडून काही चुक होणं संभाव्य आहे। कारण ही साधना पुरुषाद्य आहे। शिवाय संचारी नाही म्हणून बुद्धीमान अर्जुनास अशी महत्वाची शंका पडली. तिच्या समाधानार्थ अर्जुनदेव पुसते झाले। विचारते झाले.
(कृष्ण) हे पापतापनाशक श्रीकृष्ण देवा! ( अयतिः) संयमरूप प्रयत्नांत शैथिल्य आल्यामुळे (प्रयत्न दुबळा पडल्यामुळे किंवा प्रयत्न डावा असून ) (योगात्) ध्यानयोगापासून (चलितमानसः) मन विचलित झाले आहे असा ( श्रद्धया उपेतः) परमेश्वराविषयी व त्याच्या साधनाविषयी मात्र अतिशय उत्तम श्रद्धा बाळगणारा साधक। ज्याने (योगसंसिद्धिम् अप्राप्य) योगाची सिद्धी 'पुनःसंबंध' (अपरोक्षाज्ञान) प्राप्त करून घेतली नाही असा साधक। तो (काम् गतिम् ) कोण्या गतीला (गच्छति) जातो. ।।३७।।
बहुतेक लोकांचा गैरसमज आहे की। अर्जुनाने गृहस्थाश्रमी माणसाबद्दल प्रश्न केला आहे. कारण यति शब्दाचा अर्थ संन्यासी असा होतो. म्हणून ते अयतिः शब्दाचा अर्थ जो संन्यासी नाही असा करतात. परंतु त्यांचा हा प्रश्न सर्वसंगपरित्यागी साधकाबद्दलच आहे. इथे अयतिः शब्दाचा अर्थ सर्वसंगपरित्यागी असून दुबळ्या प्रयत्नाचा पुरुष असा आहे. सर्व संकल्पांचा त्याग जसा व्हायला पाहिजे तसा त्याचाकडून झालेला नाही. अधून मधून त्याला जड चेतन पदार्थांची आठवण रसरूपपणे येते. आणि याविषयी त्याला जाणीवदेखील आहे. मात्र परमेश्वराविषयी त्याच्या साधनाविषयी श्रद्धा त्याची परिपूर्ण आहे. असा पुरुष अर्जुनदेवाला इथे अभिप्रेत आहे. कारण पुढील श्लोकी अर्जुनदेव दोन्ही मार्गापासून गेलेला असा प्रश्न ज्या अर्थी करीत आहेत त्या अर्थी हा निवृत्तच पुरुष असला पाहिजे. श्रद्धा म्ह. जो विधी आपण करू शकत नाही त्याबद्दल अत्यंत दुःखी असणे. आणि त्या विधीच्या आड येणारा अडथळा दूर झाल्याबरोबर तो विधी आचरणेच हेही त्या श्रद्धेचे लक्षण आहे. जसे आपण अटन करू शकत नाही त्याबद्दल जर आपल्याला रोज पोळ असेल आणि तो अडथळा दूर झाल्याबरोबर आपण अटन करतो तरच आपली अटनावर श्रद्धा आहे. अन्यथा त्या अटनावर आपली श्रद्धा नाही। त्या निषेधाशी आपण एकरूप झालोय असे समजावे. तसेच निषेधाविषयीही. एखादा निषेध त्याला आंगवावा लागत असेल (अशक्तासाठी पचन। अथवा अडनीकारणे स्वदेशात जावे लागले असेल) तो अडनी परिहरल्याबरोबर तत्काळ त्याचा त्याग करीत असेल तरच तो त्या निषेधामध्ये गुंतलेला नाही. मग अशा पुरुषाला योगात् चलितः मानसः ही संज्ञा घडत नाही. तो योगभ्रष्ट नव्हे. असा पुरुष तो योगनष्ट होय. तो इथे अभिप्रेत नाही. ॥
(कृष्ण) हे पापतापनाशक श्रीकृष्ण देवा! ( अयतिः) संयमरूप प्रयत्नांत शैथिल्य आल्यामुळे (प्रयत्न दुबळा पडल्यामुळे किंवा प्रयत्न डावा असून ) (योगात्) ध्यानयोगापासून (चलितमानसः) मन विचलित झाले आहे असा ( श्रद्धया उपेतः) परमेश्वराविषयी व त्याच्या साधनाविषयी मात्र अतिशय उत्तम श्रद्धा बाळगणारा साधक। ज्याने (योगसंसिद्धिम् अप्राप्य) योगाची सिद्धी 'पुनःसंबंध' (अपरोक्षाज्ञान) प्राप्त करून घेतली नाही असा साधक। तो (काम् गतिम् ) कोण्या गतीला (गच्छति) जातो. ।।३७।।
बहुतेक लोकांचा गैरसमज आहे की। अर्जुनाने गृहस्थाश्रमी माणसाबद्दल प्रश्न केला आहे. कारण यति शब्दाचा अर्थ संन्यासी असा होतो. म्हणून ते अयतिः शब्दाचा अर्थ जो संन्यासी नाही असा करतात. परंतु त्यांचा हा प्रश्न सर्वसंगपरित्यागी साधकाबद्दलच आहे. इथे अयतिः शब्दाचा अर्थ सर्वसंगपरित्यागी असून दुबळ्या प्रयत्नाचा पुरुष असा आहे. सर्व संकल्पांचा त्याग जसा व्हायला पाहिजे तसा त्याचाकडून झालेला नाही. अधून मधून त्याला जड चेतन पदार्थांची आठवण रसरूपपणे येते. आणि याविषयी त्याला जाणीवदेखील आहे. मात्र परमेश्वराविषयी त्याच्या साधनाविषयी श्रद्धा त्याची परिपूर्ण आहे. असा पुरुष अर्जुनदेवाला इथे अभिप्रेत आहे. कारण पुढील श्लोकी अर्जुनदेव दोन्ही मार्गापासून गेलेला असा प्रश्न ज्या अर्थी करीत आहेत त्या अर्थी हा निवृत्तच पुरुष असला पाहिजे. श्रद्धा म्ह. जो विधी आपण करू शकत नाही त्याबद्दल अत्यंत दुःखी असणे. आणि त्या विधीच्या आड येणारा अडथळा दूर झाल्याबरोबर तो विधी आचरणेच हेही त्या श्रद्धेचे लक्षण आहे. जसे आपण अटन करू शकत नाही त्याबद्दल जर आपल्याला रोज पोळ असेल आणि तो अडथळा दूर झाल्याबरोबर आपण अटन करतो तरच आपली अटनावर श्रद्धा आहे. अन्यथा त्या अटनावर आपली श्रद्धा नाही। त्या निषेधाशी आपण एकरूप झालोय असे समजावे. तसेच निषेधाविषयीही. एखादा निषेध त्याला आंगवावा लागत असेल (अशक्तासाठी पचन। अथवा अडनीकारणे स्वदेशात जावे लागले असेल) तो अडनी परिहरल्याबरोबर तत्काळ त्याचा त्याग करीत असेल तरच तो त्या निषेधामध्ये गुंतलेला नाही. मग अशा पुरुषाला योगात् चलितः मानसः ही संज्ञा घडत नाही. तो योगभ्रष्ट नव्हे. असा पुरुष तो योगनष्ट होय. तो इथे अभिप्रेत नाही. ॥
०६.३८अर्जुन उवाच
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्। छिन्नाभूमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो। विमूढो ब्रह्मणः पथि ।।०६ /३८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कश्चित् उभयविभ्रष्टः।
छिन्नाभ्रूम् इव नश्यति ।
अप्रतिष्ठः महाबाहो।
विमूढः ब्रह्मणः पथि ।।
छिन्नाभ्रूम् इव नश्यति ।
अप्रतिष्ठः महाबाहो।
विमूढः ब्रह्मणः पथि ।।
अन्वय
महाबाहो। ब्रह्मणः पथि। विमूढः। अप्रतिष्ठः। छिन्नाभ्रूम् इव। उभयविभ्रष्टः कश्चित् न नश्यति.
मराठी अर्थ
( महाबाहो ) हे भगवंता! (ब्रह्मणः पथि) परमेश्वरप्राप्तीच्या मार्गावरून (विमूढः) ज्ञानाला मालिन्य आल्यामुळे (अप्रतिष्ठः) आश्रयरहित होऊन (छिन्नाभ्रम् इव) वाऱ्याने छिन्नभिन्न झालेल्या आभाळाप्रमाणे (उभयविभ्रष्टः) दैवरहाटी व कर्मरहाटी दोन्ही रहाटीतून (प्रवृत्तीधर्मापासून आणि निवृत्तीमार्गातूनही) बहिष्कृत केला जाऊन (कश्चित् न नश्यति) नाश पावतो की काय? (अर्थात नरकाला प्राप्त होतो की काय ? त्याला प्रत्यवायोचा दोष लागून आणिकही नरक भोगत असेल ?) ।।३८।।
०६.३९अर्जुन उवाच
एतन्मे संशयं कृष्ण। छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य। छेत्ता न ह्युपपद्यते ।।०६/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एतत् मे संशयम् कृष्ण।
छेत्तुम् अर्हसि अशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्य अस्य।
छेत्ता न हि उपपद्यते ।।
छेत्तुम् अर्हसि अशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्य अस्य।
छेत्ता न हि उपपद्यते ।।
अन्वय
कृष्ण। मे। एतत् संशयम्। अशेषतः। छेत्तुम्। हि अर्हसि अस्य संशयस्य। छेत्ता। त्वदन्यः। न उपपद्यते.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना ! (तस्य) तू म्हणतोस तशा साधकाचा (विनाशः) विनाश (त्याच्या सगतीचा नाश ) (दह) ह्या लोकी ( न विद्यते) तर होत नाहीच पण ( अमुत्र एव न) परलोकीदेखील होत नाही. (हि) कारण की (तात) हे प्रिय भक्ता! ( कश्चित् ) कोणीही (कल्याणकृत् ) सत्कर्म करणारा (दुर्गतिम् ) अधोगतीला। नरकाला (न गच्छति) जात नाही. सृष्टीचक्राचा हा एक अढळ सिद्धांत आहे. कर्मरहाटीत। निकृष्ट देवतेच्या व्यवस्थेत जर हा सिद्धांत घडतो तर मग इथे दैवमार्गात विशेषे घडतो. कारण तो साधक फक्त मानसिकेच मैळला आहे. देवामार्गावर त्याची उत्तम श्रद्धा आहे. 'देवाची आर्ति होआवी मार्गाची प्रिती होआवी' ही आमची खावण तो पाळतो. शारीरे तो व्यभिचरला नाही. ध्यान करणे ही सर्वात श्रेष्ठ गोष्ट तो करतो आहे. तो जीवाला निर्हेतुक बनविणारे ध्यान करतो आहे. आमच्या मते तो गोमटे करणारा आहे. आणि 'गोमटे करीत सांता कव्हणी वोखटेयाते न पवे' हा सृष्टीचा नियमच आहे. म्हणून तो दुर्गतिला जाईल हे कसे बरे शक्य आहे. ।। ३९ ।। इहलोकी आणि अमुत्र लोकी त्याचे नुकसान होत नाही म्हणजे काय होते ते भगवंत सांगत आहेत. :
०६.४०श्री भगवानुवाच
पार्थ नैवेह नामुत्र। विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चित् दुर्गतिं तात गच्छति ।।०६/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पार्थ न एव दहन अमुत्र।
विनाशः तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत् कश्चित्।
दुर्गतिम् तात गच्छति.
विनाशः तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत् कश्चित्।
दुर्गतिम् तात गच्छति.
अन्वय
श्रीभगवानुवाच पार्थ। तस्य। विनाशः। इह। न विद्यते। अमुत्र एव न हि तात। कश्चित् कल्याणकृत् दुर्गतिम्। न गच्छति.
मराठी अर्थ
श्रीभगवानुवाच। (पार्थ) हे अर्जुना। (तस्य) तू म्हणतोस तशा साधकाचा। (विनाश:) विनाश (त्याच्या सद्गतीचा नाश)। (इह) ह्या लोकी। (न विद्यते) तर होत नाहीच पण। (अमुत्र एव न) परलोकीदेखील होत नाही. (हि) कारण की। (तात) हे प्रिय भक्ता (कश्चित् ) कोणीही। (कल्याणकृत् ) सत्कर्म करणारा। (दुर्गतिम् ) अधोगतीला। नरकाला। ( न गच्छति) जात नाही. तू म्हणतोस तो साधक फक्त मानसिकेच मैळला आहे. देवामार्गावर त्याची उत्तम श्रद्धा आहे. जदेवाची आर्ति होआवी मार्गाची प्रिती होआवीज ही आमची खावण तो पाळतो. शारीरे तो व्यभिचरला नाही. आमच्या मते तो गोमटं करणारा आहे आणि गोमटे करीत सांता कव्हणी वोखटेयाते न पवेज हा सृष्टीचा नियमच आहे. ।।४०।।। :
०६.४१श्री भगवानुवाच
प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्। उषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रूष्टोऽभिजायते ।।०६/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्राप्य पुण्यकृताम् लोकान्।
उषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनाम् श्रीमताम् गेहे।
योगभ्रष्टः अभिजायते ।।
उषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनाम् श्रीमताम् गेहे।
योगभ्रष्टः अभिजायते ।।
अन्वय
योगभ्रष्टः पुण्यकृताम्। शाश्वतीः समाः। लोकान्। प्राप्य। श्रीमताम्। गेहे। अभिजायते. उषित्वा। शुचीनाम्।
मराठी अर्थ
(योगभ्रष्टः) मानसिके ज्याचा ध्यानयोग भ्रशला आहे। साधनाविषयी मात्र अपार श्रद्धा आहे। असा योगभ्रष्ट पुरुष (पुण्यकृताम् ) कर्मरहाटीतल्या सर्वश्रेष्ठ अशा पुण्यवंतांना प्राप्त होणाऱ्या (शोशतीः समाः) (१) स्वरूपी पावन (२) एकतंड रसना (३) बहुता समावेश (४) फळी देखणे नाही या चार अर्थांनी ब्रह्मप्राप्ती सदृश्य असलेल्या (लोकान्) चिह्न लोकास ( मायेच्या फळास) (प्राप्य) प्राप्त करून त्या
:लोकी (उषित्वा) दीर्घकाळ फळ भोगून (शुचीनाम्) सदाचरणी (शुद्ध आचरण असणाऱ्या) व (श्रीमताम् ) वैभवसंपन्न अशा लोकांच्या (लौकिकदृष्ट्या जे श्रीमान आहेत अश्यांचा) (गेहे) घरी (अभिजायते) जन्म घेतो. ।।४१।।
:लोकी (उषित्वा) दीर्घकाळ फळ भोगून (शुचीनाम्) सदाचरणी (शुद्ध आचरण असणाऱ्या) व (श्रीमताम् ) वैभवसंपन्न अशा लोकांच्या (लौकिकदृष्ट्या जे श्रीमान आहेत अश्यांचा) (गेहे) घरी (अभिजायते) जन्म घेतो. ।।४१।।
०६.४२श्री भगवानुवाच
अथवा योगिनामेव। कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं। लोके जन्म यदीदृशम् ।।०६/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथवा योगिनाम् एव ।
कुले भवति धीमताम् ।
एतत् हि दुर्लभतरम्।
लोके जन्म यत् ईदृशम् ।।
कुले भवति धीमताम् ।
एतत् हि दुर्लभतरम्।
लोके जन्म यत् ईदृशम् ।।
अन्वय
अथवा। धीमताम् योगिनाम्। एव। कुले। भवति एतत्। यत् ईदृशम्। लोके। हि। दुर्लभतरम्.
मराठी अर्थ
(अथवा ) किंवा असा योगभ्रष्ट पुरुष (धीमताम् योगिनाम्) बुद्धीमान अशा ज्ञानियांच्या व योगियांच्या (कर्मरहाटीत असूनही परंतु योग्यासारखे शुद्ध ज्यांचे आचरण आहे अश्याच्या किंवा ज्या कुळामध्ये परंपरेने योगी पुरुषच जन्माला आले अशा योग्यांच्या) (एव) देखील (कुले) कुळात (भवति) जन्म घेतो. (एतत्) हा (यत् ईशम्) अशा प्रकारचा जो जन्म आहे तो (लोके) या लोकात। या संसारात (हि) खरोखरच (दुर्लभतरम्) अतिशय दुर्लभ आहे. ।।४२।।
०६.४३श्री भगवानुवाच
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ।।०६/४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र तम् बुद्धिसंयोगम्।
लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततः भूयः।
संसिद्धौ कुरुनन्दन ।।
लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततः भूयः।
संसिद्धौ कुरुनन्दन ।।
अन्वय
तत्र। तम्। पौर्वदेहिकम्। बुद्धिसंयोगम्। लभते (तत्र। तम्। पौर्वदेहिकम्। बुद्धिसंयोगम्। लभते ) च। कुरुनन्दन। ततः। भूयः संसिद्धौ यतते.
मराठी अर्थ
अशा ठिकाणी जन्मल्यानंतर त्याची पुढे काय गति ते सांगत आहेत.
(तत्र) मागील दोन श्लोकी सांगितलेल्या स्थळी जन्मलेला योगभ्रष्ट साधक (तम्) त्या (पौर्वदेहिकम् ) पूर्वील ज्ञानदेही त्याच्या ठाई असलेला (बुद्धिसंयोगम्) ज्ञानदात्या साधनदात्या अवताराबद्दल असलेला साधन प्रतिती प्रापक बोधरूप ज्ञानयोग (लभते) विनासायास प्राप्त करून घेतो. अर्थात त्याच्या चर्येप्रमाणे परमेश्वर त्याला बाराव्या अथवा चौदाव्या। सोळाव्या विसाव्या। चोविसाव्या। बत्तिसाव्या किंवा छत्तिसाव्या वर्षी दर्शन देऊन कृपावलोकनाने त्याची पूर्वील प्रतिती उज्रभास आणतात. म्हणून लभते पदाचा विनासायास प्राप्त करून घेतो असा अर्थ केला आहे. ज्या ज्ञानियांच्या मते योगभ्रष्टांना देहांतरायपण होतो ते ज्ञानिये या श्लोकार्थाचा अर्थ एणे प्रमाणे करतात. -
(तत्र) त्या जन्मल्या ठिकाणी (तम्) त्या योगभ्रष्टाला (पौर्वदेहिकम्) पूर्वील ज्ञानदेही असलेला (बुद्धिसंयोगम्) प्रत्ययरूप बोध (ज्ञान) (लभते) द्वादशा वर्षी आपोआपच उज़्रभास येतो. (च) आणि (कुरुनन्दन) कुरुकुळाला आनंदविणाऱ्या हे अर्जुना ! (ततः) ज्ञान कार्यरूप झाल्यापासून (भूयः) पुन्हा (संसिद्धौ) परमेश्वरप्राप्तीसाठी (योगसंसिद्धिसाठी) (यतते) तो योगभ्रष्ट प्रयत्न करतो. ( वास्तविक त्यास पुनःसंबंध झाल्यापासून योगभ्रष्ट हे नाव रहात नाही.) परंतु आपल्या मते देहांतराचा कोणी पुरुषच नाही. बत्तीस लक्षणातही भिष्माचार्यांनी ही गोष्ट अमान्य केली आहे. ।।४३।।
(तत्र) मागील दोन श्लोकी सांगितलेल्या स्थळी जन्मलेला योगभ्रष्ट साधक (तम्) त्या (पौर्वदेहिकम् ) पूर्वील ज्ञानदेही त्याच्या ठाई असलेला (बुद्धिसंयोगम्) ज्ञानदात्या साधनदात्या अवताराबद्दल असलेला साधन प्रतिती प्रापक बोधरूप ज्ञानयोग (लभते) विनासायास प्राप्त करून घेतो. अर्थात त्याच्या चर्येप्रमाणे परमेश्वर त्याला बाराव्या अथवा चौदाव्या। सोळाव्या विसाव्या। चोविसाव्या। बत्तिसाव्या किंवा छत्तिसाव्या वर्षी दर्शन देऊन कृपावलोकनाने त्याची पूर्वील प्रतिती उज्रभास आणतात. म्हणून लभते पदाचा विनासायास प्राप्त करून घेतो असा अर्थ केला आहे. ज्या ज्ञानियांच्या मते योगभ्रष्टांना देहांतरायपण होतो ते ज्ञानिये या श्लोकार्थाचा अर्थ एणे प्रमाणे करतात. -
(तत्र) त्या जन्मल्या ठिकाणी (तम्) त्या योगभ्रष्टाला (पौर्वदेहिकम्) पूर्वील ज्ञानदेही असलेला (बुद्धिसंयोगम्) प्रत्ययरूप बोध (ज्ञान) (लभते) द्वादशा वर्षी आपोआपच उज़्रभास येतो. (च) आणि (कुरुनन्दन) कुरुकुळाला आनंदविणाऱ्या हे अर्जुना ! (ततः) ज्ञान कार्यरूप झाल्यापासून (भूयः) पुन्हा (संसिद्धौ) परमेश्वरप्राप्तीसाठी (योगसंसिद्धिसाठी) (यतते) तो योगभ्रष्ट प्रयत्न करतो. ( वास्तविक त्यास पुनःसंबंध झाल्यापासून योगभ्रष्ट हे नाव रहात नाही.) परंतु आपल्या मते देहांतराचा कोणी पुरुषच नाही. बत्तीस लक्षणातही भिष्माचार्यांनी ही गोष्ट अमान्य केली आहे. ।।४३।।
०६.४४श्री भगवानुवाच
पूर्वाभ्यासेन तेनैव। हियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य। शब्दब्रह्मातिवर्तते ।।०६/४४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पूर्वाभ्यासेन तेन एव।
हियते हि अवशः अपि सः ।
जिज्ञासुः अपि योगस्य।
शब्दब्रह्म अतिवर्तते ।।
हियते हि अवशः अपि सः ।
जिज्ञासुः अपि योगस्य।
शब्दब्रह्म अतिवर्तते ।।
अन्वय
सः। अवशः। अपि। तेन। पूर्वाभ्यासेन एव। हि। हियते। योगस्य। जिज्ञासुः अपि। शब्दब्रह्म। अतिवर्तते.
मराठी अर्थ
(सः) तो पुनः संबंधिया ( अवशः) जणू काही स्वतःच्या अधिन नसल्यासारखा ( जणुकाही त्या सुष्टसंस्काराला अधीन झाल्यासारखा) (अपि) निश्चयपूर्वक (तेन) त्या ( पूर्वाभ्यासेन एव) पूर्वील अभ्यासामुळे (हि) खरोखर (हियते) परमेश्वराकडे आकर्षिला जातो. त्या ध्यानयोगाची। अभ्यासयोगाची महिमा अशी आहे की (योगस्य) ह्या योगाचा (जिज्ञासुः अपि) जिज्ञासु पुरुषदेखील अर्थात प्रथम अवस्थेतला पुरुषदेखील (मला हे स्मरण साधले पाहिजे। योगातले पूर्ण कळावे यासाठी नुसती प्राथमिक वाटचाल ज्याची आहे आणि त्यानुसार जो प्रयत्नही करतो असा पुरुषदेखील) ( अर्थात पुनःसंबंधाला ज्याचा आचार पुरला नाही असा सृष्टयतरायाचा सगुण प्रमादियादेखील ) ( शब्दब्रह्म) वेदांती सांगितलेल्या मायामुख्य सकळ फळांना (अतिवर्तते) उल्लंघून जातो. त्या पलिकडील फळ तो पावून घेतो. येथे मुख्य पक्षे देहविद्यावंत जाणावा. मग गौणपक्षे वोवाळणीचे फळ लाभून फळादिके प्राप्त करून घेणारा अथवा अवगळा जोडून घेणारा सगुण अथवा दोषत्यागी प्रमादिया जाणावा. ।।
इथे जिज्ञासु शब्दाचा अर्थ काय? जो आचरणशील आहे. अजून ज्याला योग पूर्णपणे कळलेला नाही म्हणून तो आचरण करतो. त्या योगातले पूर्णपणे मला कळावे अशी त्याची जिज्ञासा आहे. मग जिज्ञासा म्ह. नुसती शब्दरूप जिज्ञासा आहे असे नाही. तर हे अनुष्ठान मला घडले पाहिजे आणि म्हणून तो तसा प्रयत्नही करतो. तो जिज्ञासु होय. नुसते ऐकूण घेणारा इथे अभिप्रेत नाही. शब्दब्रह्म म्ह. वेद. कारण अवघ्या शब्दांची उत्पत्ती। अवघ्या उच्चारणरूप शब्दाला व्यापून वर्तणारा कोणता ग्रंथ। शास्त्र असेल तर तो वेद होय. सहाही दर्शनांची उत्पत्ती तिथूनच आहे. सर्व बहिर्यागांचे ज्ञान तिथूनच निघालेले आहे. म्हणून वेदाला शब्दब्रह्म असे इथे म्हटले. मग शब्दब्रह्मामध्ये सांगितलेले जास्तीत जास्त फळ ते चैतन्य मायेचे होय. योगभ्रष्टाला तेच फळ तर मिळते मग या श्लोकी शब्दब्रह्मातिवर्तते म्हणणे किती घडले? याने मायामुख्य सकळ फळास उल्लंघिले हे कैसे घडले? ना त्याला मिळणारे फळ मायेच्या फळापेक्षा अनेक पटीने आहे. चैतन्यविद्यावंताला जास्तीत जास्त एक कोटी वर्षाचे फळ होते. मात्र याला कोटी। दोन कोटी। तीन कोटीपर्यंतही फळ असू शकते. हे एक. दुसरे असे की। चैतन्यविद्यावंताला मिळणारे फळ त्या फळाच्या अंती त्याला संचारी अंतिक भोगावे लागते. तसेच यास धाडीखेद नाही। चौकडी आक्षेपलेली असली तरी फळातून काढणे नाही. हे योगभ्रष्टाला नाही. इतक्या अर्थाने उल्लंघणे घडते. ।।४४ ।।
इथे जिज्ञासु शब्दाचा अर्थ काय? जो आचरणशील आहे. अजून ज्याला योग पूर्णपणे कळलेला नाही म्हणून तो आचरण करतो. त्या योगातले पूर्णपणे मला कळावे अशी त्याची जिज्ञासा आहे. मग जिज्ञासा म्ह. नुसती शब्दरूप जिज्ञासा आहे असे नाही. तर हे अनुष्ठान मला घडले पाहिजे आणि म्हणून तो तसा प्रयत्नही करतो. तो जिज्ञासु होय. नुसते ऐकूण घेणारा इथे अभिप्रेत नाही. शब्दब्रह्म म्ह. वेद. कारण अवघ्या शब्दांची उत्पत्ती। अवघ्या उच्चारणरूप शब्दाला व्यापून वर्तणारा कोणता ग्रंथ। शास्त्र असेल तर तो वेद होय. सहाही दर्शनांची उत्पत्ती तिथूनच आहे. सर्व बहिर्यागांचे ज्ञान तिथूनच निघालेले आहे. म्हणून वेदाला शब्दब्रह्म असे इथे म्हटले. मग शब्दब्रह्मामध्ये सांगितलेले जास्तीत जास्त फळ ते चैतन्य मायेचे होय. योगभ्रष्टाला तेच फळ तर मिळते मग या श्लोकी शब्दब्रह्मातिवर्तते म्हणणे किती घडले? याने मायामुख्य सकळ फळास उल्लंघिले हे कैसे घडले? ना त्याला मिळणारे फळ मायेच्या फळापेक्षा अनेक पटीने आहे. चैतन्यविद्यावंताला जास्तीत जास्त एक कोटी वर्षाचे फळ होते. मात्र याला कोटी। दोन कोटी। तीन कोटीपर्यंतही फळ असू शकते. हे एक. दुसरे असे की। चैतन्यविद्यावंताला मिळणारे फळ त्या फळाच्या अंती त्याला संचारी अंतिक भोगावे लागते. तसेच यास धाडीखेद नाही। चौकडी आक्षेपलेली असली तरी फळातून काढणे नाही. हे योगभ्रष्टाला नाही. इतक्या अर्थाने उल्लंघणे घडते. ।।४४ ।।
०६.४५श्री भगवानुवाच
प्रयत्नाद्यतमानस्तु। योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्। ततो याति परां गतिम् । ।०६/४५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रयत्नात् यतमानः तु।
योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धः।
ततः याति पराम गतिम् ॥
योगी संशुद्धकिल्विषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धः।
ततः याति पराम गतिम् ॥
अन्वय
प्रयत्नात् यतमानः। तु। संशुद्धकिल्विषः। अनेकजन्मसंसिद्धः। योगी। ततः। पराम्। गतिम्। याति
मराठी अर्थ
योगभ्रष्टापेक्षा कनिष्ट जो जिज्ञासु पुरुष उत्तम पक्षाचा देहविद्या लाभून पुढीले सृष्टी भरवशाने उद्धरून जाईल। समानवृत्तीचा ये सृष्टी फळादिके प्राप्त करून। दोषत्यागिया अवगळेत राहून पुढीले सृष्टी भरवशाने उद्धरून जाईल. पण ह्या तीनपैकी कोणतीच गती ज्यास लाभली नाही परंतु जो इष्टसंस्काराचा जिज्ञासु आहे त्याची कव्हण गती? ते पुढील श्लोकी सांगतात.
अशा प्रकारे ( प्रयत्नात यतमानः) अतिशय प्रयत्नपूर्वक आपल्या देहाइंद्रियाला संयमीत करून आपले मन ईश्वरी लावण्याचा प्रयत्न करणारा (तु) आणि ( अनेकजन्मसंसिद्धः) मागे अनेका ज्ञानदेही थोडा थोडा प्रयत्न करून जी बोटी बोटी योग्यता जोडून घेतली होती (संशुद्धकिल्विषः) त्यामुळे संपूर्ण पापातापापासून मोकळा होऊन तदनंतर (योगी) असा हा योगी (पराम् गतिम् याति) परम गतिला प्राप्त होतो.किंवा योगभ्रष्टापेक्षा कनिष्ट जो जिज्ञासु पुरुष उत्तम पक्षाचा देहविद्या लाभून पुढीले सृष्टी भरवाने उद्धरून जाईल। समानवृत्तीचा ये सृष्टी फळादिके प्राप्त करून। दोषत्यागिया अवगळेत राहून पुढीले सृष्टी भरवशाने उद्धरून जाईल. पण ह्या तीन पैकी कोणतीच गती ज्यास लाभली नाही परंतु जो इष्टसंस्काराचा जिज्ञासु आहे मला ध्यान साधावे। देवाचे चिंतन स्मरण साधावे यासाठी प्रयत्नशील आहे)। जो योगभ्रष्टात न पडून योगनष्टात पडतो त्याची कव्हण गती ? म्हणून दुसरा अर्थ सांगत आहेत. (प्रयत्नात् यतमानः) चौथ्या पक्षाचा जिज्ञासु तो प्रयत्नाने योग साधणारा (तु) आणि (संशुद्धकिल्विषः) अनिष्टाचा प्रसव मोडलेला (पापापासून मुक्त होत सांते) (अनेकजन्मसंसिद्धः) अनेक ज्ञानदेहात बोटी बोटी योग्यता साचवून (योगी) पूर्ण ध्यानयोगी होऊन। निष्काम कर्मयोगी होऊन (ततः) त्यानंतर (पराम् ) श्रेष्ठ अशा (गतिम् ) गतीला (याति) प्राप्त होतो. अर्थात चौथ्या पक्षाचा जिज्ञासुदेखील उद्धरून जातोच. मग या श्लोकी योगनष्टच भगवंतांना अभिप्रेत असला पाहिजे. कारण योगभ्रष्ट तो फळांतराय होऊन का होईना परंतु पुनः संबंध जोडून घेतोच. म्हणून त्याला अनेकजन्मसंसिद्धः म्हणता येत नाही. म्हणून जो योगनष्ट आहे त्याविषयीच हे म्हणता येईल. असा योगी अनेका सृष्टी योगनष्ट होऊन कवणा जोडून घेतो। फळादिके जोडून घेतो. आणि बोटी बोटी योग्यता संचित करीत करीत एखाद्या सृष्टीत भरवश्याने उद्धरूणच जातो. ।।४५।।
अशा प्रकारे ( प्रयत्नात यतमानः) अतिशय प्रयत्नपूर्वक आपल्या देहाइंद्रियाला संयमीत करून आपले मन ईश्वरी लावण्याचा प्रयत्न करणारा (तु) आणि ( अनेकजन्मसंसिद्धः) मागे अनेका ज्ञानदेही थोडा थोडा प्रयत्न करून जी बोटी बोटी योग्यता जोडून घेतली होती (संशुद्धकिल्विषः) त्यामुळे संपूर्ण पापातापापासून मोकळा होऊन तदनंतर (योगी) असा हा योगी (पराम् गतिम् याति) परम गतिला प्राप्त होतो.किंवा योगभ्रष्टापेक्षा कनिष्ट जो जिज्ञासु पुरुष उत्तम पक्षाचा देहविद्या लाभून पुढीले सृष्टी भरवाने उद्धरून जाईल। समानवृत्तीचा ये सृष्टी फळादिके प्राप्त करून। दोषत्यागिया अवगळेत राहून पुढीले सृष्टी भरवशाने उद्धरून जाईल. पण ह्या तीन पैकी कोणतीच गती ज्यास लाभली नाही परंतु जो इष्टसंस्काराचा जिज्ञासु आहे मला ध्यान साधावे। देवाचे चिंतन स्मरण साधावे यासाठी प्रयत्नशील आहे)। जो योगभ्रष्टात न पडून योगनष्टात पडतो त्याची कव्हण गती ? म्हणून दुसरा अर्थ सांगत आहेत. (प्रयत्नात् यतमानः) चौथ्या पक्षाचा जिज्ञासु तो प्रयत्नाने योग साधणारा (तु) आणि (संशुद्धकिल्विषः) अनिष्टाचा प्रसव मोडलेला (पापापासून मुक्त होत सांते) (अनेकजन्मसंसिद्धः) अनेक ज्ञानदेहात बोटी बोटी योग्यता साचवून (योगी) पूर्ण ध्यानयोगी होऊन। निष्काम कर्मयोगी होऊन (ततः) त्यानंतर (पराम् ) श्रेष्ठ अशा (गतिम् ) गतीला (याति) प्राप्त होतो. अर्थात चौथ्या पक्षाचा जिज्ञासुदेखील उद्धरून जातोच. मग या श्लोकी योगनष्टच भगवंतांना अभिप्रेत असला पाहिजे. कारण योगभ्रष्ट तो फळांतराय होऊन का होईना परंतु पुनः संबंध जोडून घेतोच. म्हणून त्याला अनेकजन्मसंसिद्धः म्हणता येत नाही. म्हणून जो योगनष्ट आहे त्याविषयीच हे म्हणता येईल. असा योगी अनेका सृष्टी योगनष्ट होऊन कवणा जोडून घेतो। फळादिके जोडून घेतो. आणि बोटी बोटी योग्यता संचित करीत करीत एखाद्या सृष्टीत भरवश्याने उद्धरूणच जातो. ।।४५।।
०६.४६श्री भगवानुवाच
तपस्विभ्यो ऽधिको योगी। ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मभ्यधाधिको योगी। तस्माद्योगी भवार्जुन ।।०६/४६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तपस्विभ्यः अधिकः योगी।
ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः ।
कर्मभ्यः अधिकः योगी।
तस्मात् योगी भव अर्जन ।।
ज्ञानिभ्यः अपि मतः अधिकः ।
कर्मभ्यः अधिकः योगी।
तस्मात् योगी भव अर्जन ।।
अन्वय
अर्जुन। तपस्विभ्यः। योगी। अधिकः। ज्ञानिभ्यः। अपि। अधिकः मतः। च। कर्मिभ्यः। योगी। अधिकः। तस्मात्। योगी भव.
मराठी अर्थ
मन एकाग्र करून सगुण साकार परमेश्वराचे। श्रीमूर्तीधार्याचे ध्यानस्मरण करणे हा ध्यानयोग होय. त्याची महिमा मागीला चार श्लोकी सांगितली. परंतु तेही वर्णन भगवंतांना अपूर्ण वाटले. कारण या ध्यानयोगाची महती फार श्रेष्ठ आहे. म्हणून त्या ध्यानयोगाची महिमा पुन्हा प्रकाशतात. ती किती श्रेष्ठ पुढील श्लोक सांगत आहेत.
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (तपिस्वभ्यः) 'स्वयं दास्यम् तपिस्वनाम्म या वचनाप्रमाणे आपले दास्य आपण करतात। ब्रह्मचर्य पाळतात अशा बोधवंत तपस्वयांपेक्षा (योगी) ध्यानयोगी। समत्वबुद्धीरूप योग धारण केलेला योगी (अधिकः) श्रेष्ठ होय. ( ज्ञानिभ्यः) व्युत्पत्ती व्युत्पन्न ( अनुसरलेया) ज्ञानियापेक्षा (अपि) देखील (अधिकः मतः) ध्यानयोगी श्रेष्ठ मानला गेला आहे. (च) आणि (कर्मभ्यः) सेवादास्य भजनपूजन यावर भर असलेल्या (सहेतूक निमीत्तविधी जो आचरणारा आहे। संगसांगात देणारा। शुश्रुषा करणारा आहे। ज्याचा संदेहाचा निमीत्तविधी आहे अश्या) अनुसरल्या ज्ञानियांपेक्षाही (योगी) ध्यानयोगी। समत्वयोगी (अधिकः) श्रेष्ठ आहे. (तस्मात्) म्हणूनच तू (योगी भव) स्मरण साधणारा। समत्व साधणारा। डोई ओडवणारा। मारीता पूजिता समान मानणारा योगी हो. ॥
इथे तपस्वी पुरुष कोण? तप त्रिविध सांगितलेला आहे. 'देवद्विजगुरुप्राज्ञ पूजनम् शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरम् तप उच्यते ।' 'अनुद्वेगकरम् वा क्यम् सत्यम् प्रियहितम् च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनम् चैव वाङमयम् तप उच्यते ।' आणि 'मनः प्रसादः सौम्यत्वम् मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ।' (अध्याय सतरा) हे तीन प्रकारचे तप सांगितले आहेत. हे तप ज्याचा ठिकाणी आहेत ते जर राजस तामस सात्विक असेल तर त्यानुसार त्याला फळादिके होतील. जर ते तप निष्काम निर्हेतुक असेल तर त्याला कर्मनाश योग्यता होऊन उद्धरूण जाईल. तपस्व्याची व्यापक व्याख्या हीच आहे की। ज्याचा ठिकाणी हे त्रिप्रकारक तप आहेत तो तपस्वी. मग हे त्रिप्रकारक तप त्यापेक्षा ध्यानयोग आचरणारा हा श्रेष्ठ आहे असे भगवंतांना इथे अभिप्रेत आहे का ? त्या तपस्व्यामध्ये 'मनः प्रसादः सौम्यत्वम् मौनमात्मविनिग्रहः हे आहेच. म्हणजे तो एका अर्थाने ध्यानयोगी आहेच. मग इथे भगवंतांना अभिप्रेत असलेला तपस्वी पुरुष तो कोण ? तपस्वी म्ह. जे स्वतः चे दास्य स्वतःच करतो आणि कोणाला आपले सेवादास्य करू देत नाही. असा जो तपस्वी आहे त्या तपस्व्यापेक्षा हा ध्यानयोगी श्रेष्ठ आहे. तो इथे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. वांचून त्रिप्रकारक तप हेच स्विं म्ह. धन ज्याचे आहे तो तपस्वी इथे अभिप्रेत नाही. मग हा ध्यानयोगी व्युत्पत्ती व्युत्पन्न ज्ञानियापेक्षा श्रेष्ठ कसा ? ना त्या ज्ञानियालाही विषयाचा रावो जे ज्ञान तयामाजी रमणे असे. आणि ध्यानयोगी हा राजहंसाचेनि दृष्टांते त्या ज्ञानात तो रमत नाही. कारण त्या ज्ञानाला आद्यन्त आहे. तो ईश्वरध्यानातच रमतो. म्हणून त्या ज्ञानियांपेक्षाही हा ध्यानयोगी हा श्रेष्ठ मानला गेला आहे. ।।४६ ।।
(अर्जुन) हे अर्जुना ! (तपिस्वभ्यः) 'स्वयं दास्यम् तपिस्वनाम्म या वचनाप्रमाणे आपले दास्य आपण करतात। ब्रह्मचर्य पाळतात अशा बोधवंत तपस्वयांपेक्षा (योगी) ध्यानयोगी। समत्वबुद्धीरूप योग धारण केलेला योगी (अधिकः) श्रेष्ठ होय. ( ज्ञानिभ्यः) व्युत्पत्ती व्युत्पन्न ( अनुसरलेया) ज्ञानियापेक्षा (अपि) देखील (अधिकः मतः) ध्यानयोगी श्रेष्ठ मानला गेला आहे. (च) आणि (कर्मभ्यः) सेवादास्य भजनपूजन यावर भर असलेल्या (सहेतूक निमीत्तविधी जो आचरणारा आहे। संगसांगात देणारा। शुश्रुषा करणारा आहे। ज्याचा संदेहाचा निमीत्तविधी आहे अश्या) अनुसरल्या ज्ञानियांपेक्षाही (योगी) ध्यानयोगी। समत्वयोगी (अधिकः) श्रेष्ठ आहे. (तस्मात्) म्हणूनच तू (योगी भव) स्मरण साधणारा। समत्व साधणारा। डोई ओडवणारा। मारीता पूजिता समान मानणारा योगी हो. ॥
इथे तपस्वी पुरुष कोण? तप त्रिविध सांगितलेला आहे. 'देवद्विजगुरुप्राज्ञ पूजनम् शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरम् तप उच्यते ।' 'अनुद्वेगकरम् वा क्यम् सत्यम् प्रियहितम् च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनम् चैव वाङमयम् तप उच्यते ।' आणि 'मनः प्रसादः सौम्यत्वम् मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ।' (अध्याय सतरा) हे तीन प्रकारचे तप सांगितले आहेत. हे तप ज्याचा ठिकाणी आहेत ते जर राजस तामस सात्विक असेल तर त्यानुसार त्याला फळादिके होतील. जर ते तप निष्काम निर्हेतुक असेल तर त्याला कर्मनाश योग्यता होऊन उद्धरूण जाईल. तपस्व्याची व्यापक व्याख्या हीच आहे की। ज्याचा ठिकाणी हे त्रिप्रकारक तप आहेत तो तपस्वी. मग हे त्रिप्रकारक तप त्यापेक्षा ध्यानयोग आचरणारा हा श्रेष्ठ आहे असे भगवंतांना इथे अभिप्रेत आहे का ? त्या तपस्व्यामध्ये 'मनः प्रसादः सौम्यत्वम् मौनमात्मविनिग्रहः हे आहेच. म्हणजे तो एका अर्थाने ध्यानयोगी आहेच. मग इथे भगवंतांना अभिप्रेत असलेला तपस्वी पुरुष तो कोण ? तपस्वी म्ह. जे स्वतः चे दास्य स्वतःच करतो आणि कोणाला आपले सेवादास्य करू देत नाही. असा जो तपस्वी आहे त्या तपस्व्यापेक्षा हा ध्यानयोगी श्रेष्ठ आहे. तो इथे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. वांचून त्रिप्रकारक तप हेच स्विं म्ह. धन ज्याचे आहे तो तपस्वी इथे अभिप्रेत नाही. मग हा ध्यानयोगी व्युत्पत्ती व्युत्पन्न ज्ञानियापेक्षा श्रेष्ठ कसा ? ना त्या ज्ञानियालाही विषयाचा रावो जे ज्ञान तयामाजी रमणे असे. आणि ध्यानयोगी हा राजहंसाचेनि दृष्टांते त्या ज्ञानात तो रमत नाही. कारण त्या ज्ञानाला आद्यन्त आहे. तो ईश्वरध्यानातच रमतो. म्हणून त्या ज्ञानियांपेक्षाही हा ध्यानयोगी हा श्रेष्ठ मानला गेला आहे. ।।४६ ।।
०६.४७श्री भगवानुवाच
योगिनामपि सर्वेषां मङ्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां। स मे युक्ततमो मतः ।।०६/४७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
योगीनाम् अपि सर्वेषाम्।
मनतेन अन्तरात्मना ।
श्रद्धावान भजते यः माम्।
सः मे युक्ततमः मतः ।
मनतेन अन्तरात्मना ।
श्रद्धावान भजते यः माम्।
सः मे युक्ततमः मतः ।
अन्वय
सर्वेषाम् योगिनाम्। अपि। यः। श्रद्धावान्। मङ्गतेन अन्तरात्मना। माम् भजते। सः। मे मतः। युक्ततमः .
मराठी अर्थ
मग असे जे ध्यानयोगी आहेत ते सर्वच श्रेष्ठ आहेत असे नाही. त्यातही भेद आहेत. ते सांगत आहेत.
(सर्वेषाम् योगिनाम्) स्मरणनिष्ट अशा सर्व ध्यानयोग्यांमध्ये (अपि) देखील (यः) जो (श्रद्धावान्) ओलेनि गुणे स्मरण करणारा (मङ्गतेन अन्तरात्मना ) पूर्णपणे माझ्यातच चित्त लावून ( माम् भजते) माझे ध्यानस्मरण करतो (सः) तो साधक ( मे मतः) माझ्या मते (युक्ततमः ) परमश्रेष्ठ होय. (अर्थात पुनःसंबंधी माझे अव्यभिचारी प्रेम त्यास प्राप्त होते. म्हणून प्रयत्नपूर्वक तूदेखील तसा श्रद्धावान योगी हो ।।
कोरडेनि गुणे आचरणारे जेवढे काही ध्यानयोगी आहेत त्या योग्यांपेक्षा ह्या शेवटच्या श्लोकी सांगितलेला साधक हा श्रेष्ठ आहे. इथे शंकराचार्यांचा अर्थ काही वेगळा आहे. (योगिनाम् अपि सर्वेषाम् ) इतरही देवी-देवतांचे ध्यान करणारे जे योगी आहेत त्या सर्व योग्यांमध्ये (मङ्गतेनान्तरात्मना ) मज वासुदेवाच्या ठिकाणी (श्रद्धावान्भजते यो माम्) ज्याची अत्यंत निष्ठा असून आणि श्रद्धा आहे तो योगी (स मे युक्ततमो मतः) माझ्या मते सर्वश्रेष्ठ योगी होय. हा अर्थही युक्तच आहे परंतु श्रीकृष्णदेवाबद्दल त्यांची बुद्धी काही वेगळ्याच प्रकारची आहे. ते अभेदवाद मानतात. तो श्रीकृष्ण आणि मी काही वेगळा नाही अशी त्यांची धारणा चुकीची असते. ।।४७।।
(सर्वेषाम् योगिनाम्) स्मरणनिष्ट अशा सर्व ध्यानयोग्यांमध्ये (अपि) देखील (यः) जो (श्रद्धावान्) ओलेनि गुणे स्मरण करणारा (मङ्गतेन अन्तरात्मना ) पूर्णपणे माझ्यातच चित्त लावून ( माम् भजते) माझे ध्यानस्मरण करतो (सः) तो साधक ( मे मतः) माझ्या मते (युक्ततमः ) परमश्रेष्ठ होय. (अर्थात पुनःसंबंधी माझे अव्यभिचारी प्रेम त्यास प्राप्त होते. म्हणून प्रयत्नपूर्वक तूदेखील तसा श्रद्धावान योगी हो ।।
कोरडेनि गुणे आचरणारे जेवढे काही ध्यानयोगी आहेत त्या योग्यांपेक्षा ह्या शेवटच्या श्लोकी सांगितलेला साधक हा श्रेष्ठ आहे. इथे शंकराचार्यांचा अर्थ काही वेगळा आहे. (योगिनाम् अपि सर्वेषाम् ) इतरही देवी-देवतांचे ध्यान करणारे जे योगी आहेत त्या सर्व योग्यांमध्ये (मङ्गतेनान्तरात्मना ) मज वासुदेवाच्या ठिकाणी (श्रद्धावान्भजते यो माम्) ज्याची अत्यंत निष्ठा असून आणि श्रद्धा आहे तो योगी (स मे युक्ततमो मतः) माझ्या मते सर्वश्रेष्ठ योगी होय. हा अर्थही युक्तच आहे परंतु श्रीकृष्णदेवाबद्दल त्यांची बुद्धी काही वेगळ्याच प्रकारची आहे. ते अभेदवाद मानतात. तो श्रीकृष्ण आणि मी काही वेगळा नाही अशी त्यांची धारणा चुकीची असते. ।।४७।।
।। अथ सप्तमोऽध्यायः ।।
०७.०१श्री भगवानुवाच
मय्यासक्तमनाः पार्थ। योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां। यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ।।०७/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मयि असक्तमनाः पार्थ।
योगम् युञ्जन् मदाश्रयः ।
असंशयम् समग्रम् माम्।
यथा ज्ञास्यसि तत् श्रुणु ॥
योगम् युञ्जन् मदाश्रयः ।
असंशयम् समग्रम् माम्।
यथा ज्ञास्यसि तत् श्रुणु ॥
अन्वय
पार्थ। मयि। आसक्तामनाः। मदाश्रयः। योगम् युंजन। माम्। समग्रम्। असंशयम्। यथा ज्ञास्यसि। तत् श्रुणु.
मराठी अर्थ
सहाव्या अध्यायी ध्यानयोग स्मरणयोग सांगितला पण तो साधण्यासाठी परमेश्वराची महिमा उमटणे आवश्यक आहे. व्यावत्र्य व्यावर्तकाचे ज्ञान होणे आवश्यक आहे म्हणून सातव्या अध्यायी अर्जुनास ते ज्ञान निरुपित आहेत.
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना ! (मयि) माझ्यात (आसक्तमनाः) अत्यंत कोहाने मन लावणारा ( मदाश्रयः) केवळ माझाच आश्रय धरणारा असा होऊन (योगम् युञ्जन् ) मी विहिलेला असतिपरी योग (मग त्यात निष्काम कर्मयोग आणि ध्यानयोग दोन्ही आले) आचरत असता ( माम्) मला (व्यक्ताला आणि अव्यक्तालाही) (समग्रम्) संपूर्णपणे। सर्व अर्थानी (असंशयम्) निश्चितपणे। निसंधिग्धपणे प्रत्ययपूर्वक (यथा ज्ञास्यसि ) जसे जाणून घेशील (तत् श्रुणु) ते ऐक.
भावार्थ असा की। माझ्यात मन लावण्यासाठी। माझे स्मरण साधण्यासाठी। मी विहिलेले विधी आचरण्यासाठी। ध्यानयोग साधत असताना ते ज्ञान असणे आवश्यक आहे म्हणून तू जाणून घेतले पाहीजे. इथे ज्ञास्यसि हे पद
जाणण्यावाचक। ज्ञा धातुचे भविष्यार्थक रूप असले तरी ज्ञास्यसि पदाचा जाणशील। जाणून घेशील असा अर्थ न घेता जाणून घेणे हे आवश्यक (आज्ञार्थक प्रयोग) असाच अर्थ घ्यावा. आजही मराठी भाषेत काही भागात भविष्यार्थक क्रियापदाचा या प्रमाणेच अर्थ घेतला जातो. उदा. तू बाजारात जाता जाता अमक्याकडे जाशील। त्याला असा निरोप देशील. ।।।।।
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना ! (मयि) माझ्यात (आसक्तमनाः) अत्यंत कोहाने मन लावणारा ( मदाश्रयः) केवळ माझाच आश्रय धरणारा असा होऊन (योगम् युञ्जन् ) मी विहिलेला असतिपरी योग (मग त्यात निष्काम कर्मयोग आणि ध्यानयोग दोन्ही आले) आचरत असता ( माम्) मला (व्यक्ताला आणि अव्यक्तालाही) (समग्रम्) संपूर्णपणे। सर्व अर्थानी (असंशयम्) निश्चितपणे। निसंधिग्धपणे प्रत्ययपूर्वक (यथा ज्ञास्यसि ) जसे जाणून घेशील (तत् श्रुणु) ते ऐक.
भावार्थ असा की। माझ्यात मन लावण्यासाठी। माझे स्मरण साधण्यासाठी। मी विहिलेले विधी आचरण्यासाठी। ध्यानयोग साधत असताना ते ज्ञान असणे आवश्यक आहे म्हणून तू जाणून घेतले पाहीजे. इथे ज्ञास्यसि हे पद
जाणण्यावाचक। ज्ञा धातुचे भविष्यार्थक रूप असले तरी ज्ञास्यसि पदाचा जाणशील। जाणून घेशील असा अर्थ न घेता जाणून घेणे हे आवश्यक (आज्ञार्थक प्रयोग) असाच अर्थ घ्यावा. आजही मराठी भाषेत काही भागात भविष्यार्थक क्रियापदाचा या प्रमाणेच अर्थ घेतला जातो. उदा. तू बाजारात जाता जाता अमक्याकडे जाशील। त्याला असा निरोप देशील. ।।।।।
०७.०२श्री भगवानुवाच
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानं इदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यत्। ज्ञातव्यमवशिष्यते । ।०७/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानम् ते अहम् सविज्ञानम्।
इदम् वक्ष्यामि अशेषतः ।
यत् ज्ञात्वा न दह भूयः अन्यत्।
ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ।।
इदम् वक्ष्यामि अशेषतः ।
यत् ज्ञात्वा न दह भूयः अन्यत्।
ज्ञातव्यम् अवशिष्यते ।।
अन्वय
अहम्। ते। इदम्। अशेषतः ज्ञानम्। सविज्ञानम्। वक्ष्यामि। ज्ञात्वा दह। भूयः। अन्यत्। ज्ञातव्यम्। न अवशिष्यते.
मराठी अर्थ
यत् (अहम् ) मी (ते) तुला (इदम्) मागील श्लोकी निर्देशीलेले (अशेषतः ज्ञानम्) मजविषयीचे ज्ञान संपूर्णपणे (सविज्ञानम् ) व्यावृत्ती करण्यायोग्य अन्यथाज्ञानासह (अथवा व्यावत्र्य पदार्थांच्या ज्ञानासह) (अथवा परावाणीद्वारा जे मी तुला सांगेन ते पाषाणीची रेखवत् प्रत्ययाला येईल असे सविज्ञानासह म्ह. अनुभवरूप। प्रत्ययरूप जाणीवेसह) (वक्ष्यामि) सांगतो. (यत्) जे (ज्ञात्वा) जाणून घेतल्यावर (दह) ह्या लोकी (भूयः) पुन्हा (अन्यत्) आणखी काहीही (ज्ञातव्यम्) जाणून घेण्यायोग्य (न अवशिष्यते) शिल्लक रहात नाही. ईश्वरविषयक ज्ञान ते परमेश्वराच्या त्रिगुणातितची। निर्गुणत्वाची सर्वश्रेष्ठत्वाची प्रतिष्ठा करणारे होय. आणि विज्ञान म्ह. इतरांच्या ठिकाणी असणारे अपरत्व। कनिष्ठत्व। त्रिगुणात्मकत्व। नित्यबद्धत्व हे सांगणारे ज्ञान होय. असे हे ज्ञानाविज्ञानास जे ज्ञान मी तुला सांगणार आहे ते जाणून घेतल्यानंतर आणखीन काही जाणून घ्यायचे बाकी रहात नाही. ते जाणले की सर्व जाणल्यासारखे होते. या श्लोकी आलेला विज्ञान शब्द वेदान्ती लोक अनुभवज्ञान अथवा रहस्य या अर्थाने मानतात. येथीचे काही टीकाकार तेऽहम् शब्दातील अवग्रह उडवून लावतात आणि हंसविज्ञानम् असा प्रयोग करतात आणि अशा रीतीने हंसावताराचा निर्देश श्रीगीतेत असल्याचे सांगतात. आणि हंस अवताराद्वारा विशेषप्रकारे निरुपण केले गेलेले तेच मी तुला पुन्हा इथे सांगतो असा अर्थ श्लोकाचा करतात. परंतु ही दोन्ही मते विचारान्ती अन्यथाज्ञानमूलक आहेत असे निश्चात वाटते. ब्रह्मविद्येत विज्ञान शब्द विपरीत ज्ञान अन्यथाज्ञान या अर्थाने आलेला आहे. ज्ञानप्रबोधकारांच्या मते पण याच अर्थाने विज्ञान शब्द मानला आहे. प्रमाणपुरुष आनोबास यांनीपण सुभाषितप्रदीपिकेत विज्ञानशब्द व्यावत्र्यज्ञान आणि देवतांचे ज्ञान या अर्थाने वापरला आहे. भगवंतांनीपण याच अर्थाने हा शब्द वापरला असावा. ।।२।।
०७.०३श्री भगवानुवाच
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ।।०७/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मनुष्याणाम् सहस्रेषु।
कश्चित् यतति सिद्धये ।
यतताम् अपि सिद्धानाम्।
कश्चित् माम् वेत्ति तत्त्वतः ।।
कश्चित् यतति सिद्धये ।
यतताम् अपि सिद्धानाम्।
कश्चित् माम् वेत्ति तत्त्वतः ।।
अन्वय
सहस्रेषु। मनुष्याणाम्। कश्चित्। सिद्धये। यतति। यतताम्। सिद्धानाम् अपि कश्चित् माम्। तत्त्वतः। । वेत्ति.
मराठी अर्थ
(सहस्रेषु) हजारो (मनुष्याणाम्) मनुष्यापैकी (कश्चित् ) कोणी एखादाच मनुष्य। अदृष्ट वासनेचा (सिद्धये) अध्यात्मज्ञानरूप सिद्धीसाठी (यतति) प्रयत्न करतो. ( यतताम् ) त्या प्रयत्न करणाऱ्या (सिद्धानाम्) स्वतःला सिद्ध समजणाऱ्या। मला ज्ञानसिद्धी प्राप्त झाली आहे असे मानणाऱ्यापैकी (अपि) सुद्धा (कश्चित् ) कुणी एखादाच संचारी बोधाचा भूतभजनाधिकार घडलेला श्रीमुखे अथवा अधिकरणमुखे ज्ञान झालेला (माम्) मज साकारासहित निराकाराला (तत्त्वतः) यथार्थपणे तत्वपूर्वक (वेत्ति) जाणतो. इथे सिद्धी शब्दाचा अर्थ ज्ञान सिद्धी असा घेतला आहे. काही लोक सिद्धी शब्दाचा अर्थ प्राप्ती असा करतात. परंतु तो इथे अभिप्रेत नाही. भावार्थ:- दृष्टपर ज्ञानासाठी ऐहिकाविषयीच्या ज्ञानासाठी प्रयत्न करणारे बहुशाल असतात. ९९.९९ टक्के लोक पोट भरावयाच्या ज्ञानाचेच अर्जन करतात. अदृष्टपर ज्ञानाविषयी प्रयत्न करणारे फार थोडे। त्या प्रयत्न करणाऱ्यांमध्येही थोडे फार त्रिगुणात्मक ज्ञान होताच मी जाणता आहे। ज्ञानी (दर्शनकार। दर्शनवेत्ते। वेदविद। षड्शास्त्र संपन्न) आहे असे मानून घेणारे जास्त दैवरहाटी आंतही काळाक्षरे वाचून मज ज्ञान झाले। मी बोधवंत आहे असे मानणारेच अधिक. ते स्वतःला सिद्ध समजून बसलेले आहेत हे द्योतविण्यासाठी भगवंतांनी 'साधकानाम्म न म्हणता 'सिद्धानाम्म शब्द योजिला आहे. ॥३॥
०७.०४श्री भगवानुवाच
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे। भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।।०७/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भूमिः अपः अनलः वायुः।
खम् मनः बुद्धिः एव च ।
अहंकारः इति इयम् मे।
भिन्ना प्रकृतिः अष्टधा ।।
खम् मनः बुद्धिः एव च ।
अहंकारः इति इयम् मे।
भिन्ना प्रकृतिः अष्टधा ।।
अन्वय
भूमिः आपः। अनलः। वायुः। खम्। मनः। बुद्धिः। अहंकारः। इति। एव। मे। अष्टधा। भिन्ना। इयम् प्रकृतिः.
मराठी अर्थ
असा तत्वपूर्वक जाणणारा त्याच्या जवळ असलेले ज्ञान आता इथून पुढे सांगत आहेत.
(भूमिः) पृथ्वी नामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (आप) आपनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (अनलः) अन्नीनामक (तेजनामक ) प्रापंचिक भूत 'आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (वायु) वायुनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (खम्) (आकाश) खं नामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (मनः) रजनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (बुद्धिः) सत्व नावाचे प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत आणि (अहंकार) तम नावाचे प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (इति) अशी (एव) निश्चितपणे (मे) माझ्याच सत्तेतली माझीच (अष्टधा ) आठ प्रकारची ( भिन्ना) भिन्न भिन्न कार्य असलेली (दयम् प्रकृतिः) ही जड प्रकृती आहे. आपल्याला दिसणारे पृथ्वी नावाचे भेंड। समुद्र नद्यांमध्ये असणारे पाणी। जळणारा अग्नी। वाहणारा वारा। निळे आकाश ते इथे भगवंताना अभिप्रेत नाही. तर दिसणारे सर्व पदार्थ। सर्व कर्मफळे आठ प्रकारच्या प्रापंचिक भुतांच्या सांघाताने बनलेले आहेत. भुतांचे जूट होतात। जुटांचे इटोले होतात आणि अशा असंख्यात इटोल्यांच्या एकवट्याला परमाणु म्हणावे. असंख्य परमाणुंच्या सांघाताला भेंड म्हणावे. दृष्टीने दिसणारा राईएवढा प्रपंच तरी भेंडच आहे आणि मेक। पृथ्वी। चंद्र। सूर्य। तारांगण हे अवधे भेंडच आहेत. त्या भेंडाच्या ठाई तेज महद्भूत नटल्यास तो भेंड तेजस्वी दिसतो। त्यापासून उष्णता मिळते. भेंडाच्या ठाई आप महद्भूत नटल्यास तो भेंड द्रवरूप असतो. पृथ्वी महद्भूत नटल्यास भेंडाच्या ठाई घनत्व चुंबकत्व मृदुकठोर स्पर्शरूपता हे गुण असतात. वायु महद्भूत नटल्यास त्या भेंडाच्या ठाई अस्थिरता। चंचलता। वहन इत्यादि गुण असतात. भेंडाच्या ठाई आकाश महद्भूत नटले असता स्पर्श न जाणवणे। अदृश्यत्व। पोकळी निर्माण होणे इत्यादि गुण असतात. रज महद्भूत ज्या भेंडाच्या ठाई नटलेले असले त्या भेंडाचेनि योगे रजोगुणाचे कार्य माणसाच्या ठाई वर्तते. सत्व महद्भुत नटलेल्या भेंडाचेनि योगे माणसाच्या ठाई सत्वाचे कार्य सात्विक सुख प्रशस्ती इत्यादि वर्तते तम महद्भूत नटलेल्या भेंडाचेनि योगे तमाचे कार्य उद्वीन्नता उदास वाटणे। तमतम उत्पन्न होणे इत्यादि कार्ये माणसाच्या ठाई वर्ततात. याला जड प्रकृती म्हणतात. अशी सामर्थ्यरूप प्रकृती ती इथे अभिप्रेत आहे. ।।४।।
(भूमिः) पृथ्वी नामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (आप) आपनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (अनलः) अन्नीनामक (तेजनामक ) प्रापंचिक भूत 'आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (वायु) वायुनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (खम्) (आकाश) खं नामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (मनः) रजनामक प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (बुद्धिः) सत्व नावाचे प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत आणि (अहंकार) तम नावाचे प्रापंचिक भूत आणि सामर्थ्यरूप महद्भुत (इति) अशी (एव) निश्चितपणे (मे) माझ्याच सत्तेतली माझीच (अष्टधा ) आठ प्रकारची ( भिन्ना) भिन्न भिन्न कार्य असलेली (दयम् प्रकृतिः) ही जड प्रकृती आहे. आपल्याला दिसणारे पृथ्वी नावाचे भेंड। समुद्र नद्यांमध्ये असणारे पाणी। जळणारा अग्नी। वाहणारा वारा। निळे आकाश ते इथे भगवंताना अभिप्रेत नाही. तर दिसणारे सर्व पदार्थ। सर्व कर्मफळे आठ प्रकारच्या प्रापंचिक भुतांच्या सांघाताने बनलेले आहेत. भुतांचे जूट होतात। जुटांचे इटोले होतात आणि अशा असंख्यात इटोल्यांच्या एकवट्याला परमाणु म्हणावे. असंख्य परमाणुंच्या सांघाताला भेंड म्हणावे. दृष्टीने दिसणारा राईएवढा प्रपंच तरी भेंडच आहे आणि मेक। पृथ्वी। चंद्र। सूर्य। तारांगण हे अवधे भेंडच आहेत. त्या भेंडाच्या ठाई तेज महद्भूत नटल्यास तो भेंड तेजस्वी दिसतो। त्यापासून उष्णता मिळते. भेंडाच्या ठाई आप महद्भूत नटल्यास तो भेंड द्रवरूप असतो. पृथ्वी महद्भूत नटल्यास भेंडाच्या ठाई घनत्व चुंबकत्व मृदुकठोर स्पर्शरूपता हे गुण असतात. वायु महद्भूत नटल्यास त्या भेंडाच्या ठाई अस्थिरता। चंचलता। वहन इत्यादि गुण असतात. भेंडाच्या ठाई आकाश महद्भूत नटले असता स्पर्श न जाणवणे। अदृश्यत्व। पोकळी निर्माण होणे इत्यादि गुण असतात. रज महद्भूत ज्या भेंडाच्या ठाई नटलेले असले त्या भेंडाचेनि योगे रजोगुणाचे कार्य माणसाच्या ठाई वर्तते. सत्व महद्भुत नटलेल्या भेंडाचेनि योगे माणसाच्या ठाई सत्वाचे कार्य सात्विक सुख प्रशस्ती इत्यादि वर्तते तम महद्भूत नटलेल्या भेंडाचेनि योगे तमाचे कार्य उद्वीन्नता उदास वाटणे। तमतम उत्पन्न होणे इत्यादि कार्ये माणसाच्या ठाई वर्ततात. याला जड प्रकृती म्हणतात. अशी सामर्थ्यरूप प्रकृती ती इथे अभिप्रेत आहे. ।।४।।
०७.०५श्री भगवानुवाच
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् । ।०७/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपरा इयम् इतः तु अन्याम्।
प्रकृतिम् विद्धि मे पराम् ।
जीवभूताम् महाबाहो।
यय इदम् धार्यते जगत् ।।
प्रकृतिम् विद्धि मे पराम् ।
जीवभूताम् महाबाहो।
यय इदम् धार्यते जगत् ।।
अन्वय
महाबाहो। इयम्। अपरा। तु। इतः। मे। अन्याम्। पराम्। प्रकृतिम्। विद्धि। यया जीवभूताम्। जगत्। धार्यते.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी सांगितलेली अष्टधा प्रकृती ही व्यावत्र्य आहे कारण.
मागील श्लोकी सांगितलेली अष्टधा प्रकृती ही व्यावत्र्य आहे कारण ( महाबाहो ) हे अर्जुना ! ( इयम्) ही प्रकृती ( अपरा) जड असून अन्याश्रित आहे (कनिष्ट आहे) (तु) परंतु (इतः) ह्या प्रकृतीशिवाय (मे) माझी (अन्याम्) दुसरी आणखीन व्यावत्र्य अशीच (पराम् ) या जड प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ आणि जड प्रकृतीला आधारभूत अशी (प्रकृतिम् ) ब्रह्मविद्येत देवता या नावाने निर्देशिलेली प्रकृती आहे (विद्धि) असे समज. ती प्रकृती कशी आहे म्हणशील तर ( यया) जिने (ज्या प्रकृतीद्वारा) (जीवभूताम्) जणू काही जीवासारखे होऊन (जगत्) हे सर्व जग (धार्यते) धारण केले आहे. इथे जग शब्दाचा अर्थ पृथ्वी नसून देव मनुष्य तिर्यंच अशी त्रिप्रकारक कर्मफळे असा आहे.
सारांश :- भगवंतांची ही परा प्रकृती चेतन असून मागील श्लोकी सांगितलेल्या जड प्रकृतीला आधार आहे. प्रापंचिक भूतांच्या बीजरूप प्रपंचाच्या कारणाला भैरवस्वरूप आधारभूत आहे. का? सर्वज्ञे म्हणितले। 'अष्टभैरवाचा ठाई पाचै भूते तिन्ही गुण. ' कार्यप्रपंचाला विश्धेची मूर्ती आधारभूत आहे आणि विश्वमूर्तीला विश्वेचे अव्यक्त स्वरूप आधारभूत आहे. अशा रीतीने जड प्रकृतीला चेतन प्रकृती आधारभूत आहे. तसेच मागील श्लोकी सांगितलेल्या पृथ्वी आदि सामर्थ्यरूप महद्भुतांना मायास्वरूप आधारभूत आहे. आता ही चेतन प्रकृती जीवभूत कशी झाली आहे तेही समजून घ्यावयास पाहीजे. मुख्य देवता माया ती संलग्नत्वे जिवाबरोबर अनादि काळापासून लागलेली आहे. ते संलग्न जीवभूत आहे कारण 'सृष्टीकाळी जे चैतन्य ज्ञानरूप होते ते जीवासरिसे अज्ञान केले' ऐसे टीकाकारी म्हणितले असे. दैवरहाटीचे विभाग वगळता मायेचे जड। अजड। चिज्नड। नित्यनरक हे विभागदेखील जीवाकारणेच झाले असति एणे अर्थे तेही जीवभूतच बोलावे. येरी देवता तियाही आपुलिये ब्रह्मांडस्थेआंत जीवाला सामावून घेऊन त्याच्या आर्जकानुरूप सुख देतात एणे अर्थे। कैलास वैकुंठपर्यंत तापस्पर्श एकु आति' तो शापरूप ताप देवता फळियाबरोबर भोगते एणे अर्थे। खालौते धाडीखेद फळियाबरोबर देवतादेखील नटते. एणे अर्थे सगळ्याच देवता सृष्टीकाळी जीवभूत झालेल्या आहेत. ही चेतन प्रकृती जिवांना सुखदुःखे भोगवते। कर्मफळी भ्रमवते। पर्याय आलेया त्या त्या कर्मफळी संपादते म्हणूनच तिने हे जगत धारण केले असेभगवंत म्हणतात. एका अर्थाने या श्लोकी प्रकृति शब्दाचा अर्थ फक्त चैतन्यमाया केला आहे. कारण तिनेच देव। मनुष्य। तिर्यंच ही त्रिप्रकारक कर्मफळे धारण केलेली. ती कर्मफळे भोगविण्याची व्यवस्था तीच करते. त्या सर्वांना रहाटघटीकेचेनि न्याये ती आधारभूतही झालेली आहे. ।।५।।
मागील श्लोकी सांगितलेली अष्टधा प्रकृती ही व्यावत्र्य आहे कारण ( महाबाहो ) हे अर्जुना ! ( इयम्) ही प्रकृती ( अपरा) जड असून अन्याश्रित आहे (कनिष्ट आहे) (तु) परंतु (इतः) ह्या प्रकृतीशिवाय (मे) माझी (अन्याम्) दुसरी आणखीन व्यावत्र्य अशीच (पराम् ) या जड प्रकृतीपेक्षा श्रेष्ठ आणि जड प्रकृतीला आधारभूत अशी (प्रकृतिम् ) ब्रह्मविद्येत देवता या नावाने निर्देशिलेली प्रकृती आहे (विद्धि) असे समज. ती प्रकृती कशी आहे म्हणशील तर ( यया) जिने (ज्या प्रकृतीद्वारा) (जीवभूताम्) जणू काही जीवासारखे होऊन (जगत्) हे सर्व जग (धार्यते) धारण केले आहे. इथे जग शब्दाचा अर्थ पृथ्वी नसून देव मनुष्य तिर्यंच अशी त्रिप्रकारक कर्मफळे असा आहे.
सारांश :- भगवंतांची ही परा प्रकृती चेतन असून मागील श्लोकी सांगितलेल्या जड प्रकृतीला आधार आहे. प्रापंचिक भूतांच्या बीजरूप प्रपंचाच्या कारणाला भैरवस्वरूप आधारभूत आहे. का? सर्वज्ञे म्हणितले। 'अष्टभैरवाचा ठाई पाचै भूते तिन्ही गुण. ' कार्यप्रपंचाला विश्धेची मूर्ती आधारभूत आहे आणि विश्वमूर्तीला विश्वेचे अव्यक्त स्वरूप आधारभूत आहे. अशा रीतीने जड प्रकृतीला चेतन प्रकृती आधारभूत आहे. तसेच मागील श्लोकी सांगितलेल्या पृथ्वी आदि सामर्थ्यरूप महद्भुतांना मायास्वरूप आधारभूत आहे. आता ही चेतन प्रकृती जीवभूत कशी झाली आहे तेही समजून घ्यावयास पाहीजे. मुख्य देवता माया ती संलग्नत्वे जिवाबरोबर अनादि काळापासून लागलेली आहे. ते संलग्न जीवभूत आहे कारण 'सृष्टीकाळी जे चैतन्य ज्ञानरूप होते ते जीवासरिसे अज्ञान केले' ऐसे टीकाकारी म्हणितले असे. दैवरहाटीचे विभाग वगळता मायेचे जड। अजड। चिज्नड। नित्यनरक हे विभागदेखील जीवाकारणेच झाले असति एणे अर्थे तेही जीवभूतच बोलावे. येरी देवता तियाही आपुलिये ब्रह्मांडस्थेआंत जीवाला सामावून घेऊन त्याच्या आर्जकानुरूप सुख देतात एणे अर्थे। कैलास वैकुंठपर्यंत तापस्पर्श एकु आति' तो शापरूप ताप देवता फळियाबरोबर भोगते एणे अर्थे। खालौते धाडीखेद फळियाबरोबर देवतादेखील नटते. एणे अर्थे सगळ्याच देवता सृष्टीकाळी जीवभूत झालेल्या आहेत. ही चेतन प्रकृती जिवांना सुखदुःखे भोगवते। कर्मफळी भ्रमवते। पर्याय आलेया त्या त्या कर्मफळी संपादते म्हणूनच तिने हे जगत धारण केले असेभगवंत म्हणतात. एका अर्थाने या श्लोकी प्रकृति शब्दाचा अर्थ फक्त चैतन्यमाया केला आहे. कारण तिनेच देव। मनुष्य। तिर्यंच ही त्रिप्रकारक कर्मफळे धारण केलेली. ती कर्मफळे भोगविण्याची व्यवस्था तीच करते. त्या सर्वांना रहाटघटीकेचेनि न्याये ती आधारभूतही झालेली आहे. ।।५।।
०७.०६श्री भगवानुवाच
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्सस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।।०७/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एतद्योनीनि भूतानि।
सर्वाणि इति उपधारय ।
अहम् कृत्वास्य जगतः।
प्रभवः प्रलयः तथा ॥
सर्वाणि इति उपधारय ।
अहम् कृत्वास्य जगतः।
प्रभवः प्रलयः तथा ॥
अन्वय
सर्वाणि भूतानि। एतद्योनिनी। इति उपधारय।अहम्। कृत्वास्य जगतः प्रभवः। तथा। प्रलयः.
मराठी अर्थ
(सर्वाणि भूतानि) सर्व प्राणीमात्र (देव। मनुष्य। तिर्यंच अथवा अदृश्य भूत। प्रेत। यातनादेह। जडत्व इत्यादिकांची शरीरे) (एतद्योनिनी) या दोन्ही प्रकृतीपासूनच उद्भवलेली आहेत (इति उपधारय) असे समज. मग या प्रकृतींना मी माझ्या सत्तेतल्या अथवा माझ्याच का म्हणतो असे विचारशील तर ( अहम् ) मी ( कृत्वस्य जगतः ) ह्या संपूर्ण चराचर जगताचा (अनंता ब्रह्मांडांचा ) ( प्रभवः) उत्पन्नादक (तथा) आणि (प्रलयः) संहारक आहे. तात्पर्य माझ्याच प्रवृत्तीने या दोन प्रकृती कार्यास येतात व माझ्याच प्रवृत्तीने कारणी विलिन होतात. म्हणून मी त्यांना माझ्याच व माझ्याच सत्तेतल्या म्हणतो. वस्तुतः त्या स्वरूपाने व लक्षणाने वेगळ्या आहेत। हीन आहेत. त्या स्वतंत्र नसून मला वशीभूत आहेत. या श्लोकी प्रकृती या परमेश्वराखाली व्यावृत्तील्या ।।६।।
०७.०७श्री भगवानुवाच
मत्तः परतरं नान्यत् किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।।०७/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मत्तः परतरम् न अन्यत्।
किञ्चित् अस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वम् इदम् प्रोतम्।
सूत्रे मणिगणा इव ।।
किञ्चित् अस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वम् इदम् प्रोतम्।
सूत्रे मणिगणा इव ।।
अन्वय
धनंजय। मत्तः परतरम्। अन्यत्। किंचित्। न अस्ति। इदम्। सर्वम्। सूत्रे। मणिगणा। इव। मयि। प्रोतम्.
मराठी अर्थ
इथुन पुढे प्रतिष्ठारूप ज्ञान सांगितले. मी चराचर जगताचे उत्पादन अथवा संहरण करवितो तेव्हा मला कुणाची प्रेरणा असते असे वाटून घेऊ नकोस कारण मी चराचर जगताचे उत्पन्नादन अथवा संहरण करवितो तेव्हा मला कुणाची प्रेरणा असते असे वाटून घेऊ नकोस कारण
(धनंजय) हे अर्जुना ! ( मत्तः) माझ्यापेक्षा (पस्तरम् ) श्रेष्ठ असे (अन्यत्) दुसरे (किंचित्) कोणीच (काहीच) (न अस्ति) नाही किंवा या श्लोकार्थाचा दुसरा अर्थ। मजसारखे आणखी कुणी दुसरे नाहीच. (इदम्) हे (सर्वम्) परा अपरा प्रकृतीने बनलेले चतुर्विध कर्मफळासह चराचर जगत (सूत्रे) दोऱ्यात (मणिगणा) अनेक मणी ओवलेले असतात (इव) तेणे न्याये (मयि ) माझ्याच ठिकाणी (प्रोतम्) वोवलेले आहेत. जसा धागा तो मणिगणांना आश्रयभूत आहे तसा मी या सर्वांना आश्रयभूत आहे. आणि माझ्याच सुत्राने माझ्याच मनोधर्माने हे सगळे चाललेले आहे. मीच या सर्वांना कारणीभूत आहे. ह्या श्लोकी परमेश्वर पदार्थ व्यावर्तक आहे हे सांगितले. सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे चौथ्या। पाचव्या व सहाव्या श्लोकाच्या पूर्वार्धात विज्ञान सांगितले अर्थात व्यावत्र्य पदार्थ सांगितले. तिथून पुढे तेराव्या श्लोकापर्यंत व्यावर्तक पदार्थ परमेश्वर तो अव्यक्तीच्या धर्मकार्यासह सांगत आहेत. चालू श्लोकी अव्यक्त परमेश्वर मणीसूत्र न्याये सर्वांना आधारभूत आहे हे सांगितले. परमेश्वराच्या प्रवृत्तीला परा अपरा प्रकृती वशवर्तिनी आहेत. इतक्याच अर्थाने आधार आधेय संबंध जाणावा. देवतास्वरूपांना अथवा जड़ प्रकृतीला परमेश्वर आधार आहेत असे मानू नये. अजून परमेश्वर सर्वांना आधारभूत कोण्या अर्थी आहे अथवा श्रेष्ठ कोण्या अर्थी आहे ते बाराव्या श्लोकापर्यंत सांगतील. (या श्लोकाचा अर्थ वेदान्ती काही वेगळाच करतात. आपल्या मते मतः आणि परतरम् हे वेगळे वेगळे शब्द आहेत. मतः म्ह. माझ्यापेक्षा। माझ्याहून. परतरम् म्ह. श्रेष्ठतरम्. अर्थात सगळ्यात श्रेष्ठ. वास्तविक परतर शब्द जो आहे तो तर आणि तम या संस्कृतमधील भावासारखा आहे. तर म्ह. अमक्यापेक्षा. तम म्ह. सगळ्यात. अशा वाचक परतम म्ह. सगळ्यात श्रेष्ठ. आणि परतर म्ह. अमक्यापेक्षा श्रेष्ठ. त्या तरतम भावाने परतर शब्द इथे योजलेला आहे. परंतु त्या अभेदवादाचा चष्मा डोळ्यावर असल्यामुळे वेदान्ती मतः परतरम् या शब्दाचा अर्थ माझ्याशिवाय आणखी काही नाही असा करतात. परंतु व्याकरणशास्त्राच्या दृष्टीने हा अर्थ चुकीचा आहे. आपलाच बरोबर आहे. ) ।।७।।
(धनंजय) हे अर्जुना ! ( मत्तः) माझ्यापेक्षा (पस्तरम् ) श्रेष्ठ असे (अन्यत्) दुसरे (किंचित्) कोणीच (काहीच) (न अस्ति) नाही किंवा या श्लोकार्थाचा दुसरा अर्थ। मजसारखे आणखी कुणी दुसरे नाहीच. (इदम्) हे (सर्वम्) परा अपरा प्रकृतीने बनलेले चतुर्विध कर्मफळासह चराचर जगत (सूत्रे) दोऱ्यात (मणिगणा) अनेक मणी ओवलेले असतात (इव) तेणे न्याये (मयि ) माझ्याच ठिकाणी (प्रोतम्) वोवलेले आहेत. जसा धागा तो मणिगणांना आश्रयभूत आहे तसा मी या सर्वांना आश्रयभूत आहे. आणि माझ्याच सुत्राने माझ्याच मनोधर्माने हे सगळे चाललेले आहे. मीच या सर्वांना कारणीभूत आहे. ह्या श्लोकी परमेश्वर पदार्थ व्यावर्तक आहे हे सांगितले. सुरुवातीला सांगितल्याप्रमाणे चौथ्या। पाचव्या व सहाव्या श्लोकाच्या पूर्वार्धात विज्ञान सांगितले अर्थात व्यावत्र्य पदार्थ सांगितले. तिथून पुढे तेराव्या श्लोकापर्यंत व्यावर्तक पदार्थ परमेश्वर तो अव्यक्तीच्या धर्मकार्यासह सांगत आहेत. चालू श्लोकी अव्यक्त परमेश्वर मणीसूत्र न्याये सर्वांना आधारभूत आहे हे सांगितले. परमेश्वराच्या प्रवृत्तीला परा अपरा प्रकृती वशवर्तिनी आहेत. इतक्याच अर्थाने आधार आधेय संबंध जाणावा. देवतास्वरूपांना अथवा जड़ प्रकृतीला परमेश्वर आधार आहेत असे मानू नये. अजून परमेश्वर सर्वांना आधारभूत कोण्या अर्थी आहे अथवा श्रेष्ठ कोण्या अर्थी आहे ते बाराव्या श्लोकापर्यंत सांगतील. (या श्लोकाचा अर्थ वेदान्ती काही वेगळाच करतात. आपल्या मते मतः आणि परतरम् हे वेगळे वेगळे शब्द आहेत. मतः म्ह. माझ्यापेक्षा। माझ्याहून. परतरम् म्ह. श्रेष्ठतरम्. अर्थात सगळ्यात श्रेष्ठ. वास्तविक परतर शब्द जो आहे तो तर आणि तम या संस्कृतमधील भावासारखा आहे. तर म्ह. अमक्यापेक्षा. तम म्ह. सगळ्यात. अशा वाचक परतम म्ह. सगळ्यात श्रेष्ठ. आणि परतर म्ह. अमक्यापेक्षा श्रेष्ठ. त्या तरतम भावाने परतर शब्द इथे योजलेला आहे. परंतु त्या अभेदवादाचा चष्मा डोळ्यावर असल्यामुळे वेदान्ती मतः परतरम् या शब्दाचा अर्थ माझ्याशिवाय आणखी काही नाही असा करतात. परंतु व्याकरणशास्त्राच्या दृष्टीने हा अर्थ चुकीचा आहे. आपलाच बरोबर आहे. ) ।।७।।
०७.०८श्री भगवानुवाच
सोऽहमप्सु कौन्तेय। प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु। शब्दः खे पौरुषं नृषु ।।०७/०८।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रसः अहम् अप्सु कौन्तेय।
प्रभा अस्मि शशिसूर्ययो: ।
प्रणवः सर्ववेदेषु।
शब्दः खे पौरुषम् नृषु ।।
प्रभा अस्मि शशिसूर्ययो: ।
प्रणवः सर्ववेदेषु।
शब्दः खे पौरुषम् नृषु ।।
अन्वय
कौन्तेय। अप्सु। रसः। अहम्। शशिसूर्ययोः। प्रभा। अस्मि सर्ववेदेषु। प्रणवः। खे। शब्दः। नृषु। पौरुषम्। अस्मि.
मराठी अर्थ
( कौन्तेय) हे अर्जुना ! (अप्सु) पाण्याच्या ठाई असलेला (सः) सलीलभाव द्रवभाव (अहम् ) मी आहे. (शशिसूर्ययोः) चंद्रसूर्याच्या ठाई असलेली प्रभा म्हणजे दीप्ती। तेजिस्वता (प्रकाश) (अस्मि) मी आहे. ( सर्व वेदेषु) सर्व वेदांमध्ये (प्रणवः) वेदांचे बीज आऊठ मातृकायुक्त ओम् अक्षर मीच आहे. (खे) आकाशाच्या ठाई असलेली (शब्दः) ग्रहणशक्ती मी आहे. (नृषु) पुरुषांमधला (पौरुषम् ) पुरुषार्थ (अस्मि) मी आहे. सर्वज्ञे म्हणितले। काकु : कक्षा भावार्थ: प्रकरण जाणावे' तरी एथ कोण्या लक्षणाने अर्थ निर्धारावा ? ना भावार्थे. भावार्थ म्हणजे काही होए काही नव्हे. पाण्याच्या ठाई सलीलत्व ते महद्भूताचे कार्य. महद्भुत ते मायेचे. चैतन्य व्यक्ती देहत्वे स्विकरी आणि अव्यक्ती अर्धांग पातली म्हणितलें : एणे अर्थे चैतन्याच्या सामर्थ्याला परमेश्वर मी माझे म्हणतात. एणे अर्थे होए परंतु ते त्रिगुणात्मक होए। अवर होणे अर्थे ते सामर्थ्य परमेश्वर नव्हे. अथवा भावार्थ म्हणजे ऊचत्व द्योतवावया कारणे। श्रेष्ठत्व घोतवावयाकारणे त्या पदार्थास त्याच्याही पेक्षा श्रेष्ठ पदार्थाचे रूपक देणे. जैसे क्षिराब्धी अविक्रियु ब्रह्म तेथ क्षिराब्धीवासी त्रिगुणात्मक दैवत असता त्याच्या ठिकाणी असलेली सत्वाची पराकाष्टा द्योतवावयाकारणे गोसावी तयासी 'अविक्रिय ब्रह्म' म्हणितले. या श्लोकी आणि पुढेदेखील अहम् या पदाने अथवा अस्मि क्रियापदाने त्या त्या पदार्थांच्या ठाई असलेल्या महद्भुत कार्यास अथवा श्रेष्ठ गुणास वाखाणण्याकरीता निर्देशिले आहे. अजून येथे आणखी वेगळ्या प्रकाराने अर्थ निर्धारता येतो. सर्वज्ञे म्हणितले : 'तेयांचा ठाई सामर्थ्य एके तितिए तरी एथौनिचि सिद्धी बेइजति कीं' या वचनानुसार मायामुख्य सकळ देवतांच्या ठाई असलेली सामर्थ्य सृष्टीकाळी परमेश्वरे आत्मकत्व धर्मेकरून चेतविली आणि म्हणूनच महद्भूतादि सकळही सामर्थ्याची कार्ये वर्तत असति एवं आत्मकत्व धर्म नसता तर महद्भूतादिकांचे कार्य वर्तलेच नसते. आत्मकत्व धर्म ईश्वरीचाच अंश एणे अर्थे ती सामर्थे आम्हीच आहोत असे भगवंत म्हणतात पण ती सामर्थ्य म्हणजे परमेश्वर नाही. अर्थात या श्लोकी अहम्चा प्रयोग जो भगवंत करीत आहेत ते आणि मी एक आहेत असे म्हणण्यासाठी नाही. तर पाण्याचा ठिकाणी असलेले सलीलत्व ते माझ्यामुळे आहे। सुर्य आणि चन्द्र या दोघातली तेजिस्वता ती माझ्यामुळे आहे। वेदांमध्ये असलेला ओम् शब्द तो माझ्यामुळे आहे म्ह. वेदांमध्ये असलेले बीजत्व ते माझ्यामुळे आहे। खे म्ह. आकाशनामक महद्भुतामध्ये शब्द ग्रहण करण्याची जी शक्ती आहे ती माझ्यामुळे आहे आणि पुरुषांमधील पुरुषत्व ते माझ्यामुळे आहे. माझ्यामुळे आहे म्ह. माझ्या एका विशिष्ट धर्मामुळे (सर्वात्मकत्व धर्मामुळे) आहे. असे भगवंतांना सांगायचे आहे. ।।८।।
०७.०९श्री भगवानुवाच
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ।।०७/०९ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पुण्यः गन्धः पृथिव्याम् च।
तेजः अस्मि विभावसौ
जीवनम् सर्वभूतेषु।
तपः अस्मि तपस्विषु ।।
तेजः अस्मि विभावसौ
जीवनम् सर्वभूतेषु।
तपः अस्मि तपस्विषु ।।
अन्वय
पृथिव्याम्। पुण्यः। गन्धः। च। विभावसौ। तेजः। अस्मि।च। सर्वभूतेषु। जीवनम् च तपस्विषु तपः। अस्मि.
मराठी अर्थ
(पृथिव्याम्) पृथ्वी नामक महद्भूतात (पुण्यः) आल्हादकारक असा (गन्धः) (त्या महद्भूताचे कार्य) सुगंध (च) आणि (विभावसौ) अनीतत्वात (तेजः) प्रखरता (अनी महद्भूताचे कार्य) (अस्मि) मी आहे. (च) आणि (सर्वभूतेषु) सर्व जीवादेवतांत (जीवनम् ) जीवनकळा। जीवनशक्ती (च) आणि (तपिस्वषु) तपस्वी पुरुषातील (तयः) तपसामर्थ्य। तपाचे बळ ते (अस्मि) मी आहे. मी आहे म्ह. माझ्यामुळे आहे. परमेश्वराच्या अनंत धर्मकार्यामुळेच सकळ पदार्थांची यथास्थिती कायम आहे. पृथ्वी महद्भूताचे कार्य आल्हादकारक सुगंध। अनी महद्भूताचे कार्य प्रखर तेज। सर्व प्राणीमात्रांमध्ये देवतांमध्येदेखील एक प्रकारचे समाधान (त्यालाच जीवनकळा म्हटले आहे.) तपस्वी पुरुषांमधले दक्षतारूप तपसामर्थ्य ईश्वरीच्या सर्वात्मक धर्मामुळे आहे. ।।९।।
०७.१०श्री भगवानुवाच
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । ।०७/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बीजम् माम् सर्वभूतानाम्।
विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिः बुद्धिमताम् अस्मि।
तेजः तेजस्विनाम् अहम् ।।
विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिः बुद्धिमताम् अस्मि।
तेजः तेजस्विनाम् अहम् ।।
अन्वय
पार्थ। सर्वभूतानाम्। सनातनम्। बीजम्। माम् विद्धि :
दुसरा अर्थ :- सर्वभूतानाम्। सनातनम्। बीजम्। माम् विद्धि। बुद्धिमताम्। बुद्धि। तेजस्विनाम्। तेजः। अहम् अस्मि.
दुसरा अर्थ :- सर्वभूतानाम्। सनातनम्। बीजम्। माम् विद्धि। बुद्धिमताम्। बुद्धि। तेजस्विनाम्। तेजः। अहम् अस्मि.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना ! (सर्वभूतानाम्) भैरव स्वरूपी प्रपंचाचे कारण असलेल्या एक प्रधान सात अनुशंगिक या प्रमाणे प्रत्येक भैरव स्वरूपी असणाऱ्या प्रापंचिक भूतांमध्ये असलेले (सनातनम् ) अनादि काळापासूनचे (बीजम् ) समृद्धीरूपता ती ( माम् विद्धि) मी आहे असे समज.
दुसरा अर्थ :- (सर्वभूतानाम्) सकळ देवतांच्या ठाई (सनातनम् ) अनादि काळापासून असलेली (बीजम् ) स्वरूपावधीत ओळगणी। ब्रह्मांडस्था आणि ब्रह्मांडस्थेपासून विग्रह पिंडस्था व्हाव्या अशी समृद्धीरूपता ( माम् विद्धि) मी आहे असे समज.
तिसरा अर्थ :- (सर्वभूतानाम्) सर्व प्राणीमात्र जे प्रगट होतात त्या सर्वांचे (बीजम् ) मुळ कारण (सनातनम् ) अनादि काळापासून (माम् विद्धि) मी आहे असे समज. अर्थात माझे प्रवृत्तीरूप बीज ती माझी योनी महद्ब्रह्म ती धारण करते आणि या सर्व प्राणी मात्रांची उत्पत्ती होते. म्हणजेच इथे परमेश्वराच्या प्रवृत्तीला बीज असे म्हटलेले आहे. (बुद्धिमताम् ) बोधवंतांमध्ये (बुद्धिः) प्रत्ययरूप ज्ञान। निश्चयात्मक जाणीव (परमेश्वर हाच आहे असा जो प्रत्यय आहे तो) तसेच (तेजिस्वनाम्) आपल्या सान्निध्यात असणाऱ्या अधिकार्यांना योग्य करणाऱ्या अधिकरणाच्या ठाई असलेले (तेजः) योग्यतारूप सामर्थ्य ते ( अहम् अस्मि) मी आहे. मी आहे म्ह. माझ्यामुळे आहे. तेजस्वी ते दोन प्रकारचे. एक कर्ममार्गीचे राजादिक. त्यांच्यासमोर असताना कोणाला अन्याय रहाटता येत नाही. दुसरे जे ज्ञान भक्ती वैराग्याने संपन्न पुरुष आहेत त्यांच्यामध्येही एक तेज आहे. त्यांच्या सान्निध्यात असताना अन्याय अथवा दोष आचरायची बुद्धी होत नाही. 'आपुलिया प्रकृती पुढीलाचिए प्रकृतीते अनारिसया करी हा ईश्वरीचा गुण' असे टीकाकारांनी म्हटले आहे. या श्लोकार्थी सर्वात्मक धर्मापेक्षा कृपारूप मनोधर्माचे कार्य जाणावे. तो जर नसेल तर बोधवंतातल्या बोधाची अथवा अधिकरणाच्या ठाई असलेल्या योग्यतेची यथास्थिती राहणे शक्य नाही मग वृद्धी होणार नाही हे काइ सांगावे लागते. ।।।०।।
दुसरा अर्थ :- (सर्वभूतानाम्) सकळ देवतांच्या ठाई (सनातनम् ) अनादि काळापासून असलेली (बीजम् ) स्वरूपावधीत ओळगणी। ब्रह्मांडस्था आणि ब्रह्मांडस्थेपासून विग्रह पिंडस्था व्हाव्या अशी समृद्धीरूपता ( माम् विद्धि) मी आहे असे समज.
तिसरा अर्थ :- (सर्वभूतानाम्) सर्व प्राणीमात्र जे प्रगट होतात त्या सर्वांचे (बीजम् ) मुळ कारण (सनातनम् ) अनादि काळापासून (माम् विद्धि) मी आहे असे समज. अर्थात माझे प्रवृत्तीरूप बीज ती माझी योनी महद्ब्रह्म ती धारण करते आणि या सर्व प्राणी मात्रांची उत्पत्ती होते. म्हणजेच इथे परमेश्वराच्या प्रवृत्तीला बीज असे म्हटलेले आहे. (बुद्धिमताम् ) बोधवंतांमध्ये (बुद्धिः) प्रत्ययरूप ज्ञान। निश्चयात्मक जाणीव (परमेश्वर हाच आहे असा जो प्रत्यय आहे तो) तसेच (तेजिस्वनाम्) आपल्या सान्निध्यात असणाऱ्या अधिकार्यांना योग्य करणाऱ्या अधिकरणाच्या ठाई असलेले (तेजः) योग्यतारूप सामर्थ्य ते ( अहम् अस्मि) मी आहे. मी आहे म्ह. माझ्यामुळे आहे. तेजस्वी ते दोन प्रकारचे. एक कर्ममार्गीचे राजादिक. त्यांच्यासमोर असताना कोणाला अन्याय रहाटता येत नाही. दुसरे जे ज्ञान भक्ती वैराग्याने संपन्न पुरुष आहेत त्यांच्यामध्येही एक तेज आहे. त्यांच्या सान्निध्यात असताना अन्याय अथवा दोष आचरायची बुद्धी होत नाही. 'आपुलिया प्रकृती पुढीलाचिए प्रकृतीते अनारिसया करी हा ईश्वरीचा गुण' असे टीकाकारांनी म्हटले आहे. या श्लोकार्थी सर्वात्मक धर्मापेक्षा कृपारूप मनोधर्माचे कार्य जाणावे. तो जर नसेल तर बोधवंतातल्या बोधाची अथवा अधिकरणाच्या ठाई असलेल्या योग्यतेची यथास्थिती राहणे शक्य नाही मग वृद्धी होणार नाही हे काइ सांगावे लागते. ।।।०।।
०७.११श्री भगवानुवाच
बलं बलवतां चाहं। कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु। कामोऽस्मि भरतर्षभ ।।०७/११ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बलम् बलवताम् च अहम्।
कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धः भूतेषु।
कामः अस्मि भरतर्षभ ।।
कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धः भूतेषु।
कामः अस्मि भरतर्षभ ।।
अन्वय
बलवताम्। कामरागविवर्जितम्। बलम् च भूतेषु। धर्माविरुद्धः कामः। भरतर्षभ। अहम् अस्मि
मराठी अर्थ
बलवताम्। बलम्। कामरागविवर्जितम् अहम् अस्मि च भूतेषु कामः। धर्माविरुद्धः। अहम् अस्मि.भूतेषु। काम:। धर्माविरुद्धः। अहम् अस्मि.
(बलवताम्) बलवान पुरुषांमध्ये ( कामरागविवर्जितम्) वासना आणि आसक्तीविरहित असे जे (बलम्) बळ असते (मग ते तपश्चर्येचे असो। ज्ञानाचे असो। भक्तीचे असो। वैराग्याचे असो अथवा शारीरिक बळ असो) (च) आणि (भूतेषु) प्राणीमात्रांमध्ये (धर्माविरुद्धः) केवळ प्रजोत्पत्तीकारणे उद्भवणारा ( धर्म म्ह. सृष्टीव्यवस्था अविरुद्धः म्ह. तिला विरुद्ध नसलेला अथवा परधर्माला विरोध न करणारा असा जो सृष्टीव्यवस्थतेनुरूप) (काम) विकार (भरतर्षभ ) हे अर्जुना ( भरतकुलामध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना) (अहम् अस्मि) मी आहे. ते माझ्यामुळेच आहेत. अर्थात मनुष्यात असणारा प्रसवरूप अथवा क्षोभरूप विकार तो परमेश्वराच्या सर्वात्मक धर्मामुळे नाही अथवा ज्ञानोत्तर अनुसरणोत्तर दैवरहाटीच्या पात्री अवसरमंगळ काळी उद्भवणारा विकार देखील परमेश्वराच्या आत्मकधर्मामुळे नाही. बळ दोन प्रकारचे। एक देहाभिमानिनीने संपादलेले; दुसरे। जीव हे शरीर धारण करतो ते बळ विश्वेचे आहे असे काही ज्ञानी म्हणतात. देहाभिमानिनीने संपादलेल्या बळाचे कार्य वासनापूर्तीकरता अथवा आसक्तीमुळे स्त्रीपुत्रादिकांचा अभिमान घेऊन आणिकाच्या अपायाकरता वापरले जात असेल तर ते सर्वात्मक धर्माचे कार्य नव्हे. देहधारणार्थ देह हेच अधिष्ठान मानून त्या अधिष्ठानी विश्वेने संपादलेले बळ हे कामरागविवर्जित बळ होय. ते मात्र सर्वात्मक धर्माचे कार्य आहे. देहात कर्मेद्रियांच्या ठाई खालील तिन्ही स्थानांतुल देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य
असते. ज्ञानेद्रियांच्या ठाई स्वर्गस्थ देवतांचे; मनबुद्धी चित्त अहंकाराच्या ठाई क्षिराब्धी। सत्य। कैलास। वैकुंठ या चहुस्थानातील देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य असते. दशवायुंच्या ठाई भैरवांचे अधिष्ठान सामर्थ्य। बळ विश्वेचे। तेज वोप झळाळ अजड मायेचे याप्रमाणे नवही खापणीच्या देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य तेही कामरागविवर्जित बळ होय. परमेश्वराच्या सर्वात्मक धर्मावेगळे यांचे कार्य चालू शकत नाही म्हणून ते बळ मी आहे असे भगवंत म्हणतात.
दैवरहाटीचा अर्थ :- (बलवताम् ) नित्यविधी अथवा निमित्तविधी आचरणाऱ्या दक्ष पुरुषांमधले (बलम् ) जी दक्षता ती ( कामरागविवर्जितम् ) आसक्ती व वासना यावेगळी असते म्हणूनच ती ( अहम् अस्मि) मीच आहे. हे कृपारूप मनोधर्माचे कार्य होय. (च) आणि (भूतेषु) प्रेमसंचारी विषयप्रेमियांमधला (काम) विकारसदृश्य कार्य तो (धर्माविरुद्धः) माझ्या उद्धरणरूप धर्माला प्रतिकूळ नाही। अनुकुळच आहे. म्हणूनच तो काम ( अहम् अस्मि) मीच आहे. अथवा (भूतेषु) कोरड्या ज्ञानियांमधला ( काम:) प्रथमोल्लेखरूप विकार व आभारवंत आणि ओल्या गुणाच्या ज्ञानियांमधला काम म्ह. अनादृश्यतारूप विकार (धर्माविरुद्धः) माझ्या उद्धरणरूप कार्याला प्रतिकूळ नाही म्हणूनच ( अहम् अस्मि) मी आहे। माझ्याच प्रवृत्तीने आहे. ।।।१।।
(बलवताम्) बलवान पुरुषांमध्ये ( कामरागविवर्जितम्) वासना आणि आसक्तीविरहित असे जे (बलम्) बळ असते (मग ते तपश्चर्येचे असो। ज्ञानाचे असो। भक्तीचे असो। वैराग्याचे असो अथवा शारीरिक बळ असो) (च) आणि (भूतेषु) प्राणीमात्रांमध्ये (धर्माविरुद्धः) केवळ प्रजोत्पत्तीकारणे उद्भवणारा ( धर्म म्ह. सृष्टीव्यवस्था अविरुद्धः म्ह. तिला विरुद्ध नसलेला अथवा परधर्माला विरोध न करणारा असा जो सृष्टीव्यवस्थतेनुरूप) (काम) विकार (भरतर्षभ ) हे अर्जुना ( भरतकुलामध्ये श्रेष्ठ अशा अर्जुना) (अहम् अस्मि) मी आहे. ते माझ्यामुळेच आहेत. अर्थात मनुष्यात असणारा प्रसवरूप अथवा क्षोभरूप विकार तो परमेश्वराच्या सर्वात्मक धर्मामुळे नाही अथवा ज्ञानोत्तर अनुसरणोत्तर दैवरहाटीच्या पात्री अवसरमंगळ काळी उद्भवणारा विकार देखील परमेश्वराच्या आत्मकधर्मामुळे नाही. बळ दोन प्रकारचे। एक देहाभिमानिनीने संपादलेले; दुसरे। जीव हे शरीर धारण करतो ते बळ विश्वेचे आहे असे काही ज्ञानी म्हणतात. देहाभिमानिनीने संपादलेल्या बळाचे कार्य वासनापूर्तीकरता अथवा आसक्तीमुळे स्त्रीपुत्रादिकांचा अभिमान घेऊन आणिकाच्या अपायाकरता वापरले जात असेल तर ते सर्वात्मक धर्माचे कार्य नव्हे. देहधारणार्थ देह हेच अधिष्ठान मानून त्या अधिष्ठानी विश्वेने संपादलेले बळ हे कामरागविवर्जित बळ होय. ते मात्र सर्वात्मक धर्माचे कार्य आहे. देहात कर्मेद्रियांच्या ठाई खालील तिन्ही स्थानांतुल देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य
असते. ज्ञानेद्रियांच्या ठाई स्वर्गस्थ देवतांचे; मनबुद्धी चित्त अहंकाराच्या ठाई क्षिराब्धी। सत्य। कैलास। वैकुंठ या चहुस्थानातील देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य असते. दशवायुंच्या ठाई भैरवांचे अधिष्ठान सामर्थ्य। बळ विश्वेचे। तेज वोप झळाळ अजड मायेचे याप्रमाणे नवही खापणीच्या देवतांचे अधिष्ठान सामर्थ्य तेही कामरागविवर्जित बळ होय. परमेश्वराच्या सर्वात्मक धर्मावेगळे यांचे कार्य चालू शकत नाही म्हणून ते बळ मी आहे असे भगवंत म्हणतात.
दैवरहाटीचा अर्थ :- (बलवताम् ) नित्यविधी अथवा निमित्तविधी आचरणाऱ्या दक्ष पुरुषांमधले (बलम् ) जी दक्षता ती ( कामरागविवर्जितम् ) आसक्ती व वासना यावेगळी असते म्हणूनच ती ( अहम् अस्मि) मीच आहे. हे कृपारूप मनोधर्माचे कार्य होय. (च) आणि (भूतेषु) प्रेमसंचारी विषयप्रेमियांमधला (काम) विकारसदृश्य कार्य तो (धर्माविरुद्धः) माझ्या उद्धरणरूप धर्माला प्रतिकूळ नाही। अनुकुळच आहे. म्हणूनच तो काम ( अहम् अस्मि) मीच आहे. अथवा (भूतेषु) कोरड्या ज्ञानियांमधला ( काम:) प्रथमोल्लेखरूप विकार व आभारवंत आणि ओल्या गुणाच्या ज्ञानियांमधला काम म्ह. अनादृश्यतारूप विकार (धर्माविरुद्धः) माझ्या उद्धरणरूप कार्याला प्रतिकूळ नाही म्हणूनच ( अहम् अस्मि) मी आहे। माझ्याच प्रवृत्तीने आहे. ।।।१।।
०७.१२श्री भगवानुवाच
ये चैव सात्त्विका भावा। राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि। न त्वहं तेषु ते मयि ।।०७/१२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये च एव सात्त्विका भावा।
राजसाः तामसाः च ये ।
मत्त एव इति तान् विद्धि।
न तु अहम् तेषु ते मयि ॥
राजसाः तामसाः च ये ।
मत्त एव इति तान् विद्धि।
न तु अहम् तेषु ते मयि ॥
अन्वय
च एव। ये। सात्विकाः भावाः। च। ये। राजसाः। तामसाः।मत्तः एव इति विद्धि तेषु अहम्। तु। ते मयि न. ( तु। तेषु अहम् न। ते मयि.)
मराठी अर्थ
( च एव ) त्याचप्रमाणे आणखीही (ये) ज्या (सात्विकाः भावाः) क्षिराब्धीन्याये सत्वप्रधान (भावरूप) देवता (च) आणि (ये) ज्या ( राजसाः) ब्रह्मान्याये रजप्रधान (यक्ष रक्षसा गंधर्वादिकन्याये रजप्रधान) देवता ( तामसाः) महादेवन्याये तमप्रधान ( यक्षिणी आदि तमप्रधान) देवता (तान्) त्यादेखील ( मत्तः एव) माझ्या सर्वकर्तृत्वादि धर्मामुळेच कार्यास येतात व देवता फळदाती ह्या वचनाप्रमाणे जीवार्जकानुरूप रजप्रधान। तमप्रधान। सत्वप्रधान सुखदुःखादि फळे भोगवू शकतात. मीच त्यांना निमीत्त कारण आहे (इति विद्धि) असे समज. या अर्थाने ( तेषु अहम् ) मी त्यांच्यात आहे (तु) पण (ते मयि न ) त्या माझ्यात नाहीत. मी त्यांच्यात मी आहे म्ह. मी व्यापक आहे। आत्मक आहे आणि म्हणून त्या टवटवीत। लहलहीत दिसतात. एरव्ही मी जर त्यांचात व्यापक नसतो। आत्मक नसतो तर जिवाशिवायचे देह जसे प्रेतवत् तद्वत ते होऊन गेले असते.
आता पालटाने दुसरा अर्थ :- (तु) असे असले तरी (तेषु अहम् न) त्या देवतांमध्ये मी आसक्त झालेलो नाही (ते मयि) त्या देवतामात्र माझ्यात आसक्त आहेत। माझ्या अधिन आहेत. ।। १२ ।।
आता पालटाने दुसरा अर्थ :- (तु) असे असले तरी (तेषु अहम् न) त्या देवतांमध्ये मी आसक्त झालेलो नाही (ते मयि) त्या देवतामात्र माझ्यात आसक्त आहेत। माझ्या अधिन आहेत. ।। १२ ।।
०७.१३श्री भगवानुवाच
त्रिभिर्गुणमयैभवित्र। एभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति। मामेभ्यः परमव्ययम् ।।०७/१३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्रिभिः गुणमयैः भावैः।
एभिः सर्वम् इदम् जगत् ।
मोहितम् न अभिजानाति।
माम् एभ्यः परम् अव्ययम् ॥
एभिः सर्वम् इदम् जगत् ।
मोहितम् न अभिजानाति।
माम् एभ्यः परम् अव्ययम् ॥
अन्वय
एभि:। त्रिभिः। गुणमयैः। भावैः। इदम्। सर्वम् जगत्। मोहितम्। एभ्यः परम्। अव्ययम्। माम्। न अभिजानाति।
मराठी अर्थ
त्या देवतादेखील या परमेश्वरामुळेच आहेत आणि परमेश्वरच सर्वश्रेष्ठ आहे असे इतरांना कळत का नाही ? वेद उपनिषद आदिमध्ये हा सिद्धांत काही आलेला दिसत नाही. त्या वेदान्त्यांना। मंत्रदृष्ट्याना। ऋषींना हे ज्ञान का नाही याचे कारण सांगत आहेत।
(एभिः ) ह्या (त्रिभिः) तीन प्रकारच्या (गुणमयैः) गुणांनी युक्त असलेल्या (भावैः) देवतांनी (चेतनाशक्तींच्या ठिकाणी असलेल्या रज तम सत्व या भावांद्वारा) (इदम्) हे (सर्वम् जगत्) चतुर्विध (देव। मनुष्य। तियंच) कर्मफळीचे सकळ जीव (मोहितम्) मोहग्रस्त केलेले आहेत. अर्थात अन्यथाज्ञानाने अवघेयास भ्रमविले आहे. त्या अन्यथाज्ञानाचे कार्य म्हणजे ज्या कर्मफळी जीव जातो ते मीच आहे असे म्हणतो आणि मनुष्यदेही तर आठावरुषा विकल्प संचरल्यावर देवतांच्या बहिर्याग क्रियांना मोक्षसाधन मानतो. देवता पदार्थी अदृष्टबुद्धी धरतो. चैतन्यमायेनेच ऋषींच्या ठिकाणी सत्व गुणाची वृद्धी केली त्यामुळे त्यांना सात्विकज्ञान स्फुरले आणि त्या ज्ञानालाच। मंत्रालाच निर्गुण ज्ञान समजून हे सगळे जग त्यांच्या मागे धावले. देवतेने अशाप्रकारचे अन्यथाज्ञान उपजवले आहे म्हणून (एभ्यः) ह्या देवतांपेक्षा (परम् ) सर्व अर्थाने श्रेष्ठ व (अव्ययम्) अव्यय (अविनाशी) अशा (माम् ) मज परमेश्वराला (देवतांच्या तावडीत सापडलेला हा जीव) (न अभिजानाति) जाणत नाही. बोधानंतरही जोपर्यंत जीव अनुसरत नाही तोपर्यंत पंचविध चेष्टकत्वामुळे जीव विचारीची संपूर्णता प्राप्त करून घेऊ शकत नाही. ।।।३।।
(एभिः ) ह्या (त्रिभिः) तीन प्रकारच्या (गुणमयैः) गुणांनी युक्त असलेल्या (भावैः) देवतांनी (चेतनाशक्तींच्या ठिकाणी असलेल्या रज तम सत्व या भावांद्वारा) (इदम्) हे (सर्वम् जगत्) चतुर्विध (देव। मनुष्य। तियंच) कर्मफळीचे सकळ जीव (मोहितम्) मोहग्रस्त केलेले आहेत. अर्थात अन्यथाज्ञानाने अवघेयास भ्रमविले आहे. त्या अन्यथाज्ञानाचे कार्य म्हणजे ज्या कर्मफळी जीव जातो ते मीच आहे असे म्हणतो आणि मनुष्यदेही तर आठावरुषा विकल्प संचरल्यावर देवतांच्या बहिर्याग क्रियांना मोक्षसाधन मानतो. देवता पदार्थी अदृष्टबुद्धी धरतो. चैतन्यमायेनेच ऋषींच्या ठिकाणी सत्व गुणाची वृद्धी केली त्यामुळे त्यांना सात्विकज्ञान स्फुरले आणि त्या ज्ञानालाच। मंत्रालाच निर्गुण ज्ञान समजून हे सगळे जग त्यांच्या मागे धावले. देवतेने अशाप्रकारचे अन्यथाज्ञान उपजवले आहे म्हणून (एभ्यः) ह्या देवतांपेक्षा (परम् ) सर्व अर्थाने श्रेष्ठ व (अव्ययम्) अव्यय (अविनाशी) अशा (माम् ) मज परमेश्वराला (देवतांच्या तावडीत सापडलेला हा जीव) (न अभिजानाति) जाणत नाही. बोधानंतरही जोपर्यंत जीव अनुसरत नाही तोपर्यंत पंचविध चेष्टकत्वामुळे जीव विचारीची संपूर्णता प्राप्त करून घेऊ शकत नाही. ।।।३।।
0७.१४श्री भगवानुवाच
देवी ह्येषा गुणमयी। मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते। मायामेतां तरन्ति ते ।।0७/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दैवी हि एषा गुणमयी।
मम माया दुरत्यया ।
माम् एव ये प्रपद्यन्ते।
मायाम् एताम् तरन्ति ते ।।
मम माया दुरत्यया ।
माम् एव ये प्रपद्यन्ते।
मायाम् एताम् तरन्ति ते ।।
अन्वय
एषा गुणमयी। माया। मम। दैवी। दुरत्यया हि। माम्। ये प्रपद्यन्ते एव। चे। एताम् मायाम् तरन्ति.
मराठी अर्थ
या सर्व देवतावर्गात सर्वश्रेष्ठ देवता कोण ? तीच श्रेष्ठ का? यदर्थी माहिती देतात की-
(एषा गुणमयी) त्रिगुणात्मक अशी ही ( माया) मायानामक देवता सर्व देवतांत श्रेष्ठ आहे. कारण ती (मम) माझी आहे. एर देवता पूर्ण अर्थाने माझ्या म्हणता येत नाहीत. माझ्या तिन्ही प्रवृत्तींची भरलेपणाने वाट पाहाण्याचा। वोळगण्याचा भाव तिच्याच ठिकाणी आहे. शिवाय ती (देवी) माझ्याच अधीन असणारी आहे. आम्ही व्यक्त झालो असता आमच्या ठिकाणी असलेल्या देवपणाचे म्हणजे तिन्ही दानाचे मुख्य करण तीच आहे. अजून आमचे देह व्हावे अशी समृद्धी भाव तिच्याच ठिकाणी आहे. (अशी ती देवसंबंधीनी आहे म्हणून तिला दैवी म्हणावे.) अशी जरी ती आहे तरी जिवांसाठी माझ्याच प्रमाणे मोचक आहे असे वाटून घेऊ नकोस. उलट ती तिच्या ठिकाणी असलेल्या त्रिगुणात्मकतेमुळे (दुरत्यया हि) तरून जाण्यास। उल्लंघून जाण्यास निश्चितच कठीण आहे. कारण इतर देवतेंच्या अपेक्षा तिच्या ठिकाणी असलेले सत्व जास्त आहे. आणि सगळ्यात जास्त बंधक गुण असेल तर सत्व गुण. सत्व गुणामुळे मी बांधलेलो आहे हे लक्षात येत नाही. फार काय अपरोक्षज्ञानीदेखील तिच्या विघ्नाने भांबाऊन जातो. सामान्यी तिचा मळ क्षाळू शकत नाही. विशेषीदेखील तिचा मळ नासत नाही. जिवाविषयी माया अशी दुरत्यय असूनही भगवंत तिला माम् म्ह. माझी म्हणतात। देवी म्हणतात याचे कारण म्हणजे ती ईश्वरी अत्यंत वेचली असून जीवोद्धरण कार्यात तिला प्रथम करण म्हटले आहे. शिवाय पतिव्रतान्याये ती इतरांना (विशेष ज्ञानियाला) वोळगत नाही. ( तथापि प्रेमसंचारी भक्ताला असलेल्या परमेश्वराविषयीच्या वेचाला पाहून तिचा वेच डावाच होय. असा वेच प्राप्त करून घेण्यासाठी) (माम्) मला (ये) जे बोधवंत अनुसरले (प्रपद्यन्ते एव) सिदेराणेयाचेनि दृष्टांते अनन्यपणे भजतात। मज परमेश्वराला शरण येतात (तेच प्रेम प्राप्त करून घेतात) (ते) तेच (एताम् मायाम्) या मायेला (तरिन्त) उल्लंघून जातात. अन्यथा ती तरून जाणे मोठे कठीण आहे. ।।।४।।
(एषा गुणमयी) त्रिगुणात्मक अशी ही ( माया) मायानामक देवता सर्व देवतांत श्रेष्ठ आहे. कारण ती (मम) माझी आहे. एर देवता पूर्ण अर्थाने माझ्या म्हणता येत नाहीत. माझ्या तिन्ही प्रवृत्तींची भरलेपणाने वाट पाहाण्याचा। वोळगण्याचा भाव तिच्याच ठिकाणी आहे. शिवाय ती (देवी) माझ्याच अधीन असणारी आहे. आम्ही व्यक्त झालो असता आमच्या ठिकाणी असलेल्या देवपणाचे म्हणजे तिन्ही दानाचे मुख्य करण तीच आहे. अजून आमचे देह व्हावे अशी समृद्धी भाव तिच्याच ठिकाणी आहे. (अशी ती देवसंबंधीनी आहे म्हणून तिला दैवी म्हणावे.) अशी जरी ती आहे तरी जिवांसाठी माझ्याच प्रमाणे मोचक आहे असे वाटून घेऊ नकोस. उलट ती तिच्या ठिकाणी असलेल्या त्रिगुणात्मकतेमुळे (दुरत्यया हि) तरून जाण्यास। उल्लंघून जाण्यास निश्चितच कठीण आहे. कारण इतर देवतेंच्या अपेक्षा तिच्या ठिकाणी असलेले सत्व जास्त आहे. आणि सगळ्यात जास्त बंधक गुण असेल तर सत्व गुण. सत्व गुणामुळे मी बांधलेलो आहे हे लक्षात येत नाही. फार काय अपरोक्षज्ञानीदेखील तिच्या विघ्नाने भांबाऊन जातो. सामान्यी तिचा मळ क्षाळू शकत नाही. विशेषीदेखील तिचा मळ नासत नाही. जिवाविषयी माया अशी दुरत्यय असूनही भगवंत तिला माम् म्ह. माझी म्हणतात। देवी म्हणतात याचे कारण म्हणजे ती ईश्वरी अत्यंत वेचली असून जीवोद्धरण कार्यात तिला प्रथम करण म्हटले आहे. शिवाय पतिव्रतान्याये ती इतरांना (विशेष ज्ञानियाला) वोळगत नाही. ( तथापि प्रेमसंचारी भक्ताला असलेल्या परमेश्वराविषयीच्या वेचाला पाहून तिचा वेच डावाच होय. असा वेच प्राप्त करून घेण्यासाठी) (माम्) मला (ये) जे बोधवंत अनुसरले (प्रपद्यन्ते एव) सिदेराणेयाचेनि दृष्टांते अनन्यपणे भजतात। मज परमेश्वराला शरण येतात (तेच प्रेम प्राप्त करून घेतात) (ते) तेच (एताम् मायाम्) या मायेला (तरिन्त) उल्लंघून जातात. अन्यथा ती तरून जाणे मोठे कठीण आहे. ।।।४।।
०७.१५श्री भगवानुवाच
न मां दुष्कृतिनो मूढाः। प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना। आसुरं भावमाश्रिताः ।।०७/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न माम् दुष्कृतिनः मूढाः।
प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माया अपहृतज्ञाना।
आसुरम् भावम् अश्रिताः ।।
प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माया अपहृतज्ञाना।
आसुरम् भावम् अश्रिताः ।।
अन्वय
दुष्कृतिनः। मूढाः। माम् न प्रपद्यन्ते। माया अपहृतज्ञानाः। आसुरम्। भावम्। आश्रिताः। नराधमाः : 1: नराधमाः। दुष्कृतिनः। माम्। न प्रपद्यन्ते। माया अपहृतज्ञानाः। आसुरम् भावम्आश्रिताः.
मराठी अर्थ
तेराव्या श्लोकी त्रिगुणात्मक देवतांनी सकळ जीव मोहग्रस्त झाल्यामुळे सर्वापर अशा परमेश्वराला जाणत नाहीत असे सांगितले. त्या त्रिगुणात्मक देवता जीवांना मोहित का बरं करतात ? तसेच माया शरणागतांना तरून जाणे शक्य आहे. मग जीव ज्ञान झाल्यावरही परमेश्वराला शरण का बरं जात नाही? आणि जे शरण येत नाहीत त्यांची काय अवस्था होते? या दोन्ही प्रश्नांची उत्तरे देतात.
(दुष्कृतिनः) विधीभंग व निषेधाचरण यांचा प्रसव न मोडणारे (अनंता जन्मी झालेल्या ज्ञानात आपल्या दृष्कृताचा प्रसव। संस्कार न मोडणारे) आणि त्यामुळे (मूढाः) मूढ झालेले (अधम झालेले) लोक (माम् न प्रपद्यन्ते) मला अनुसरत नाहीत। शरण येत नाहीत. परिणामी ते ( मायया अपहृतज्ञानाः) 'परमेश्वर आज्ञा अतिक्रमीतरी माया बोधु हरे' या वचनानुसार त्यांच्या बोधाचा -हास होतो. अश्यांना बोधाच्या ओवाळणीचेही साध्य होत नाही. देहान्तरी पडल्यावर मग असे जीव (आसुरम्) आसुरी (भावम्) प्रकृतीचा (आश्रिताः) आश्रय घेतात आणि जन्ममरणाच्या चक्रात पडतात. अर्थात अशाच जिवांना त्या देवता मोहग्रस्त करतात. अशा जिवांना तू ( नराधमाः) अधमाहून अधम समज.
दुसऱ्याप्रकारे अन्वय :- ( नराधमाः) ज्ञान असूनही कर्मचांडाळाचेनि दृष्टांते अज्ञानासारखे विषयासक्त (इथे नर शब्द बोधवंतावाचक कारण नर शब्दाचा अर्थ पुरुष असा होतो. ब्रह्मविद्येत बोधवंताला पुरुष असे म्हटले आहे. मग ती स्त्री हो अथवा पुरुष नरच होय.) आणि (दुष्कृतिनः) अविधी अनिष्टाचा प्रसव असून त्याचा पोळ नसणारे (माम्) साधनदात्याला ( न प्रपद्यन्ते) अनुसरत नाहीत। शरण रिगत नाहीत. अशा लोकांना देवता मोहग्रस्त करतात कारण ते ( मायया अपहृतज्ञानाः) 'परमेश्वर आज्ञा अतिक्रमी तरी माया बोध हरे' या वचनानुसार बोध गमावलेले असतात. देहान्तरी पडल्यावर असे लोक (आसुरम् भावम् आश्रिताः) आसुरी संपत्तीचा आश्रय घेऊन अनेकविध नरक जोडून घेतात. ।। १५ ।।
(दुष्कृतिनः) विधीभंग व निषेधाचरण यांचा प्रसव न मोडणारे (अनंता जन्मी झालेल्या ज्ञानात आपल्या दृष्कृताचा प्रसव। संस्कार न मोडणारे) आणि त्यामुळे (मूढाः) मूढ झालेले (अधम झालेले) लोक (माम् न प्रपद्यन्ते) मला अनुसरत नाहीत। शरण येत नाहीत. परिणामी ते ( मायया अपहृतज्ञानाः) 'परमेश्वर आज्ञा अतिक्रमीतरी माया बोधु हरे' या वचनानुसार त्यांच्या बोधाचा -हास होतो. अश्यांना बोधाच्या ओवाळणीचेही साध्य होत नाही. देहान्तरी पडल्यावर मग असे जीव (आसुरम्) आसुरी (भावम्) प्रकृतीचा (आश्रिताः) आश्रय घेतात आणि जन्ममरणाच्या चक्रात पडतात. अर्थात अशाच जिवांना त्या देवता मोहग्रस्त करतात. अशा जिवांना तू ( नराधमाः) अधमाहून अधम समज.
दुसऱ्याप्रकारे अन्वय :- ( नराधमाः) ज्ञान असूनही कर्मचांडाळाचेनि दृष्टांते अज्ञानासारखे विषयासक्त (इथे नर शब्द बोधवंतावाचक कारण नर शब्दाचा अर्थ पुरुष असा होतो. ब्रह्मविद्येत बोधवंताला पुरुष असे म्हटले आहे. मग ती स्त्री हो अथवा पुरुष नरच होय.) आणि (दुष्कृतिनः) अविधी अनिष्टाचा प्रसव असून त्याचा पोळ नसणारे (माम्) साधनदात्याला ( न प्रपद्यन्ते) अनुसरत नाहीत। शरण रिगत नाहीत. अशा लोकांना देवता मोहग्रस्त करतात कारण ते ( मायया अपहृतज्ञानाः) 'परमेश्वर आज्ञा अतिक्रमी तरी माया बोध हरे' या वचनानुसार बोध गमावलेले असतात. देहान्तरी पडल्यावर असे लोक (आसुरम् भावम् आश्रिताः) आसुरी संपत्तीचा आश्रय घेऊन अनेकविध नरक जोडून घेतात. ।। १५ ।।
०७.१६श्री भगवानुवाच
चतुर्विधा भजन्ते मां। जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी। ज्ञानी च भरतर्षभ ।।०७/१६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
चतुर्विधाः भजन्ते माम्।
जनाः सुकृतिनः अर्जुन ।
आर्तः जिज्ञासु अर्थार्थी।
ज्ञानी च भरतर्षभ ।।
जनाः सुकृतिनः अर्जुन ।
आर्तः जिज्ञासु अर्थार्थी।
ज्ञानी च भरतर्षभ ।।
अन्वय
भरतर्षभ अर्जुन। सुकृतिनः। माम् भजन्ते। चतुर्विधाः। आर्त। जिज्ञासु। अर्थार्थी। च। ज्ञानी.
मराठी अर्थ
जे परमेश्वराला अनुसरतात। अनन्यभावे शरण रिगतात त्यांना काय म्हणावे? ते समग्र सारखेच काय? अशी अर्जुनास शंका आलेली जाणून तिचे निवारण करतात की-
दुसरा अर्थ :- आर्तः जिज्ञासुः अर्थार्थी च ज्ञानी (भरतर्षभ अर्जुन) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना ! (सुकृतिनः) सुष्ट संस्काराचे (विधी इष्टाचा प्रसव त्यांनी वाढवलेला आहे म्हणून त्यांना सुकृतिनः म्हणावे. अथवा मागा अनेक ज्ञानदेहात सुकृत विधी इष्ट आचरून। बोटी बोटी योग्यता साचवून ईश्वरी अर्पण करणारे म्हणून त्यांना सुकृतिनः असे म्हणावे.) असे (जनाः) लोक ( माम् भजन्ते) मज परमेश्वराला (आपल्या साधनदात्याला) भजतात। अनुसरतात। आज्ञापालन करतात ते (चतुर्विधाः) चार प्रकारचे आहेत. जसे पूर्वजन्माच्या दुष्कृताचा संस्कारामुळे परमेश्वराला शरण येत नाहीत तसेच पूर्वजन्माच्या सुकृतामुळेच कोणीतरी मला भजतात. त्या पूर्वजन्माच्या सुकृतामुळेच त्या भजण्यायांमध्ये चार भेद झालेले आहेत. (आर्तः) (आर्तोदुःखत्रसिच्चत्तो) जन्ममरणरूप संसाराला (कारणीभूत असणारे जे दोष अथवा जन्ममरणरूप संसाराचे दुःख त्याला) ज्यांचे चित्त कंटाळलेले आहे. अर्थात संसाराचा ब्रस ज्यांना प्रधानत्वे आहे। भल्याची चाड अनुषंगिक भावे आहे असे. अर्थात कुष्टीवासनेच्या दृष्टांतीचे स्वतेव त्यागिये आणि अनिष्ट त्यागिये. बोध झाल्यानंतर पूर्वसंस्कारामुळे त्याला असे वाटते की। हा जन्ममरणरूप संसार हा अनिष्ट आहे। दुःखदायी आहे आणि अनित्य आहे. म्हणून त्याला त्याच्याविषयी एकप्रकारचा कंटाळा। उद्वेग। वैराग्य आहे. त्याला इथे आर्त म्हटले आहे. वांचून इतर लोक जी आर्ताची व्याख्या करतात। जशी द्रौपदीने धावा केल्या ती आर्त। गजेन्द्राने धावा केल्या ती आर्त। ती आपल्याला मान्य नाही. (जिज्ञासु) (जिज्ञासुरुत्तमो मयि ) ज्ञानियाच्या भजनाचे। परमेश्वराविषयीचे ज्ञान जाणून घेऊ इच्छिणारे. पूर्वसंस्कारच त्याचा असा आहे की त्याला परमेश्वर पदार्थाविषयी उत्तमोत्तम ज्या गोष्टी आहेत त्या जाणून घ्याव्यात. देवाच्या लीळा। देवाचे गुणधर्म ज्ञान विज्ञान ते कसे आहेत हे जाणून घ्यावेत अशी जिज्ञासा ज्याच्या अंतःकरणी आहे तो जिज्ञासू वांचून प्रपंच कसा आहे। जीव कसा आहे आणि देवता कश्या आहेत हे मुख्यत्वे त्याची जाणून घ्यायची त्याची इच्छा नाही. देवाने वसुदेवाच्याच घरी जन्म का घ्यावा ? देवकीलाच माता का म्हणावे ? नंदाच्याच घरी पोसावण्यासारखे (दत्तक) अनाथ बाळकासारखे का जावे ? असे अनेक उत्तमोत्तम भाव त्या अवताराच्या ठिकाणी आहेत ते अथवा निराकारामध्ये असलेले ते जाणून घेण्याविषयी जो इच्छुक आहे तो जिज्ञासू. (अर्थातच निराकारामधल्या भावांची जिज्ञासा करणारा तो श्रेष्ठ अधिकाराचा होय). (अर्थार्थी) (अर्थार्थी नित्यपदाकांक्षी) अनुसरल्या ज्ञानियांच्या भजनीचे प्रयत्नीये पुरुष. अर्थ शब्दे नित्यपद. त्याची आकांक्षा उत्कटतेने असलेले. अर्थात शोशत अवस्थेची अपेक्षा करणारा त्याला इथे अर्थार्थी म्हटले आहे. भल्याची चाड हा गुण प्रधानत्वे असून संसाराचा प्रस अनुषंगिक भावे असणारे ते अर्थार्थी इतर लोक अर्थार्थीमध्ये सुदाम्याला घेतात. (च) आणि (ज्ञानी) प्रेमसंचारी भक्ताच्या भजनीचे व वस्तूभजनीये मळवत् त्यागाचे पुरुष. प्रयत्नाने सकळ गुणांशी गाठ घालिते. परमेश्वराच्या अस्तित्वाबद्दल त्याला एवढी अत्कट आपुलकी आहे की तो नाही आहे असे ऐकल्याबरोबर प्राण टाकून देतो म्हणून त्याला इथे ज्ञानी म्हटले. ( जिज्ञासु व अर्थार्थी हे दोन्ही पुरुष मळत्यागिये होत.) इतर लोक ज्ञानी पदाची व्याख्या निष्काम कर्म करणारा अशी करतात. आणि आधीचे जे तीन सांगितलेत ते सकाम कर्म करणारे आहेत. अशी त्यांची समजूत आहे. आणि म्हणून ज्ञानी श्रेष्ठ आहे असे मानतात. परंतु आपल्या मते चारही भजणारे निष्कामच आहेत. पैकी तिघांचीही कामना ती उध्र्वपैकीचीच आहे. तिला सकामता म्हणताच येत नाही. आर्त। जिज्ञासु। अर्थार्थी आणि ज्ञानी या चारही पदांची व्याख्या आमच्या देवाने निरूपिली आहे. तीच आपल्याला मान्य आहे. इतर लोक या चारही पदांची जी व्याख्या करतात ती आपल्याला मान्य नाही.
दुसरा अर्थ :- (आर्तः) जीवदेवता भजनीया कोरडा. संसार दुःखदायी अनित्य आहे असे मानून त्याग करणारा. ( जिज्ञासुः) मळत्यागिया. भल्याची चाड आहे पण सामान्य प्रयत्नाचा। सकळ गुण कसे आहेत ते अनुष्ठान पाहणारा। चर्चकेसि चर्चका। जिज्ञासकेसि जिज्ञासका। भावाळुवेसि भावाळुवा पुणे न्याये अप्राप्ती आदि अवघेच गुण अनुष्ठण्याची जिज्ञासा असणारा. (अर्थार्थी) साधनदाता हाच परमअर्थ आहे. तो प्राप्त व्हावा म्हणून तळमळणारा। आर्ति अप्राप्ती करणारा। वस्तूभजनिया मळवत् त्यागिया. (च) आणि (ज्ञानी) पुरभजनिया प्रेमसंचारी भक्त भरतर्षभ म्ह. भरत कुळातील श्रेष्ठ असे अर्जुनाला भगवंतांनी संबोधिले कारण भरत कुळात आजपर्यंत कोणीच बोधाला पात्र झाला नव्हता. अर्जुनदेव पहिलेच होते. ।।।६।।
दुसरा अर्थ :- आर्तः जिज्ञासुः अर्थार्थी च ज्ञानी (भरतर्षभ अर्जुन) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना ! (सुकृतिनः) सुष्ट संस्काराचे (विधी इष्टाचा प्रसव त्यांनी वाढवलेला आहे म्हणून त्यांना सुकृतिनः म्हणावे. अथवा मागा अनेक ज्ञानदेहात सुकृत विधी इष्ट आचरून। बोटी बोटी योग्यता साचवून ईश्वरी अर्पण करणारे म्हणून त्यांना सुकृतिनः असे म्हणावे.) असे (जनाः) लोक ( माम् भजन्ते) मज परमेश्वराला (आपल्या साधनदात्याला) भजतात। अनुसरतात। आज्ञापालन करतात ते (चतुर्विधाः) चार प्रकारचे आहेत. जसे पूर्वजन्माच्या दुष्कृताचा संस्कारामुळे परमेश्वराला शरण येत नाहीत तसेच पूर्वजन्माच्या सुकृतामुळेच कोणीतरी मला भजतात. त्या पूर्वजन्माच्या सुकृतामुळेच त्या भजण्यायांमध्ये चार भेद झालेले आहेत. (आर्तः) (आर्तोदुःखत्रसिच्चत्तो) जन्ममरणरूप संसाराला (कारणीभूत असणारे जे दोष अथवा जन्ममरणरूप संसाराचे दुःख त्याला) ज्यांचे चित्त कंटाळलेले आहे. अर्थात संसाराचा ब्रस ज्यांना प्रधानत्वे आहे। भल्याची चाड अनुषंगिक भावे आहे असे. अर्थात कुष्टीवासनेच्या दृष्टांतीचे स्वतेव त्यागिये आणि अनिष्ट त्यागिये. बोध झाल्यानंतर पूर्वसंस्कारामुळे त्याला असे वाटते की। हा जन्ममरणरूप संसार हा अनिष्ट आहे। दुःखदायी आहे आणि अनित्य आहे. म्हणून त्याला त्याच्याविषयी एकप्रकारचा कंटाळा। उद्वेग। वैराग्य आहे. त्याला इथे आर्त म्हटले आहे. वांचून इतर लोक जी आर्ताची व्याख्या करतात। जशी द्रौपदीने धावा केल्या ती आर्त। गजेन्द्राने धावा केल्या ती आर्त। ती आपल्याला मान्य नाही. (जिज्ञासु) (जिज्ञासुरुत्तमो मयि ) ज्ञानियाच्या भजनाचे। परमेश्वराविषयीचे ज्ञान जाणून घेऊ इच्छिणारे. पूर्वसंस्कारच त्याचा असा आहे की त्याला परमेश्वर पदार्थाविषयी उत्तमोत्तम ज्या गोष्टी आहेत त्या जाणून घ्याव्यात. देवाच्या लीळा। देवाचे गुणधर्म ज्ञान विज्ञान ते कसे आहेत हे जाणून घ्यावेत अशी जिज्ञासा ज्याच्या अंतःकरणी आहे तो जिज्ञासू वांचून प्रपंच कसा आहे। जीव कसा आहे आणि देवता कश्या आहेत हे मुख्यत्वे त्याची जाणून घ्यायची त्याची इच्छा नाही. देवाने वसुदेवाच्याच घरी जन्म का घ्यावा ? देवकीलाच माता का म्हणावे ? नंदाच्याच घरी पोसावण्यासारखे (दत्तक) अनाथ बाळकासारखे का जावे ? असे अनेक उत्तमोत्तम भाव त्या अवताराच्या ठिकाणी आहेत ते अथवा निराकारामध्ये असलेले ते जाणून घेण्याविषयी जो इच्छुक आहे तो जिज्ञासू. (अर्थातच निराकारामधल्या भावांची जिज्ञासा करणारा तो श्रेष्ठ अधिकाराचा होय). (अर्थार्थी) (अर्थार्थी नित्यपदाकांक्षी) अनुसरल्या ज्ञानियांच्या भजनीचे प्रयत्नीये पुरुष. अर्थ शब्दे नित्यपद. त्याची आकांक्षा उत्कटतेने असलेले. अर्थात शोशत अवस्थेची अपेक्षा करणारा त्याला इथे अर्थार्थी म्हटले आहे. भल्याची चाड हा गुण प्रधानत्वे असून संसाराचा प्रस अनुषंगिक भावे असणारे ते अर्थार्थी इतर लोक अर्थार्थीमध्ये सुदाम्याला घेतात. (च) आणि (ज्ञानी) प्रेमसंचारी भक्ताच्या भजनीचे व वस्तूभजनीये मळवत् त्यागाचे पुरुष. प्रयत्नाने सकळ गुणांशी गाठ घालिते. परमेश्वराच्या अस्तित्वाबद्दल त्याला एवढी अत्कट आपुलकी आहे की तो नाही आहे असे ऐकल्याबरोबर प्राण टाकून देतो म्हणून त्याला इथे ज्ञानी म्हटले. ( जिज्ञासु व अर्थार्थी हे दोन्ही पुरुष मळत्यागिये होत.) इतर लोक ज्ञानी पदाची व्याख्या निष्काम कर्म करणारा अशी करतात. आणि आधीचे जे तीन सांगितलेत ते सकाम कर्म करणारे आहेत. अशी त्यांची समजूत आहे. आणि म्हणून ज्ञानी श्रेष्ठ आहे असे मानतात. परंतु आपल्या मते चारही भजणारे निष्कामच आहेत. पैकी तिघांचीही कामना ती उध्र्वपैकीचीच आहे. तिला सकामता म्हणताच येत नाही. आर्त। जिज्ञासु। अर्थार्थी आणि ज्ञानी या चारही पदांची व्याख्या आमच्या देवाने निरूपिली आहे. तीच आपल्याला मान्य आहे. इतर लोक या चारही पदांची जी व्याख्या करतात ती आपल्याला मान्य नाही.
दुसरा अर्थ :- (आर्तः) जीवदेवता भजनीया कोरडा. संसार दुःखदायी अनित्य आहे असे मानून त्याग करणारा. ( जिज्ञासुः) मळत्यागिया. भल्याची चाड आहे पण सामान्य प्रयत्नाचा। सकळ गुण कसे आहेत ते अनुष्ठान पाहणारा। चर्चकेसि चर्चका। जिज्ञासकेसि जिज्ञासका। भावाळुवेसि भावाळुवा पुणे न्याये अप्राप्ती आदि अवघेच गुण अनुष्ठण्याची जिज्ञासा असणारा. (अर्थार्थी) साधनदाता हाच परमअर्थ आहे. तो प्राप्त व्हावा म्हणून तळमळणारा। आर्ति अप्राप्ती करणारा। वस्तूभजनिया मळवत् त्यागिया. (च) आणि (ज्ञानी) पुरभजनिया प्रेमसंचारी भक्त भरतर्षभ म्ह. भरत कुळातील श्रेष्ठ असे अर्जुनाला भगवंतांनी संबोधिले कारण भरत कुळात आजपर्यंत कोणीच बोधाला पात्र झाला नव्हता. अर्जुनदेव पहिलेच होते. ।।।६।।
०७.१७श्री भगवानुवाच
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त। एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्। अहं स च मम प्रियः ।।०७/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तेषाम् ज्ञानी नित्ययुक्तः।
एकभक्तिः विशिष्यते ।
प्रियः हि ज्ञानिनः अत्यर्थम्।
अहम् सः च मम प्रियः ।।
एकभक्तिः विशिष्यते ।
प्रियः हि ज्ञानिनः अत्यर्थम्।
अहम् सः च मम प्रियः ।।
अन्वय
तेषाम्। ज्ञानी। नित्ययुक्तः। एकभक्तिः। विशिष्यते। ज्ञानिनः। अहम् हि। अत्यर्थम् प्रियः। च। सः मम प्रियः.
मराठी अर्थ
मग या चारही भजणाऱ्यांमध्ये प्रेमी भक्त श्रेष्ठ का बरे ते सांगत आहेत.
( तेषाम्) या चारही प्रकारच्या अनुसरल्यांमध्ये। (ज्ञानी) प्रेमसंचारी भक्त। (नित्ययुक्तः) "भक्त वियोगी तुरे" अशा असामान्यपणे परमेश्वरासी नित्ययुक्तत्व असल्यामुळे व परमेश्वराकडूनही "भक्ता नित्य संबंध" या वचनाप्रमाणे नित्यसंबंध असल्यामुळे। (एकभक्तिः) असामान्य अशा अनन्य भक्तीमुळे। (विशिष्यते) अतिउत्तम होय. याशिवाय त्याचे साधन अव्यभिचारी आहे का "भक्ता प्रमाद नाही" आणि "भक्ता अविधी नाही" म्हणूनही प्रेसंचारी भक्त श्रेष्ठ होय। (ज्ञानिनः) त्या प्रेमी भक्तांना। (अहम् हि) मीच (साधनदाता परमेश्वरच)। (अत्यर्थम् प्रियः) अत्यंतिक प्रिय असतो. कुष्टियाचा तो सुंदरा श्रीमूर्तीधार्याते म्हणे जी मी तुमते ओळखेनाङ्ग। (च) आणि (सः) तो भक्त। (मम प्रियः) मला अत्यंत प्रिय आहे. येरे तिन्ही अनुसरलेले ज्ञानिये ह्या अर्थाने प्रेमी भक्तापेक्षा डावे आहेत. ।।।७।।
( तेषाम्) या चारही प्रकारच्या अनुसरल्यांमध्ये। (ज्ञानी) प्रेमसंचारी भक्त। (नित्ययुक्तः) "भक्त वियोगी तुरे" अशा असामान्यपणे परमेश्वरासी नित्ययुक्तत्व असल्यामुळे व परमेश्वराकडूनही "भक्ता नित्य संबंध" या वचनाप्रमाणे नित्यसंबंध असल्यामुळे। (एकभक्तिः) असामान्य अशा अनन्य भक्तीमुळे। (विशिष्यते) अतिउत्तम होय. याशिवाय त्याचे साधन अव्यभिचारी आहे का "भक्ता प्रमाद नाही" आणि "भक्ता अविधी नाही" म्हणूनही प्रेसंचारी भक्त श्रेष्ठ होय। (ज्ञानिनः) त्या प्रेमी भक्तांना। (अहम् हि) मीच (साधनदाता परमेश्वरच)। (अत्यर्थम् प्रियः) अत्यंतिक प्रिय असतो. कुष्टियाचा तो सुंदरा श्रीमूर्तीधार्याते म्हणे जी मी तुमते ओळखेनाङ्ग। (च) आणि (सः) तो भक्त। (मम प्रियः) मला अत्यंत प्रिय आहे. येरे तिन्ही अनुसरलेले ज्ञानिये ह्या अर्थाने प्रेमी भक्तापेक्षा डावे आहेत. ।।।७।।
०७.१८श्री भगवानुवाच
उदाराः सर्व एवैते। ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा। मामेवानुत्तमां गतिम् ।।०७/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उदाराः सर्व एव एते।
ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा।
माम् एव अनुत्तमाम् गतिम् ॥
ज्ञानी तु आत्मा एव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा।
माम् एव अनुत्तमाम् गतिम् ॥
अन्वय
एते सर्वे एव उदाराः। तु। ज्ञानी। आत्मा एव मे मतम्।हि सः। युक्तात्मा। अनुत्तमाम् गतिम् माम्। एव। आस्थितः
मराठी अर्थ
(एते) हे चारही (सर्वे एव) सर्वच्या सर्व। (उदाराः) कर्मरहाटीतील सर्वश्रेष्ठ पात्राहूनही अतिउत्तम आणि प्रशंसनीय पात्र होत। (तु) परंतु। (ज्ञानी) प्रेमसंचारी भक्त हा तर जणू काही (आत्मा एव) माझा आत्माच आहे असे। (मे मतम् ) मी समजतो। (हि) कारण की। (सः) तो। (युक्तात्मा) आत्मा शब्दे परमेश्वर त्याच्याशी सातत्याने युक्त असतो म्हणून त्यास युक्तात्मा म्हणावे। (अनुत्तमाम् गतिम् ) "परमेश्वर पुरुषार्थ लाभापासौनि लाभ " या वचनाप्रमाणे ज्यापेक्षा आणखीन श्रेष्ठ प्राप्ती श्रेष्ठ लाभ दुसरा नाहीच अशा। (माम्) मज परमेश्वराच्या (एव) ठाईच। (आस्थितः) उत्तम प्रकारे स्थिरावलेला असतो. "आत्मेनीवीण कुडीसी असणेचि नाही" या भगवदुक्तीप्रमाणे भक्त देवाशिवाय असू शकत नाही. जेचि एवे ठाई वर्ते तेचि एरे ठाई वर्ते येणे न्याये भक्ताशिवाय परमेश्वरही रहात नाहीत। देशत्याग करतात म्हणून त्यास जणू काही माझा आत्मा असे भगवंत म्हणतात. ।।।८।।
०७.१९श्री भगवानुवाच
बहूनां जन्मनामन्ते। ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति। स महात्मा सुदुर्लभः ।।०७/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बहूनाम् जन्मनाम् अन्ते।
ज्ञानवान् माम् प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वम् इति।
स महात्मा सुदुर्लभः ।।
ज्ञानवान् माम् प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वम् इति।
स महात्मा सुदुर्लभः ।।
अन्वय
ज्ञानवान्। बहूनाम्। अन्ते। माम्। प्रपद्यन्ते। वासुदेवः सर्वम् इति सः महात्मा।
मराठी अर्थ
मग अशी अवस्था त्याला याच जन्मी प्राप्त झाली आहे काय? ते सांगत आहेत.
(ज्ञानवान्) बोधवंत (बहुनाम्) पुष्कळशा ज्ञानदेहात बोटी बोटी योग्यता साचवून (अन्ते) शेवटी (माम्) मज परमेश्वराला (प्रपद्यन्ते) अनन्यभावे शरण रिगतो. सहसा याच जन्मी हे त्याला प्राप्त झालेले आहे असे नाही. ती बहुता सुकृताची। बहुता जन्मींच्या निष्काम क्रियेच्या योग्यतेची जोड ती फळाला आल्यामुळे कोणी होऊन मला भजतो आणि उद्धरूण जातो; कोणी जिज्ञासु होऊन भजतो। कोणी अर्थार्थी होऊन मला भजतो। तर कोणी त्याहीपेक्षा श्रेष्ठ तो ज्ञानी (प्रेमी भक्त) होऊन आणि मला भजतो आणि उद्धरूण जातो. अशा अनुसरणाऱ्यांमध्येही मागील श्लोकी सांगितलेला ज्ञानी अर्थात प्रेमसंचारी भक्त (वासुदेवः सर्वम् इति) (मम: चा इथे अध्यार्ह) माझे सर्वस्व साधनदाता परमेश्वरच अवतारच आहे. साधन तरी हेच आहेत। साध्य तरी हेच आहेत। प्राप्य तरी हेच आणि प्रापक तरी हेच असा त्याचा दृढप्रतितीचा निश्चय असतो. ( त्वमेव माता पिताश्च तमेव.. हे भक्तासी वास्तव असे पक्षकारी म्हणितले असे) (सः महात्मा) असा प्रेमसंचारी भक्त (सुदुर्लभः) अत्यंत दुर्मिळ होए. असन्निधानिस्थतांना तर दिसतच नाही परंतु सन्निधानामध्येही क्वचीतांना दिसलाच तरी कुटस्थपणे दिसले. श्रीउद्धवदेव बहुतांनी पाहिले परंतु ते दिसून न दिसल्यासारखेच आहेत. मागे अठराव्या श्लोकी सांगितलेला प्रेमी भक्त अथवा आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी लक्षणाचे अथवा अनुसरलेले पुरुष हे मागील अनेक ज्ञानदेहातील संचित योग्यतेमुळे ह्या अवस्थेला पोहचलेले असतात. या पुरुषांनाच उद्देशून 'मग एखादा सदैव उपरती घे बोटी बोटी साचवून ईश्वरी अर्पी' असे म्हणितले आहे. ।।।९।। : :
(ज्ञानवान्) बोधवंत (बहुनाम्) पुष्कळशा ज्ञानदेहात बोटी बोटी योग्यता साचवून (अन्ते) शेवटी (माम्) मज परमेश्वराला (प्रपद्यन्ते) अनन्यभावे शरण रिगतो. सहसा याच जन्मी हे त्याला प्राप्त झालेले आहे असे नाही. ती बहुता सुकृताची। बहुता जन्मींच्या निष्काम क्रियेच्या योग्यतेची जोड ती फळाला आल्यामुळे कोणी होऊन मला भजतो आणि उद्धरूण जातो; कोणी जिज्ञासु होऊन भजतो। कोणी अर्थार्थी होऊन मला भजतो। तर कोणी त्याहीपेक्षा श्रेष्ठ तो ज्ञानी (प्रेमी भक्त) होऊन आणि मला भजतो आणि उद्धरूण जातो. अशा अनुसरणाऱ्यांमध्येही मागील श्लोकी सांगितलेला ज्ञानी अर्थात प्रेमसंचारी भक्त (वासुदेवः सर्वम् इति) (मम: चा इथे अध्यार्ह) माझे सर्वस्व साधनदाता परमेश्वरच अवतारच आहे. साधन तरी हेच आहेत। साध्य तरी हेच आहेत। प्राप्य तरी हेच आणि प्रापक तरी हेच असा त्याचा दृढप्रतितीचा निश्चय असतो. ( त्वमेव माता पिताश्च तमेव.. हे भक्तासी वास्तव असे पक्षकारी म्हणितले असे) (सः महात्मा) असा प्रेमसंचारी भक्त (सुदुर्लभः) अत्यंत दुर्मिळ होए. असन्निधानिस्थतांना तर दिसतच नाही परंतु सन्निधानामध्येही क्वचीतांना दिसलाच तरी कुटस्थपणे दिसले. श्रीउद्धवदेव बहुतांनी पाहिले परंतु ते दिसून न दिसल्यासारखेच आहेत. मागे अठराव्या श्लोकी सांगितलेला प्रेमी भक्त अथवा आर्त जिज्ञासु अर्थार्थी लक्षणाचे अथवा अनुसरलेले पुरुष हे मागील अनेक ज्ञानदेहातील संचित योग्यतेमुळे ह्या अवस्थेला पोहचलेले असतात. या पुरुषांनाच उद्देशून 'मग एखादा सदैव उपरती घे बोटी बोटी साचवून ईश्वरी अर्पी' असे म्हणितले आहे. ।।।९।। : :
०७.२०श्री भगवानुवाच
कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः। प्रपद्यन्ते ऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया । ।०७/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कामैः तैः तैः हतज्ञानाः।
प्रपद्यन्ते अन्यदेवताः ।
तम् तम् नियमम् अस्थाय।
प्रकृत्या नियताः स्वया ॥
प्रपद्यन्ते अन्यदेवताः ।
तम् तम् नियमम् अस्थाय।
प्रकृत्या नियताः स्वया ॥
अन्वय
तैः तैः कामैः। हतज्ञानाः। अन्यदेवता प्रपद्यन्ते। स्वया प्रकृत्या। तम् तम् नियमम् आस्थाय नियताः
मराठी अर्थ
जे अनुसरत नाहीत त्यांची कव्हण गती ? अथवा मागील पंधराव्या श्लोकी सांगितलेले नराधम अथवा दुष्कृतिनः बोधापहारास पात्र कशाने होतात ? बोधापहारानंतर त्यांची कव्हण गती ? इत्यादि शंकांच्या निवारणार्थ हा श्लोक प्रवर्तला आहे.
(तैः तैः कामैः) (ज्या ज्या इषणांचा प्रसव मागा अनंता सृष्टी मोडीला नाही। प्रयत्नेकरून कुंठविला नाही) त्या त्या कामनांमुळे इषणांमुळे (हतज्ञानाः) ज्यांचे ज्ञान हरवले आहे। 'अनिष्टसेवेतव विकल्प संचरे' या वचनाप्रमाणे ज्यांची अप्रयत्न करून प्रतिती पातळ झाली आहे। अशांचा बोधापहार होतो आणि मग ते (अन्यदेवता प्रपद्यन्ते) अन्य देवतांना भजू लागतात. मला शरण न येऊन अन्य देवतांना शरण जातात. ( स्वया प्रकृत्या) कर्मवशात प्राप्त झालेल्या राजस। तामस। सात्विक भेदे त्रिविध प्रकृतीने प्रेरित होऊन (तम् तम् नियमम् आस्थाय ) सृष्टीव्यवस्थेच्या (त्या त्या कामनापूर्तीसाठी जो नियम सृष्टीव्यवस्थेमध्ये असेल) त्या त्या नियमाला धारण करून ( नियताः ) अनिवार्यपणे देवताभक्तीत योजले जातात. बोधामुळे प्राप्त झालेले झालेले स्वातंत्र्य गमावल्यामुळे अशा अवस्थेला ते येतात. - प्रकृती शब्दाचा अर्थ देह असा पण होतो. परंतु इथे प्रकृती शब्दाचा अर्थ असा आहे. अनंता ज्ञानदेही जे जे संस्कार उरवलेले आहेत त्यानुसार प्रत्येकाचा स्वभाव बनलेला असतो आणि त्यानुसारच तो आपापला त्या त्या इषणांचा अधीन होतो त्या स्वभावाला इथे प्रकृती म्हटलेले आहे. त्या स्वभावाला अधीन होऊन आणि त्या त्या कामनांनी ज्यांचे ज्ञान अपहरले गेले आहे असे गतबोधीये ते त्या त्या नियमांचा आश्रय करून अन्य देवतेला शरण जातात. ॥२०॥ ।
(तैः तैः कामैः) (ज्या ज्या इषणांचा प्रसव मागा अनंता सृष्टी मोडीला नाही। प्रयत्नेकरून कुंठविला नाही) त्या त्या कामनांमुळे इषणांमुळे (हतज्ञानाः) ज्यांचे ज्ञान हरवले आहे। 'अनिष्टसेवेतव विकल्प संचरे' या वचनाप्रमाणे ज्यांची अप्रयत्न करून प्रतिती पातळ झाली आहे। अशांचा बोधापहार होतो आणि मग ते (अन्यदेवता प्रपद्यन्ते) अन्य देवतांना भजू लागतात. मला शरण न येऊन अन्य देवतांना शरण जातात. ( स्वया प्रकृत्या) कर्मवशात प्राप्त झालेल्या राजस। तामस। सात्विक भेदे त्रिविध प्रकृतीने प्रेरित होऊन (तम् तम् नियमम् आस्थाय ) सृष्टीव्यवस्थेच्या (त्या त्या कामनापूर्तीसाठी जो नियम सृष्टीव्यवस्थेमध्ये असेल) त्या त्या नियमाला धारण करून ( नियताः ) अनिवार्यपणे देवताभक्तीत योजले जातात. बोधामुळे प्राप्त झालेले झालेले स्वातंत्र्य गमावल्यामुळे अशा अवस्थेला ते येतात. - प्रकृती शब्दाचा अर्थ देह असा पण होतो. परंतु इथे प्रकृती शब्दाचा अर्थ असा आहे. अनंता ज्ञानदेही जे जे संस्कार उरवलेले आहेत त्यानुसार प्रत्येकाचा स्वभाव बनलेला असतो आणि त्यानुसारच तो आपापला त्या त्या इषणांचा अधीन होतो त्या स्वभावाला इथे प्रकृती म्हटलेले आहे. त्या स्वभावाला अधीन होऊन आणि त्या त्या कामनांनी ज्यांचे ज्ञान अपहरले गेले आहे असे गतबोधीये ते त्या त्या नियमांचा आश्रय करून अन्य देवतेला शरण जातात. ॥२०॥ ।
०७.२१श्री भगवानुवाच
यो यो यां यां तनुं भक्तः। श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां। तामेव विदधाम्यहम् ।।०७/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः यः याम् याम् तनुम् भक्तः।
श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति ।
तस्य तस्य अचलाम् श्रद्धाम्।
ताम् एव विदधामि अहम् ।।
श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति ।
तस्य तस्य अचलाम् श्रद्धाम्।
ताम् एव विदधामि अहम् ।।
अन्वय
यः यः। भक्तः। याम् याम् तनुम्। श्रद्धया। अर्चितुम् इच्छति। तस्य तस्य। श्रद्धाम्। ताम् एव। अहम्। अचलाम् विदधामि .
मराठी अर्थ
असे देवदत्त ज्ञान गमाऊन देवताभक्तीत लागलेल्या प्रमादियांना परमेश्वर परावृत्त करत असतील ? त्यांना कान पिळून आपल्या भक्तीत लावून घेत असाल ? आमचे ज्ञान गमावून देवतेस शरण गेला म्हणून त्यास ती भक्ती करू देत नसतील ?
(यः यः) जो जो विकल्प प्रमादिया ( भक्तः) देहान्तरी पडल्यावर देवतेचा दास झाला (म्हणून त्यास उपहासाने कक्षेने भक्त म्हणत आहेत. वास्तविक तो परमेश्वरापासून विभक्त झालेला आहे.) असा विभक्त भक्त (याम् याम् तनुम् ) ज्या ज्या देवतेला (श्रद्धया) राजस। तामस अथवा सात्विक श्रद्धेने (अर्चितुम् इच्छति) भजू पुजू इच्छितो (तस्य तस्य) त्या त्या देवताभजकाच्या (श्रद्धाम्) श्रद्धेला (ताम् एव ) त्या देवतेच्या ठिकाणीच (अहम् ) मी सर्वकर्ता असूनही। सर्वऐश्वर्यसंपन्न असूनही त्या त्या देवतांच्या आणि त्या त्या देवताभजकांच्या सुखात उणीव पडू नये म्हणून (अचलाम्
दधामि ) अचळ अढळ असू देतो. त्यात मी व्यभिचार टाकत नाही. आणि जबरदस्तीने माझ्याकडे कोणाला ओढून घेत नाही. ।। २१ ।।
(यः यः) जो जो विकल्प प्रमादिया ( भक्तः) देहान्तरी पडल्यावर देवतेचा दास झाला (म्हणून त्यास उपहासाने कक्षेने भक्त म्हणत आहेत. वास्तविक तो परमेश्वरापासून विभक्त झालेला आहे.) असा विभक्त भक्त (याम् याम् तनुम् ) ज्या ज्या देवतेला (श्रद्धया) राजस। तामस अथवा सात्विक श्रद्धेने (अर्चितुम् इच्छति) भजू पुजू इच्छितो (तस्य तस्य) त्या त्या देवताभजकाच्या (श्रद्धाम्) श्रद्धेला (ताम् एव ) त्या देवतेच्या ठिकाणीच (अहम् ) मी सर्वकर्ता असूनही। सर्वऐश्वर्यसंपन्न असूनही त्या त्या देवतांच्या आणि त्या त्या देवताभजकांच्या सुखात उणीव पडू नये म्हणून (अचलाम्
दधामि ) अचळ अढळ असू देतो. त्यात मी व्यभिचार टाकत नाही. आणि जबरदस्तीने माझ्याकडे कोणाला ओढून घेत नाही. ।। २१ ।।
०७.२२श्री भगवानुवाच
सतया श्रद्धया युक्तस्। तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्। मयैव विहितान्हि तान् । ।०७/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सः तया श्रद्धया युक्तः।
तस्य आराधनम् इहते ।
लभते च ततः कामान्।
मया एव विहितान् हि तान् ।।
तस्य आराधनम् इहते ।
लभते च ततः कामान्।
मया एव विहितान् हि तान् ।।
अन्वय
सः। तया श्रद्धया युक्तः। तस्य आराधनम् ईहते। च। ततः। मया एव विहितान्। तान् कामान्। लभते हि.
मराठी अर्थ
परमेश्वर त्या प्रमादियाच्या साधनातच हस्तक्षेप करीत नाहीत का? ना साध्यीदेखील हस्तक्षेप न करून 'अनंतशक्ती परमेश्वरु सकळासीही विषयव्यवस्था करीति' या वचनाप्रमाणे देवतेकरवी त्याची कर्मवशाची साध्यसाधने एथाधिकारे मिळावीत असे करतात.
(सः) तो देहान्तरीचा प्रमादिया देवताभक्त (तया श्रद्धया युक्तः) त्या प्रकृतीजन्य प्रारब्धजन्य श्रद्धेने युक्त होऊन (तस्य आराधनम् ईहते) त्या त्या देवतेची उपासना करू लागतो (च) आणि (ततः) त्या उपासनेच्या बदल्यात त्या त्या देवतेपासून (मया एव निहितान् ) मीच नेमून दिलेल्या (तान् कामान्) त्या त्या इच्छित भोगांना ( लभते हि) निश्चितपणे प्राप्त करून घेतो. अर्थात न्यूनाधिक फळ देवता देऊ शकत नाही. ज्या ज्या कामनेने तो सकाम भक्ती करेल त्या त्या मापाने देवता त्याला फळ देईल हीही व्यवस्था मीच करून दिलेली आहे. मुख्यत्वे इथे ऐहिक सुखोपभोगाबद्दलच म्हटलेले आहे. पारलौकिक सुखाबद्दल नाही. कारण जीवाला दृष्ट हे बलवत्तर वाटते. आणि पक्षकारांनीही म्हटले आहे की। 'अदृष्टफळालागौनि कव्हणी विशेष उद्यम न करी का दृष्ट ते बलवत्तर की : 'म्हणून ते बहुधा दृष्टफळासाठीच। एषणात्रयाच्या पूर्तीसाठीच उद्यम करतात. ।।२२।।
(सः) तो देहान्तरीचा प्रमादिया देवताभक्त (तया श्रद्धया युक्तः) त्या प्रकृतीजन्य प्रारब्धजन्य श्रद्धेने युक्त होऊन (तस्य आराधनम् ईहते) त्या त्या देवतेची उपासना करू लागतो (च) आणि (ततः) त्या उपासनेच्या बदल्यात त्या त्या देवतेपासून (मया एव निहितान् ) मीच नेमून दिलेल्या (तान् कामान्) त्या त्या इच्छित भोगांना ( लभते हि) निश्चितपणे प्राप्त करून घेतो. अर्थात न्यूनाधिक फळ देवता देऊ शकत नाही. ज्या ज्या कामनेने तो सकाम भक्ती करेल त्या त्या मापाने देवता त्याला फळ देईल हीही व्यवस्था मीच करून दिलेली आहे. मुख्यत्वे इथे ऐहिक सुखोपभोगाबद्दलच म्हटलेले आहे. पारलौकिक सुखाबद्दल नाही. कारण जीवाला दृष्ट हे बलवत्तर वाटते. आणि पक्षकारांनीही म्हटले आहे की। 'अदृष्टफळालागौनि कव्हणी विशेष उद्यम न करी का दृष्ट ते बलवत्तर की : 'म्हणून ते बहुधा दृष्टफळासाठीच। एषणात्रयाच्या पूर्तीसाठीच उद्यम करतात. ।।२२।।
०७.२३श्री भगवानुवाच
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ।।०७/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्तवत् तु फलम् तेषाम्।
तत् भवति अल्पमेधसाम् ।
देवान् देवयजः यान्ति।
मद्भक्ताः यान्ति माम् अपि ।।
तत् भवति अल्पमेधसाम् ।
देवान् देवयजः यान्ति।
मद्भक्ताः यान्ति माम् अपि ।।
अन्वय
तु तेषाम् अल्पमेधसाम्। तत् फलम्। अन्तवत् भवति। देवयजः। देवान्। यान्ति मद्भक्ताः। माम् अपि यान्ति.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी भगवंतांनी मया म्हणजे मजकडून असे जे म्हटले ते अव्यक्ताभिप्राये जाणावे कारण ती व्यवस्था अव्यक्ताची आहे. अशी अव्यक्त परमेश्वराने नेमून दिलेली फळे नित्य असतील ? अविनाशी असतील ?
(तु) परंतु। (तेषाम् अल्पमेधसाम्) त्या अल्पबुद्धी जनांचे। (तत् फलम् ) ते फळ अर्थात भोगसंपन्न मनुष्यदेह अथवा सुखरूप फुटक्रिया साम्राज्यादि। (अन्तवत् भवति) नाशीवंत असतात. तर हे ऐहिक भोगच नाशीवंत असतात काय? आणि देवतेची यथायोग्य व पूर्ण उपासना करणारेदेखील ऐहिक भोगांनाच प्राप्त करून घेतात काय ?। (देवयजः) यथायुक्त देवतेची उपासना करणारे अंर्तयागिये आणि भावसाधनवंत तसेच जिये काळीचा बर्हियाग तिये काळी आचरणारे। (देवान्) त्या त्या देवतेच्या ब्रह्मांडस्थेत। (यान्ति) फळ प्राप्त करून घेतात आणि तेही नश्वर असते. तर शाश्वत फळ ते कोणते? कोणास होते?। (मद्भक्ताः) मागा सोळाव्या श्लोकी सांगितलेले अनुसरलेले आणि प्रेमिए। (माम् अपि यान्ति) मलाच प्राप्त होतात. हे शोधत फळ होय. ।।२३।।
(तु) परंतु। (तेषाम् अल्पमेधसाम्) त्या अल्पबुद्धी जनांचे। (तत् फलम् ) ते फळ अर्थात भोगसंपन्न मनुष्यदेह अथवा सुखरूप फुटक्रिया साम्राज्यादि। (अन्तवत् भवति) नाशीवंत असतात. तर हे ऐहिक भोगच नाशीवंत असतात काय? आणि देवतेची यथायोग्य व पूर्ण उपासना करणारेदेखील ऐहिक भोगांनाच प्राप्त करून घेतात काय ?। (देवयजः) यथायुक्त देवतेची उपासना करणारे अंर्तयागिये आणि भावसाधनवंत तसेच जिये काळीचा बर्हियाग तिये काळी आचरणारे। (देवान्) त्या त्या देवतेच्या ब्रह्मांडस्थेत। (यान्ति) फळ प्राप्त करून घेतात आणि तेही नश्वर असते. तर शाश्वत फळ ते कोणते? कोणास होते?। (मद्भक्ताः) मागा सोळाव्या श्लोकी सांगितलेले अनुसरलेले आणि प्रेमिए। (माम् अपि यान्ति) मलाच प्राप्त होतात. हे शोधत फळ होय. ।।२३।।
०७.२४श्री भगवानुवाच
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ।।०७/२४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अव्यक्तम् व्यक्तिम् आपन्नम्।
मन्यन्ते माम् अबुद्धयः ।
परम् भावम् अजानन्तः।
मम अव्ययम् अनुत्तमम् ॥
मन्यन्ते माम् अबुद्धयः ।
परम् भावम् अजानन्तः।
मम अव्ययम् अनुत्तमम् ॥
अन्वय
अबुद्धयः। मम। अनुत्तमम्। अव्ययम्। परम् भावम्। अजानन्तः। माम् अव्ययम्। व्यक्तिम् आपन्नम्। मन्यन्ते। माम् अव्यक्तम्। व्यक्तिम् आपन्नम्। मन्यन्ते.
मराठी अर्थ
देवतोपासकांना मिळणारे फळ अनित्य असते हे अन्य शास्त्रीही सांगितलेले आहे. पूर्वि अवतारांचे देवता व देवतासाधन व्यावृत्तीचे निरुपण अन्य शास्त्रामध्ये मिश्रित होऊन प्रसिद्ध झालेले आहे ते अर्जुनाने ऐकलेले होते म्हणून त्यांना शंका पडली की देवताफळे ही अनित्य आहेत हे जाणूनही बोध गमावलेले जीव देवतांना का बरं भजतात? याचा परिहार भगवंत पुढील चार श्लोकांत करीत आहेत
( अबुद्धयः) बोधप्रतिती हरवलेले ते विकल्प प्रमादिये (अविवेकाने माझ्यामधली निष्ठा। श्रद्धा घालवून बसलेले) (मम) माझ्या (अनुत्तमम् ) ज्यापेक्षा उत्तम आणखी काहीच नाही अशा (अव्ययम्) अव्यय अविनाशी अशा (परम् भावम्) अत्यंत श्रेष्ठ अशा स्वरूपाला (अजानन्तः) तत्त्वतः यथार्थपणे जाणत नाहीत त्यामुळे (माम् अव्ययम्) मज अप्रमेय (अव्यक्त। निराकार) अशा परमेश्वराला (व्यक्तिम् आपन्नम् ) विश्वादि देवतांच्या रूपाने प्रकट झालेला (मन्यन्ते) समजतात. आणि म्हणूनच ते देवताप्राप्तीची साधने आचरतात. असा विकल्प त्यांच्या अंतःकरणात असतो आणि म्हणून ते एषणात्रयाच्या पूर्तीसाठी त्या देवतांना शरण जातात अथवा पुण्यहेतूने त्याच देवतांचे भजन पूजन करू लागतात. हा श्लोक विश्वनाथवासांनी ज्ञानप्रबोधामध्ये वेगळ्या अर्थाने घेतलेला आहे. (अनुत्तमम् ) ज्यापरता श्रेष्ठ नाही अशा (अव्ययम्) अव्यव अविनाशी अशा (मम) माझ्या (परम् भावम्) स्वरुपाचा श्रेष्ठ असा भाव (अजानन्तः) न जाणणारे जे आहेत ते (अबुद्धयः) बुद्धीहीन आहेत असे समज कारण की ते (माम् अव्यक्तम्) मज अव्यक्त अशा परमेश्वराला (व्यिक्तम् आपन्नम् ) या दृश्य जगाच्या रूपाने (जीवाप्रपंचाच्या रूपाने सुवर्णालंकार न्याये) प्रगट झालेलो आहे असे ( मन्यन्ते) समजतात. आणि म्हणूनच ते सर्वम् खिल्वदम् ब्रह्म असे म्हणतात. पाणी-बर्फ न्याये। पाण्याचा परिणाम जसा बर्फ आहे तसे ब्रह्माचा परिणाम हे जगत आहे असे ते समजतात. अर्थात त्यांचेही ते अन्यथाज्ञानच होय. अभेदवादाचे (वेदान्त्यांचे) खंडन करताना त्यांनी हे घेतले आहे.।।२४।।
( अबुद्धयः) बोधप्रतिती हरवलेले ते विकल्प प्रमादिये (अविवेकाने माझ्यामधली निष्ठा। श्रद्धा घालवून बसलेले) (मम) माझ्या (अनुत्तमम् ) ज्यापेक्षा उत्तम आणखी काहीच नाही अशा (अव्ययम्) अव्यय अविनाशी अशा (परम् भावम्) अत्यंत श्रेष्ठ अशा स्वरूपाला (अजानन्तः) तत्त्वतः यथार्थपणे जाणत नाहीत त्यामुळे (माम् अव्ययम्) मज अप्रमेय (अव्यक्त। निराकार) अशा परमेश्वराला (व्यक्तिम् आपन्नम् ) विश्वादि देवतांच्या रूपाने प्रकट झालेला (मन्यन्ते) समजतात. आणि म्हणूनच ते देवताप्राप्तीची साधने आचरतात. असा विकल्प त्यांच्या अंतःकरणात असतो आणि म्हणून ते एषणात्रयाच्या पूर्तीसाठी त्या देवतांना शरण जातात अथवा पुण्यहेतूने त्याच देवतांचे भजन पूजन करू लागतात. हा श्लोक विश्वनाथवासांनी ज्ञानप्रबोधामध्ये वेगळ्या अर्थाने घेतलेला आहे. (अनुत्तमम् ) ज्यापरता श्रेष्ठ नाही अशा (अव्ययम्) अव्यव अविनाशी अशा (मम) माझ्या (परम् भावम्) स्वरुपाचा श्रेष्ठ असा भाव (अजानन्तः) न जाणणारे जे आहेत ते (अबुद्धयः) बुद्धीहीन आहेत असे समज कारण की ते (माम् अव्यक्तम्) मज अव्यक्त अशा परमेश्वराला (व्यिक्तम् आपन्नम् ) या दृश्य जगाच्या रूपाने (जीवाप्रपंचाच्या रूपाने सुवर्णालंकार न्याये) प्रगट झालेलो आहे असे ( मन्यन्ते) समजतात. आणि म्हणूनच ते सर्वम् खिल्वदम् ब्रह्म असे म्हणतात. पाणी-बर्फ न्याये। पाण्याचा परिणाम जसा बर्फ आहे तसे ब्रह्माचा परिणाम हे जगत आहे असे ते समजतात. अर्थात त्यांचेही ते अन्यथाज्ञानच होय. अभेदवादाचे (वेदान्त्यांचे) खंडन करताना त्यांनी हे घेतले आहे.।।२४।।
०७.२५श्री भगवानुवाच
नाहं प्रकाशः सर्वस्य। योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति। लोको मामजमव्ययम् ।।०७/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ना अहम् प्रकाशः सर्वस्य।
योगमायासमावृतः ।
मूढः अयम् न अभिजानाति।
लोकः माम् अजम् अव्ययम् ॥
योगमायासमावृतः ।
मूढः अयम् न अभिजानाति।
लोकः माम् अजम् अव्ययम् ॥
अन्वय
सर्वस्य। अहम्। ना। योगमायासमावृतः। प्रकाशः। अयम् मूढः लोकः। अजम् अव्ययम्। माम्। न अभिजानाति.
मराठी अर्थ
अजून ते त्या दैवतांना शरण का जातात? किंवा असे अभेदवादी अन्यथाज्ञानरूप ज्ञान त्यांना कसे काय जनते ?
(सर्वस्य) सर्वांना (विशेषतः विवर्तवादी वेदान्त्यांना) (अहम् ) मी अव्यक्त परमेश्वर (ना) जणू काही (योगमायासमावृतः) 'जैसी वृक्षीं छाया तैसी ब्रह्मी माया' असे मानीत (प्रकाशः) प्रकाशलो आहे असे वाटते तथापि (अयम् मूढः लोकः) दृश्यमान जगत् हे मृगजळ न्याये मिथ्याभास आहे अशा अन्यथाज्ञानाने मूढ झालेले। मोहित झालेले लोक (अजम् अव्ययम्) जन्मरहित व अविनाशी अशा (माम्) मज परमेश्वराला (न अभिजानाति) तत्वतः जाणत नाहीत. मज परब्रह्माला ते दृश्यमान जगत् मृगजळ न्याये दिसते भासते म्हणजे माझ्या ठिकाणीही अज्ञान अन्यथाज्ञानाचा संभव मानणे होय हे त्या मूढांना कळत नाही. ॥
हा श्लोक भांडणाचा आहे. काही लोक देवावर आक्षेप करतात. देवाच्या म्हणण्याचा सरळ-सरळ अर्थ केला तर असा अर्थ निघतो. ( योगमायासमावृतः) योगमायेने मी झाकलेलो असल्यामुळे ( अहम्) मी (सर्वस्य प्रकाशः न) मी सर्वांना प्रगट। यर्थार्थपणे कळत नाही. (अयम् मूढः लोकः) हा अज्ञान जन ( अजम् ) जन्मरहीत (अव्ययम्) अविनाशी अशा मला ( माम् न अभिजानाति) जाणत नाहीत. म्हणजे एकप्रकारचा मायावाद ते उभा करतात. मग या अर्थाबद्दल असंतुष्ट असलेले लोक देवावर आक्षेप करतात। 'की देवा तुम्ही योगमायेने समावृत असल्यामुळे जर आम्हाला कळत नाहीत मग ती योगमाया तुम्ही टाकाना फेकून. म्हणजे आम्हाला आपण चांगले कळायला लागाल. आपण योगमायेने समावृत असायचे आणि आम्हाला आहे तर मूढः। अज्ञान म्हणायचे! हे कसे?' असा त्यांचा आक्षेप आहे. ज्ञानेश्वरीतसुद्धा असाच अर्थ केलेला आहे. परंतु या अर्थाबद्दल बऱ्याचश्या विद्वानांना असमाधान आहे. म्हणून नाहम् जो प्रयोग आहे त्याबद्दल एका विद्वानाचे संशोधन आहे की। नाहम् चा विग्रह 'न अहम् असा न करता 'नाः अहम् असा करावा. म्हणून आपणही तसाच अर्थ केला आहे. (योगमायासमावृतः ) योगमायेला व्यापून असलेलो मी। योग म्ह. सर्वकाळ माझ्याशी संबंधीत संलग्न असल्यासारखी जी माया म्ह. चैतन्य माया तिला समावृतः म्ह. सम्यक प्रकारेन (सर्वकाळ) व्यापून असलेलो मी (सर्वस्य ना अहम् प्रकाशः ) या सर्व वेदान्त्यांना। ज्ञानीजनांना जणु काही मी प्रकाशलो आहे। स्पष्ट कळलो आहे असे वाटते. परंतु (अयम् मूढः लोकः माम् अजम् अव्ययम् न अभिजानाति) स्वतःला जाणते। पंडित समजणारे अज्ञान जन ते जन्मरहीत अविनाशी अशा मला जाणत नाहीत. ( ना इथे अव्यय आहे. जुन्या मराठी भाषेत अथवा स्थळपोथीत ना बऱ्याच ठिकाणी वापरला आहे.) इतर लोक माया ही ईश्वराची उपाधी आहे म्ह. अभावरूप शक्ती आहे असे समजतात. ।। २५ ।।
(सर्वस्य) सर्वांना (विशेषतः विवर्तवादी वेदान्त्यांना) (अहम् ) मी अव्यक्त परमेश्वर (ना) जणू काही (योगमायासमावृतः) 'जैसी वृक्षीं छाया तैसी ब्रह्मी माया' असे मानीत (प्रकाशः) प्रकाशलो आहे असे वाटते तथापि (अयम् मूढः लोकः) दृश्यमान जगत् हे मृगजळ न्याये मिथ्याभास आहे अशा अन्यथाज्ञानाने मूढ झालेले। मोहित झालेले लोक (अजम् अव्ययम्) जन्मरहित व अविनाशी अशा (माम्) मज परमेश्वराला (न अभिजानाति) तत्वतः जाणत नाहीत. मज परब्रह्माला ते दृश्यमान जगत् मृगजळ न्याये दिसते भासते म्हणजे माझ्या ठिकाणीही अज्ञान अन्यथाज्ञानाचा संभव मानणे होय हे त्या मूढांना कळत नाही. ॥
हा श्लोक भांडणाचा आहे. काही लोक देवावर आक्षेप करतात. देवाच्या म्हणण्याचा सरळ-सरळ अर्थ केला तर असा अर्थ निघतो. ( योगमायासमावृतः) योगमायेने मी झाकलेलो असल्यामुळे ( अहम्) मी (सर्वस्य प्रकाशः न) मी सर्वांना प्रगट। यर्थार्थपणे कळत नाही. (अयम् मूढः लोकः) हा अज्ञान जन ( अजम् ) जन्मरहीत (अव्ययम्) अविनाशी अशा मला ( माम् न अभिजानाति) जाणत नाहीत. म्हणजे एकप्रकारचा मायावाद ते उभा करतात. मग या अर्थाबद्दल असंतुष्ट असलेले लोक देवावर आक्षेप करतात। 'की देवा तुम्ही योगमायेने समावृत असल्यामुळे जर आम्हाला कळत नाहीत मग ती योगमाया तुम्ही टाकाना फेकून. म्हणजे आम्हाला आपण चांगले कळायला लागाल. आपण योगमायेने समावृत असायचे आणि आम्हाला आहे तर मूढः। अज्ञान म्हणायचे! हे कसे?' असा त्यांचा आक्षेप आहे. ज्ञानेश्वरीतसुद्धा असाच अर्थ केलेला आहे. परंतु या अर्थाबद्दल बऱ्याचश्या विद्वानांना असमाधान आहे. म्हणून नाहम् जो प्रयोग आहे त्याबद्दल एका विद्वानाचे संशोधन आहे की। नाहम् चा विग्रह 'न अहम् असा न करता 'नाः अहम् असा करावा. म्हणून आपणही तसाच अर्थ केला आहे. (योगमायासमावृतः ) योगमायेला व्यापून असलेलो मी। योग म्ह. सर्वकाळ माझ्याशी संबंधीत संलग्न असल्यासारखी जी माया म्ह. चैतन्य माया तिला समावृतः म्ह. सम्यक प्रकारेन (सर्वकाळ) व्यापून असलेलो मी (सर्वस्य ना अहम् प्रकाशः ) या सर्व वेदान्त्यांना। ज्ञानीजनांना जणु काही मी प्रकाशलो आहे। स्पष्ट कळलो आहे असे वाटते. परंतु (अयम् मूढः लोकः माम् अजम् अव्ययम् न अभिजानाति) स्वतःला जाणते। पंडित समजणारे अज्ञान जन ते जन्मरहीत अविनाशी अशा मला जाणत नाहीत. ( ना इथे अव्यय आहे. जुन्या मराठी भाषेत अथवा स्थळपोथीत ना बऱ्याच ठिकाणी वापरला आहे.) इतर लोक माया ही ईश्वराची उपाधी आहे म्ह. अभावरूप शक्ती आहे असे समजतात. ।। २५ ।।
०७.२६श्री भगवानुवाच
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि। मां तु वेद न कश्चन ।।०७/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वेद अहम् समतीतानि।
वर्तमानानि च अर्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि।
माम् तु वेद न कश्चन ।।
वर्तमानानि च अर्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि।
माम् तु वेद न कश्चन ।।
अन्वय
अर्जुन। अहम्। समतीतानि भूतानि वर्तमानानि च भविष्याणि। वेद। तु। माम्। कश्चन्। न वेद.
मराठी अर्थ
बोधापहत जन कुणी विवर्तवादाने। कुणी परिणामवादाने तर कुणी अव्यक्त परमेश्वराच्या देवतांच्या रूपाने व्यक्त झाला आहे असे समजतात. याचं कारण इतर शास्त्री कोणी जाणत असेल ? या शंकेचे निरसन करतात
(अर्जुन) हे अर्जुना ! ( अहम् ) फक्त मीच अर्थात परमेश्वरच (समतीतानि भूतानि) मागील असंख्य ज्ञानजन्मातल्या संस्कारांना प्रसवांना आणि त्यामुळेच (वर्तमानानि) वर्तमानकाळी भजवणाऱ्या अन्यथाज्ञानरूप संस्कारांना (च) आणि (भविष्याणि भविष्यात उद्भवणाऱ्या दायंबा शंखतुळशी अनुवादन्याये विकल्प प्रमादाला (वेद) जाणतो. (तु) परंतु (माम्) मला माझ्या या सर्वज्ञतेला (कश्चन्) कुणीच (नवेद) यथार्थपणे जाणत नाही. ।।
अथवा (अर्जुन) हे अर्जुना ! ( अहम् ) फक्त मीच (समतीतानि) पूर्वी होऊन गेलेली (च) आणि (वर्तमानानि) सांप्रत काळी असलेली (च) त्याचप्रमाणे (भविष्यानि) पुढे होणारी (भूतानि अहम् वेद) सर्व प्राणीमात्रांना। भूतांना मी जाणतो. (तु) पण (माम्) मला यथार्थपणे तत्वतः (कश्चन्) कुणीच (न वेद) जाणत नाही. ।।२६।।
(अर्जुन) हे अर्जुना ! ( अहम् ) फक्त मीच अर्थात परमेश्वरच (समतीतानि भूतानि) मागील असंख्य ज्ञानजन्मातल्या संस्कारांना प्रसवांना आणि त्यामुळेच (वर्तमानानि) वर्तमानकाळी भजवणाऱ्या अन्यथाज्ञानरूप संस्कारांना (च) आणि (भविष्याणि भविष्यात उद्भवणाऱ्या दायंबा शंखतुळशी अनुवादन्याये विकल्प प्रमादाला (वेद) जाणतो. (तु) परंतु (माम्) मला माझ्या या सर्वज्ञतेला (कश्चन्) कुणीच (नवेद) यथार्थपणे जाणत नाही. ।।
अथवा (अर्जुन) हे अर्जुना ! ( अहम् ) फक्त मीच (समतीतानि) पूर्वी होऊन गेलेली (च) आणि (वर्तमानानि) सांप्रत काळी असलेली (च) त्याचप्रमाणे (भविष्यानि) पुढे होणारी (भूतानि अहम् वेद) सर्व प्राणीमात्रांना। भूतांना मी जाणतो. (तु) पण (माम्) मला यथार्थपणे तत्वतः (कश्चन्) कुणीच (न वेद) जाणत नाही. ।।२६।।
०७.२७श्री भगवानुवाच
इच्छाद्वेषसमुत्थेन। द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं। सर्गे यान्ति परन्तप ।।०७/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इच्छाद्वेषसमुत्थेन।
द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहम्।
सर्गे यान्ति परन्तप ।।
द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहम्।
सर्गे यान्ति परन्तप ।।
अन्वय
भारत परंतप। सर्गे। इच्छाद्वेषसमुत्थेन। द्वन्द्वमोहेन। सर्वभूतानि संमोहम्। यान्ति.
मराठी अर्थ
मग अशा मोहाला कारणीभूत काय ? अशा अन्यथाज्ञानाला कारण काय ? या अन्यथाज्ञानाला थोडक्यात सारांशाने निदान सांगतात.
( भारत परंतप ) हे भरतवंशी अर्जुना ! (सर्गे) या सृष्टीचक्रात ज्ञानदेही (इच्छाद्वेषसमुत्थेन) इच्छा आणि द्वेष। हवं आणि नको। काम आणि क्रोध यांच्यामुळे उत्पन्न झालेल्या (द्वन्द्वमोहेन ) सुखदुःख। हर्ष आमर्ष। शीत उष्ण अशा अनेक मनोद्वंद्वांनी (सर्वभूतानि) बोध असून ज्ञान असून पुरुषार्थहीन ज्ञानिये ( संमोहम्) अन्यथाज्ञानाला ( मागील चोविसाव्या व पंचविसाव्या श्लोकी सांगितलेल्या अन्यथाज्ञानाला ) (यान्ति) प्राप्त होतात.
दुसरा अर्थ - (भारत परंतप ) हे भरतवंशी अर्जुना ! (सर्गे) जन्ममरणरूप चक्रात पडलेले हे जीव मनुष्यदेहधारी जरी असले। पंडितमन्य जरी असले तरी (इच्छाद्वेषसमुत्थेन) इच्छा आणि द्वेष यांच्या बेरजेतून उद्भवणाऱ्या (द्वन्द्वमोहेन ) सुख-दुःखादि द्वंद्वाच्या मोहामुळे (सर्वभूतानि) हे सर्व ज्ञानीमन्य। पंडितमन्य प्राणी ( सम्मोहम् यान्ति) अन्यथाज्ञानाला प्राप्त होतात. अति अज्ञानतेला प्राप्त होतात. ।।२७।।
( भारत परंतप ) हे भरतवंशी अर्जुना ! (सर्गे) या सृष्टीचक्रात ज्ञानदेही (इच्छाद्वेषसमुत्थेन) इच्छा आणि द्वेष। हवं आणि नको। काम आणि क्रोध यांच्यामुळे उत्पन्न झालेल्या (द्वन्द्वमोहेन ) सुखदुःख। हर्ष आमर्ष। शीत उष्ण अशा अनेक मनोद्वंद्वांनी (सर्वभूतानि) बोध असून ज्ञान असून पुरुषार्थहीन ज्ञानिये ( संमोहम्) अन्यथाज्ञानाला ( मागील चोविसाव्या व पंचविसाव्या श्लोकी सांगितलेल्या अन्यथाज्ञानाला ) (यान्ति) प्राप्त होतात.
दुसरा अर्थ - (भारत परंतप ) हे भरतवंशी अर्जुना ! (सर्गे) जन्ममरणरूप चक्रात पडलेले हे जीव मनुष्यदेहधारी जरी असले। पंडितमन्य जरी असले तरी (इच्छाद्वेषसमुत्थेन) इच्छा आणि द्वेष यांच्या बेरजेतून उद्भवणाऱ्या (द्वन्द्वमोहेन ) सुख-दुःखादि द्वंद्वाच्या मोहामुळे (सर्वभूतानि) हे सर्व ज्ञानीमन्य। पंडितमन्य प्राणी ( सम्मोहम् यान्ति) अन्यथाज्ञानाला प्राप्त होतात. अति अज्ञानतेला प्राप्त होतात. ।।२७।।
०७.२८श्री भगवानुवाच
येषां त्वन्तगतं पापं। जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता। भजन्ते मां दृढव्रताः ।।०७/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
येषाम् तु अन्तगतम् पापम्।
जनानाम् पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः।
भजन्ते माम् दृढव्रताः ।।
जनानाम् पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः।
भजन्ते माम् दृढव्रताः ।।
अन्वय
तु येषाम्। पुण्यकर्मणाम्। जनानाम्। पापम्। अन्तगतम्। ते। द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः। माम्। दृढव्रताः। भजन्ते.
मराठी अर्थ
परंतु मला शरण येणारे ते मात्र यावेगळे आहेत. ते कसे आहेत ते सांगत आहेत. अथवा गेल्या सात श्लोकात बोधप्रतिती गमावलेलल्या प्रमादियांची स्थिती सांगितली. आता बोधप्रतिती राखणाऱ्या प्रयत्निया पुरुषांचे वर्णन करतात अथवा मागा सोळा ते एकोणविस या चार श्लोकांत भरवशाने उद्धरून जाणाऱ्या पुरुषांचा निर्देश केला ते या स्थितीला कसे आले आणि त्यांच्या ठाई असलेले ज्ञान कसे असते ते सांगतात
(तु) परंतु (येषाम्) ज्या (पुण्यकर्मणाम्) ईश्वरविहित कर्मे निष्काम भावनेने दासीपतिव्रतेचेनि दृष्टांते। चाटसीचेनि दृष्टांते प्राप्तविधी आचरणाया (गोमटे। मंगळ आचरणाऱ्या) (जनानाम्) ज्ञानी जनांचे (पापम्) सर्व दोषांचे प्रसव ( अज्ञान अन्यथाज्ञान। मतित्रय। आसुरीसंपत्ती ते) अनुतापाचेनि बळे प्रयत्नाच्या पराकाष्ठेने (अन्तगतम्) नाहीसे झालेले आहेत (ते) असे प्रथिनये पुरुष जरठावस्था प्राप्त झाल्यावर (द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः) इच्छाद्वेष आणि तज्जन्य सुखदुःख हर्षामर्ष इत्यादि असंख्य द्वंद्वांच्या मोहरूप कचाट्यातून मुक्त होऊन (माम्) मज सगुण साकारा साधनदात्याला (दृढव्रताः) एकनिष्ठपणे दृढनिश्चयाने (भजन्ते) भजतात। उपासतात. ।।२८।।
(तु) परंतु (येषाम्) ज्या (पुण्यकर्मणाम्) ईश्वरविहित कर्मे निष्काम भावनेने दासीपतिव्रतेचेनि दृष्टांते। चाटसीचेनि दृष्टांते प्राप्तविधी आचरणाया (गोमटे। मंगळ आचरणाऱ्या) (जनानाम्) ज्ञानी जनांचे (पापम्) सर्व दोषांचे प्रसव ( अज्ञान अन्यथाज्ञान। मतित्रय। आसुरीसंपत्ती ते) अनुतापाचेनि बळे प्रयत्नाच्या पराकाष्ठेने (अन्तगतम्) नाहीसे झालेले आहेत (ते) असे प्रथिनये पुरुष जरठावस्था प्राप्त झाल्यावर (द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः) इच्छाद्वेष आणि तज्जन्य सुखदुःख हर्षामर्ष इत्यादि असंख्य द्वंद्वांच्या मोहरूप कचाट्यातून मुक्त होऊन (माम्) मज सगुण साकारा साधनदात्याला (दृढव्रताः) एकनिष्ठपणे दृढनिश्चयाने (भजन्ते) भजतात। उपासतात. ।।२८।।
०७.२९श्री भगवानुवाच
जरामरणमोक्षाय। मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
तेब्रह्मतद्विदुःकृत्यम्।अध्यात्मंकर्म चाखिलम् ।।०७/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
जरामरणमोक्षाय।
माम् उश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तत् विदुः कृत्यम्।
अध्यात्मम् कर्म च अखिलम् ॥
माम् उश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तत् विदुः कृत्यम्।
अध्यात्मम् कर्म च अखिलम् ॥
अन्वय
ये। जरामरणमोक्षाय। माम् उपाश्रित्य यतन्ति।ते। तद् ब्रह्म। च। कृत्याम्। अध्यात्मम्। अखिलम् कर्मम्। विदुः
मराठी अर्थ
जनानाम् अन्तगतम् पापम् ते थोर भाग्यशाली आहेत. ते वासुदेवः सर्वमिती या संकेतले आहेत. पण यावेगळे जे काही कोरडे आहेत ते कसे आहेत ? त्यांचे इथे भगवंत अर्ध्या श्लोकामध्ये वर्णन करून आणि पुढे त्यांच्या ज्ञानाची प्रशंसा करीत आहेत.
त्याचप्रमाणे (ये) जे बोधवंत साधक आपली कोमळ अवस्था जाणून दूरद्रष्टेपणे (जरामरणमोक्षाय ) आपली बोधप्रतिती पातळ होऊ नये अथवा हरवू नये। मैळू नये। जाऊ नये (तिला कधीच मरण येऊ नये) यदर्थी (माम् उपाश्रित्य ) सन्निधानी तरी माझ्या आज्ञेवेगळे कधीच जात नाहीत। सन्निधानाचा आश्रय टाकत नाहीत। ना असन्निधानी तरी वचनाचा आश्रय टाकत नाहीत आणि अशा रीतीने ( यतिन्त) विधी आचरण्याचा निषेध चुकविण्याचा प्रयत्न करतात (ते) असे कोमळ बोधवंत जरठावस्था पाऊन (तद्ब्रह्म) त्या ब्रह्माला (च) आणि (कृत्यम्) संपूर्ण (अध्यात्मम्) अध्यात्माला त्याचप्रमाणे ( अखिलम् कर्मम् ) समग्र कर्माना (कर्मांच्या समग्र स्वरूपाला) (विदुः) यथार्थपणे जाणतात. ।। २९ ।।
त्याचप्रमाणे (ये) जे बोधवंत साधक आपली कोमळ अवस्था जाणून दूरद्रष्टेपणे (जरामरणमोक्षाय ) आपली बोधप्रतिती पातळ होऊ नये अथवा हरवू नये। मैळू नये। जाऊ नये (तिला कधीच मरण येऊ नये) यदर्थी (माम् उपाश्रित्य ) सन्निधानी तरी माझ्या आज्ञेवेगळे कधीच जात नाहीत। सन्निधानाचा आश्रय टाकत नाहीत। ना असन्निधानी तरी वचनाचा आश्रय टाकत नाहीत आणि अशा रीतीने ( यतिन्त) विधी आचरण्याचा निषेध चुकविण्याचा प्रयत्न करतात (ते) असे कोमळ बोधवंत जरठावस्था पाऊन (तद्ब्रह्म) त्या ब्रह्माला (च) आणि (कृत्यम्) संपूर्ण (अध्यात्मम्) अध्यात्माला त्याचप्रमाणे ( अखिलम् कर्मम् ) समग्र कर्माना (कर्मांच्या समग्र स्वरूपाला) (विदुः) यथार्थपणे जाणतात. ।। २९ ।।
०७.३०श्री भगवानुवाच
साधिभूताधिदैवं मां। साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ।।०७/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
साधिभूताधिदैवम् माम्।
साधियज्ञम् च ये विदुः ।
प्रयाणकाले अपि च माम्।
ते विदुः युक्तचेतसः ।।
साधियज्ञम् च ये विदुः ।
प्रयाणकाले अपि च माम्।
ते विदुः युक्तचेतसः ।।
अन्वय
ते। साधिभूताधिदैवम्। च। साधियज्ञम्। माम्। विदुः। ते च। युक्तचेतसः। प्रयाणकाले अपि। माम्। विदुः.
मराठी अर्थ
इथे जरामरण शब्दाच्या व्याख्या त्या सर्वांनीच लौकिक अर्थाने घेतलेल्या आहेत. जरा म्ह. म्हातारपण. मरण म्ह. देहावसान. परंतु इथे जरामरण मोक्षासाठी प्रयत्न करणाऱ्यांची देव प्रशंसा करत नाहीत. म्हणून 'मला प्राप्त झालेला बोध तो जरामोक्षाय म्ह. क्षण होण्यापासून वाचविण्यासाठी। आणि मरणमोक्षाय म्ह. तो जाऊ नये' असा जरामरणमोक्षायचा अर्थ केला. ।।
आणि (ये) मागील श्लोकी सांगितलेले जे पुरुष ( साधिभूताधिदैवम् ) अधिभूत व अधिदेव यांच्यासह (च) तसेच (साधियज्ञम् ) अधियज्ञासह (माम्) मज व्यक्ताव्यक्ताला (विदुः) यथार्थपणे जाणतात (ते च) तेच (ते पुरुषच) (युक्तचेतसः) सावध अंतःकरणाने स्मरणामननामुळे योग्य झालेल्या। शुद्ध झालेल्या चित्तवृत्तीने ( प्रयाणकाले अपि) अन्तकाळीदेखील जीवाप्रपंचाचा विभाग होते समयीदेखील (माम्) मज साधनदात्यास (विदुः) जाणीवपूर्वक स्मरतात. अंतकाळीदेखील त्यांचे चित्त सावध असते. आणि ते माझ्याच चिंतनाशी संलग्न असतात. त्यांची पुढे काय गती ते आठव्या अध्यायात सांगणार आहेत. ॥
या दोन श्लोकी सांगितलेले अध्यात्म। कर्म। ब्रह्म। अधिभूत। अधिदैव। अधियज्ञ हे शब्द भगवंतांनी अर्जुनाची जिज्ञासा जागृत करण्यासाठी पाठरूप उच्चारलेले आहेत म्हणून त्यांचा अर्थ न करता तसेच ठेवले आहेत. यांची व्याख्या भगवंत पुढच्या अध्यायात करणार आहेत. ।। ३० ।।
आणि (ये) मागील श्लोकी सांगितलेले जे पुरुष ( साधिभूताधिदैवम् ) अधिभूत व अधिदेव यांच्यासह (च) तसेच (साधियज्ञम् ) अधियज्ञासह (माम्) मज व्यक्ताव्यक्ताला (विदुः) यथार्थपणे जाणतात (ते च) तेच (ते पुरुषच) (युक्तचेतसः) सावध अंतःकरणाने स्मरणामननामुळे योग्य झालेल्या। शुद्ध झालेल्या चित्तवृत्तीने ( प्रयाणकाले अपि) अन्तकाळीदेखील जीवाप्रपंचाचा विभाग होते समयीदेखील (माम्) मज साधनदात्यास (विदुः) जाणीवपूर्वक स्मरतात. अंतकाळीदेखील त्यांचे चित्त सावध असते. आणि ते माझ्याच चिंतनाशी संलग्न असतात. त्यांची पुढे काय गती ते आठव्या अध्यायात सांगणार आहेत. ॥
या दोन श्लोकी सांगितलेले अध्यात्म। कर्म। ब्रह्म। अधिभूत। अधिदैव। अधियज्ञ हे शब्द भगवंतांनी अर्जुनाची जिज्ञासा जागृत करण्यासाठी पाठरूप उच्चारलेले आहेत म्हणून त्यांचा अर्थ न करता तसेच ठेवले आहेत. यांची व्याख्या भगवंत पुढच्या अध्यायात करणार आहेत. ।। ३० ।।
।। अथाष्टमोऽध्यायः ।।
०८.०१अर्जुन उवाच
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं। किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तं। अधिदैवं किमुच्यते ।।०८/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
किम् तत् ब्रह्म किम् अध्यात्मम्।
किम् कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतम् च किम् प्रोक्तम्।
अधिदैवम् किम् उच्यते ।।
किम् कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतम् च किम् प्रोक्तम्।
अधिदैवम् किम् उच्यते ।।
अन्वय
पुरुषोत्तम। तत् ब्रह्म किम्। किम् अध्यात्मम्। कर्म किम्। च। अधिभूतम् किम् प्रोक्तम्। अधिदैवम् किम् उच्यते.
मराठी अर्थ
सातव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवंतांनी अर्जुनाची जिज्ञासा जागृत करण्यासाठी तद्ब्रह्मादि शब्द संकेताने उच्चारले. त्यातल्या तद्ब्रह्म शब्दाविषयी अर्जुनदेव पृच्छा करतात
(पुरुषोत्तम) हे पुरुषोत्तमा (तत् ब्रह्म किम्) जरठ ज्ञानिये अथवा कोमळ ज्ञानिये यथार्थपणे ज्या ब्रह्मास जाणतात. जे जाणल्याने ते जन्ममरणापासून मुक्त होतात ते ब्रह्म कोणते ? कसे? कारण आपण मागे चौथ्या अध्यायी 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्म या श्लोकात चिह्न सांगितले. पाचव्या अध्यायी 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' या श्लोकात सगुण साकार अवताराला ब्रह्म म्हटले. दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी 'ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति' येथे सह्माला ब्रह्म म्हटले. पाचव्या अध्यायात 'अभितो ब्रह्मनिर्वाणम्म येथेही सङ्ग्रह्माला ब्रह्म म्हटले. इथे पुन्हा ब्रह्म म्हणत आहात. हे आणि मागे सांगितलेले ब्रह्म एकच की वेगळाले? (किम् अध्यात्मम्) अध्यात्म काय आहे ? त्याचे लक्षण काय? (कर्म किम्) कर्माचे काय लक्षण ? (च) आणि (अधिभूतम् किम् प्रोक्तम्) अधिभूत नावाने काय म्हटले जाते ? अधिभूत कशाला म्हणावे ? (अधिदैवम् किम् उच्यते) अधिदैव असे कोणाला म्हणावे ? ।।।।।
(पुरुषोत्तम) हे पुरुषोत्तमा (तत् ब्रह्म किम्) जरठ ज्ञानिये अथवा कोमळ ज्ञानिये यथार्थपणे ज्या ब्रह्मास जाणतात. जे जाणल्याने ते जन्ममरणापासून मुक्त होतात ते ब्रह्म कोणते ? कसे? कारण आपण मागे चौथ्या अध्यायी 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्म या श्लोकात चिह्न सांगितले. पाचव्या अध्यायी 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' या श्लोकात सगुण साकार अवताराला ब्रह्म म्हटले. दुसऱ्या अध्यायाच्या शेवटी 'ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति' येथे सह्माला ब्रह्म म्हटले. पाचव्या अध्यायात 'अभितो ब्रह्मनिर्वाणम्म येथेही सङ्ग्रह्माला ब्रह्म म्हटले. इथे पुन्हा ब्रह्म म्हणत आहात. हे आणि मागे सांगितलेले ब्रह्म एकच की वेगळाले? (किम् अध्यात्मम्) अध्यात्म काय आहे ? त्याचे लक्षण काय? (कर्म किम्) कर्माचे काय लक्षण ? (च) आणि (अधिभूतम् किम् प्रोक्तम्) अधिभूत नावाने काय म्हटले जाते ? अधिभूत कशाला म्हणावे ? (अधिदैवम् किम् उच्यते) अधिदैव असे कोणाला म्हणावे ? ।।।।।
०८.०२अर्जुन उवाच
अधियज्ञः कथं कोऽत्र। देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं। ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ।।०८/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधियज्ञः कथम् कः अत्र।
देहे अस्मिन् मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथम्।
ज्ञेयः असि नियतात्मभिः ॥
देहे अस्मिन् मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथम्।
ज्ञेयः असि नियतात्मभिः ॥
अन्वय
मधुसूदन। अत्र। अस्मिन् देहे। अधियज्ञः कः। च कथम्। नियतात्मभिः। प्रयाणकाले। ज्ञेयः असि। एतत् कथम्.
मराठी अर्थ
( मधुसूदन) हे मधुसूदना (अन) येथे कर्मभूमीत ( अस्मिन् देहे) ह्या मनुष्यदेहात (अधियज्ञः कः) अधियज्ञ कोण आहे? (च कथम्) कसा आहे? आणि (नियतात्मभिः) शुद्ध व युक्त चित्त असलेल्या निग्रही पुरुषांकडून । ज्यांनी आपल्या आत्म्याला संयमित केलेले आहे अशा संयमी पुरुषांकडून (प्रयाणकाले) अन्तकाळी देहावसान समयी आपण (क्षेयः असि) जाणले जाता। युक्त चित्ताने स्मरले जाता। आठवले जाता (तत्) असे ( कथम्) कसे शक्य होते? कसे घडते? कारण ही अशक्य गोष्ट आहे. ॥२॥
०८.०३श्री भगवानुवाच
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो। विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ।।०८/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अक्षरम् ब्रह्म परमम्।
स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते ।
भूतभावोद्भवकरः।
विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ।।
स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते ।
भूतभावोद्भवकरः।
विसर्गः कर्मसञ्ज्ञितः ।।
अन्वय
परमम् अक्षरम् ब्रह्म। स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते। भूतभावोद्भवकरः। विसर्गः। कर्मसञ्ज्ञितः.
मराठी अर्थ
पुढे भगवंत अर्जुनाच्या प्रश्नांची उत्तरे देत आहेत. अर्जुनाचे प्रश्न जसे थोडक्यात तशी उत्तरेही थोडक्यात आहेत.
(श्रीभगवानुवाच ) ( परमम् अक्षरम् ब्रह्म) सर्वाहून सर्व अर्थे सर्वोत्कृष्ट सर्वापर अतिसपूर असून जे अक्षर म्ह. क्षररहित असे आहे त्यास ब्रह्म म्हणावे. स हे अक्षर होय परंतु त्यास परमम् हे विशेषण लावता येत नाही कारण शक्त्यंगाची उणीव आणि तत्संबंधे उद्धरण कार्य ते नाही. मग अक्षरम् ब्रह्म हे पूर्वपक्षे चिद्ब्रह्मास म्हणावे कारण तिला विग्रह धरणे नाही आणि पुढा याच अध्यायी बाराव्या तेराव्या श्लोकी तियेते अक्षरब्रह्म म्हटले आहे. ब्रह्म शब्दे पूर्वपक्षे देवतांसही म्हणावे. (परी अक्षरब्रह्म पूर्वपक्षेही म्हणो नये.) 'परसेया! हे घेया गा तुमची ब्रह्मे' अशी उपपत्ती सापडली आणि याच अध्यायी चोविसाव्या श्लोकी ब्रह्मादिक देवतांते ब्रह्म म्हणितले असे. पक्षे सह्माते अक्षरब्रह्म म्हणावे का सिद्धांते परमेश्वर अक्षरब्रह्म। तयाचा एकदेश म्हणून युगधर्माच्या शेवटील वचनी 'ब्रह्म आपणेयांत घेतले' तैसेच अन्यव्यावृत्तीच्या शेवटील वचनी परमेश्वरे ब्रह्म आपणेयांत घेतले. मग विपक्षे जीवाते अक्षरब्रह्म म्हणावे का तयासिही विभागणे नाही आणि 'केवळ केवळेसि साजात्य' येणे वचने तसेच 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' येथ जीव जणू ब्रह्मच झाला असे म्हटले आहे. पण 'आनंदरूपिणो ब्रह्म' यातवं ब्रह्म आनंदमय आणि जीव दिधल्या आनंदी रमत असे म्हणून जीवास ब्रह्म म्हणावे की नाही असा दो अर्थावरी संदेहो असे म्हणून जीव विपक्षे अक्षरब्रह्म. सिद्धांते चित्ब्रह्मा सह्मापरौता तत्ब्रह्म म्हणजेच परमम् ब्रह्म कारण त्याच्याच ज्ञानाने मुंचन होते. परं म्ह. सर्वश्रेष्ठः परम् आणि परमम् यात भेद आहे. पर तो अमक्यापेक्षा श्रेष्ठ: परमम् तो अवघ्यात श्रेष्ठ हे तरतम भावासारखे आहे. परमम् म्ह. श्रेष्ठातिश्रेष्ठ आणि अक्षरम् म्ह. ज्याचा कधीच क्षर होत नाही। अशी
: सर्वव्यापक वस्तू त्याला ब्रह्म ही संज्ञा आहे. ब्रह्म संज्ञा इथे परब्रह्मावाचकच आहे. इतरत्र ब्रह्म संज्ञा मायेवाचकही आलेली आहे. सङ्गृह्मावाचकही आलेली आहे. इथे मात्र परब्रह्मावाचक आहे. अक्षर म्ह. ज्याचा कधीच क्षर होत नाही. क्षर म्ह. विभागणे. जसे देवतेपासून असंख्य अवतार होतात. मायेपासून असंख्य संलझ विभागतात. हे त्या पदार्थातून क्षरणे होए। विभागणे होए. जीवापासून दुसरा जीव विभागत नाही. म्हणून जीव हा अक्षर आहे. का 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च' इथे जीवाला अक्षर म्हटलेले आहे. देवतेपासून विभाग होतात म्हणून देवता ही क्षर आहे. इथे परमेश्वराला अक्षर म्हटलेले आहे. मग परमेश्वरापासून तर अवतार विभागतात की एकेक ब्रह्मांडी असंख्य अवतार विभागतात तरी परमेश्वर अक्षर कसे? ना देवतेचा विभाग विभागतो तेव्हा त्याच्या ज्ञान। सुख। सामर्थ्याला खंड पडतो देवता मुळात जेवढी सामर्थ्यसंपन्न असेल तेवढा तिचा अवतार सामर्थ्यसंपन्न असू शकत नाही. तसे परमेश्वराचे नाही. अव्यक्त परमेश्वर जेवढा समर्थ आहे तेवढाच त्याचा तिच अवतारही समर्थ आहे. तेवढाच त्याचा मनुष्यावतारही समर्थ आहे. तेवढाच त्याचा उभयदश्यावतारही समर्थ आहे. जरी तिर्यचाचा नट घेतला असेल तरी अव्यक्त परमेश्वर जेवढा सर्वज्ञ तेवढाच तोही सर्वज्ञ आहे. देवतेच्या ज्ञानाला खंड आहे. अव्यक्त देवता जे पाहू शकते ते व्यक्त देवता पाहू शकत नाही. व्यक्त ब्रह्मांडस्था जे पाहू शकते ते त्याचे विग्रह पाहू शकत नाहीत. विग्रह जे पाहू शकतो ते पिंडस्था पाहू शकत नाहीत. असे देवतेच्या ज्ञानाला खंड आहे म्हणून ती क्षर होए. परमेश्वर अवतार घेऊनही। विभागूनही अक्षरच होत. कारण त्यांच्या ज्ञानाला खंड नाही. : परमम् अक्षरं अशी जी वस्तू आहे ते जसंतसं ब्रह्म होए. सह्याला इथे परमम् म्हटलेले नाही. कारण सह्मापासून अवतार विभागतच नाही. विभागूनही जो विभागला नाही। 'साकाराकारशून्यं युगपद्म त्याचे अक्षरत्व इथे प्रशंसनीय आहे. जे कधी विभागतच नाहीत त्यांचे अक्षरत्व काय प्रशंसावे. म्हणून 'पूर्णात् पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' अर्थात पूर्णातून पूर्ण काढल्यावर पूर्णच शिल्लक राहते। अशी त्या परमेश्वरस्वरूपाची विशेषता आहे. म्हणून ते जसेतसे परमं अक्षरं होए. (स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते) म्ह. स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. त्या परमम् ब्रह्माचा जीवोद्धरण हा स्वभाव होय. त्यासच 'कृत्ाम् अध्यात्मम्म म्हटले जाते. मग स्वभाव शब्दे पूर्वपक्षे 'जीव आर्जक' वचनी सांगितलेला आर्जकभाव। का पाचव्या अध्यायी 'स्वभावस्तु प्रवर्तते' अशी उपपत्ती सापडली. तसेच 'बाई स्वभावासी नाशु नाही' येणे वचने जीवाच्या आर्जकभावासि नाश नाही असा अर्थ घडत असे का टीकाकारी म्हणितले। 'आर्जक म्हणिजे लेपाधिकार्ये : प्राप्तीचेही'. पक्षे स्वभावाचा अर्थ अनुसरण दास्य का जीवोद्धरण सिद्धांत अर्थाचा एकदेश म्हणून जीवाचा कड झाल्यावांचौन परमेश्वरही उद्धरत नाहीत म्हणून एकदेश. 'स्वभावो प्रक टे तै जीव मुंचे' एणे वचने टीकाकारी स्वभाव शब्दाचा सिद्धांते दास्य असा अर्थ केला आहे परंतु तो त्या वचनीचा सिद्धांत अर्थ। या श्लोकी तो पक्ष जाणावा. का 'आद्यंती दैव मध्ये पुरुष' या वचनाप्रमाणे जीवोद्धरणी जीवाचा कड नाममात्रच आहे म्हणून सिद्धांते स्वभाव शब्दे जीवोद्धरण कार्य आणि अध्यात्म शब्दाची उत्पत्ती पहाताही जीवोद्धरण हाच अर्थ निश्चित होतो. 'अधि + आत्म' या विग्रहावरून आत्म्याच्या ठाई असलेला भाव ते अध्यात्म आणि आत्मा शब्दे सिद्धांते परमेश्वर हे प्रसिद्धच आहे. आता विपक्षे स्वभाव म्हणजे 'देवता फळदाती' हा देवतेचा स्वभाव. 'स्वभावस्तु प्रवर्तते (५।।४) नुसार उपपत्ती सापडली परंतु देवतेचा हा स्वभाव जीवोद्धरण कार्यों काहीच उपयोगाचा नाही आणि लीळादानातव सगुण प्रमादियांना परमेश्वर त्यांच्याच विद्या : व फळ देतात। देववतात म्हणून उपयोग दिसतोदेखील। असा दो अर्थावरी संदेहो म्हणून विपक्ष. स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते म्ह. स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. स्वभाव हे अध्यात्म संज्ञेने बोलले जाते. मग स्वभाव म्ह. काय ? इथ स्वभाव शब्द कशावाचक ? 'स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।' (१८१४७) स्वभावनियतं म्ह. आपापल्या वर्णधर्मानुसार केलं जाणारं कर्म. 'प्रकृत्या नियताः स्वयाः' म्ह. आपल्या पूर्वसंस्कारानुसार जो प्रसव त्याला तिथे स्वभाव म्हटलेले आहे. मग इथे अष्टस्वभावालाही स्वभाव म्हणतात. मग इथे स्वभाव कशावाचक ? ना प्रत्येक पदार्थाचा आपापला स्वभाव आहे. परमेश्वराचा स्वभाव आहे- जिवांना ऊध्र्व करीत राहणे. जीवाचा स्वभाव आहे- कर्म करावे नि त्या कर्माची फळे भोगावी. देवतेचा स्वभाव आहे की जिवांना कर्म भोगवावे. प्रपंचाचा स्वभाव आहे की त्या सुखदुःखभोगाला आधार व्हावं. असा प्रत्येक पदार्थाचा जो घरगत स्वभाव आहे त्या स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. प्रयाणकाळीदेखील ज्याचे ज्ञान जागृत आहे तो या अध्यात्माला जसंतसं जाणतो. कोण्या पदार्थाचा काय स्वभाव आहे। हे त्याला माहीत आहे. एवं अध्यात्माची व्याख्या आहे स्वभाव. जो अत्याज्य आहे तो स्वभाव. 'निर्विनोभाव: स्वभाव: ' म्ह. जो वेगळा होऊच शकत नाही। त्याला म्हणावे स्वभाव. 'उद्धरता हे परमेश्वराचे स्वरूप' तो उद्धरण भाव कधीही परमेश्वरावेगळा होऊ शकत नाही. तसंच जीवाच्या ठिकाणी असलेला आर्जकभाव तो जीवाचा स्वभावा आहे. जीव परमेश्वरस्वरूपी पावन झाल्यावरही तो आहेच. तो आहे म्हणून तर आनंद ग्रहण करू शकतोना. 'देवता फळदाती' म्ह. ती जोपर्यंत प्रपंचात आहे तोपर्यंत फळ देण्याचा तिचा भाव असणारच. असे प्रत्येक पदार्थाच्या स्वभावाला अध्यात्म ही संज्ञा ब्रह्मविद्या शास्त्रात आहे.0 (भूतभावोद्भवकरः) भूतांच्या उत्पत्तीस कारणीभूत असलेला (विसर्गः) सुखदुःख देणे हा क्रि यारूप भाव यास (कर्मसिञ्ज्ञतः) कर्म असे म्हणावे. काही लोक विसर्ग शब्दाने शास्त्रविहित वेदविहित पुण्यकर्माना निर्देशिलेले आहे असे समजतात पण आमच्या मते 'यित्क्रयते तत्कर्म' या व्याख्येप्रमाणे कर्ममात्राला कर्म म्हणावे। विसर्ग म्हणावे. प्रत्येकच कर्म परपात्री सुख वा दुःख प्रवेशन होण्यास कारणीभूत असते म्हणून त्यास विसर्ग हे पर्यायी नाव भगवंतांनी दिले आहे. पुण्यकर्मामुळे सुखदुःखरूप योनी प्राप्त होतात म्हणून कर्म हे 'भूतभावोद्भवकरः' असे आहे. भूत म्ह. प्राणीमात्र. त्यांचा भाव म्ह. दृश्यमानता. ती ज्यामुळे उद्भवते। अशी उद्भवकारक जी क्रिया आहे तिला विसर्ग असे म्हणावे. विसर्ग शब्दाचा अर्थ दान असाही होतो. विसर्ग म्ह. देणे। उत्सर्गणे। भूतांचा भाव म्ह. उत्पत्ती ज्यामुळे होते त्या क्रियेला विसर्ग म्हणावे. त्या विसर्गालाच कर्मही संज्ञा ब्रह्मविद्या शास्त्रात दिलेली आहे. तुम्हाला हे मनुष्यदेह का प्राप्त झाले ? ना कोणाला तरी तुम्ही अन्न प्रवेशन केले होते. अर्थात पुण्यभावनेने उत्सर्ग केला होता। विसर्ग केला होता म्हणून हे मनुष्यदेह प्राप्त झाले. तसेच पशूदेह का प्राप्त झाले. एखादा पटकन बोलून जाईल की पशूला खाऊ घातले होते. तसं नाही. तुम्ही कोणाला तरी दुःखाचा विसर्ग केला होता. कोण्या मनुष्यप्राण्याच्या अंतःकरणी दुःखाचा विसर्ग केला होता. आणि त्याचा परिणाम म्हणून पशूदेह प्राप्त झालं. पुढिलाच्या ठाई सुखदुःख प्रवेशणे अथवा पदार्थ प्रवेशन करणे। याला विसर्ग असे म्हणावे. ।।३।।
(श्रीभगवानुवाच ) ( परमम् अक्षरम् ब्रह्म) सर्वाहून सर्व अर्थे सर्वोत्कृष्ट सर्वापर अतिसपूर असून जे अक्षर म्ह. क्षररहित असे आहे त्यास ब्रह्म म्हणावे. स हे अक्षर होय परंतु त्यास परमम् हे विशेषण लावता येत नाही कारण शक्त्यंगाची उणीव आणि तत्संबंधे उद्धरण कार्य ते नाही. मग अक्षरम् ब्रह्म हे पूर्वपक्षे चिद्ब्रह्मास म्हणावे कारण तिला विग्रह धरणे नाही आणि पुढा याच अध्यायी बाराव्या तेराव्या श्लोकी तियेते अक्षरब्रह्म म्हटले आहे. ब्रह्म शब्दे पूर्वपक्षे देवतांसही म्हणावे. (परी अक्षरब्रह्म पूर्वपक्षेही म्हणो नये.) 'परसेया! हे घेया गा तुमची ब्रह्मे' अशी उपपत्ती सापडली आणि याच अध्यायी चोविसाव्या श्लोकी ब्रह्मादिक देवतांते ब्रह्म म्हणितले असे. पक्षे सह्माते अक्षरब्रह्म म्हणावे का सिद्धांते परमेश्वर अक्षरब्रह्म। तयाचा एकदेश म्हणून युगधर्माच्या शेवटील वचनी 'ब्रह्म आपणेयांत घेतले' तैसेच अन्यव्यावृत्तीच्या शेवटील वचनी परमेश्वरे ब्रह्म आपणेयांत घेतले. मग विपक्षे जीवाते अक्षरब्रह्म म्हणावे का तयासिही विभागणे नाही आणि 'केवळ केवळेसि साजात्य' येणे वचने तसेच 'ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' येथ जीव जणू ब्रह्मच झाला असे म्हटले आहे. पण 'आनंदरूपिणो ब्रह्म' यातवं ब्रह्म आनंदमय आणि जीव दिधल्या आनंदी रमत असे म्हणून जीवास ब्रह्म म्हणावे की नाही असा दो अर्थावरी संदेहो असे म्हणून जीव विपक्षे अक्षरब्रह्म. सिद्धांते चित्ब्रह्मा सह्मापरौता तत्ब्रह्म म्हणजेच परमम् ब्रह्म कारण त्याच्याच ज्ञानाने मुंचन होते. परं म्ह. सर्वश्रेष्ठः परम् आणि परमम् यात भेद आहे. पर तो अमक्यापेक्षा श्रेष्ठ: परमम् तो अवघ्यात श्रेष्ठ हे तरतम भावासारखे आहे. परमम् म्ह. श्रेष्ठातिश्रेष्ठ आणि अक्षरम् म्ह. ज्याचा कधीच क्षर होत नाही। अशी
: सर्वव्यापक वस्तू त्याला ब्रह्म ही संज्ञा आहे. ब्रह्म संज्ञा इथे परब्रह्मावाचकच आहे. इतरत्र ब्रह्म संज्ञा मायेवाचकही आलेली आहे. सङ्गृह्मावाचकही आलेली आहे. इथे मात्र परब्रह्मावाचक आहे. अक्षर म्ह. ज्याचा कधीच क्षर होत नाही. क्षर म्ह. विभागणे. जसे देवतेपासून असंख्य अवतार होतात. मायेपासून असंख्य संलझ विभागतात. हे त्या पदार्थातून क्षरणे होए। विभागणे होए. जीवापासून दुसरा जीव विभागत नाही. म्हणून जीव हा अक्षर आहे. का 'द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च' इथे जीवाला अक्षर म्हटलेले आहे. देवतेपासून विभाग होतात म्हणून देवता ही क्षर आहे. इथे परमेश्वराला अक्षर म्हटलेले आहे. मग परमेश्वरापासून तर अवतार विभागतात की एकेक ब्रह्मांडी असंख्य अवतार विभागतात तरी परमेश्वर अक्षर कसे? ना देवतेचा विभाग विभागतो तेव्हा त्याच्या ज्ञान। सुख। सामर्थ्याला खंड पडतो देवता मुळात जेवढी सामर्थ्यसंपन्न असेल तेवढा तिचा अवतार सामर्थ्यसंपन्न असू शकत नाही. तसे परमेश्वराचे नाही. अव्यक्त परमेश्वर जेवढा समर्थ आहे तेवढाच त्याचा तिच अवतारही समर्थ आहे. तेवढाच त्याचा मनुष्यावतारही समर्थ आहे. तेवढाच त्याचा उभयदश्यावतारही समर्थ आहे. जरी तिर्यचाचा नट घेतला असेल तरी अव्यक्त परमेश्वर जेवढा सर्वज्ञ तेवढाच तोही सर्वज्ञ आहे. देवतेच्या ज्ञानाला खंड आहे. अव्यक्त देवता जे पाहू शकते ते व्यक्त देवता पाहू शकत नाही. व्यक्त ब्रह्मांडस्था जे पाहू शकते ते त्याचे विग्रह पाहू शकत नाहीत. विग्रह जे पाहू शकतो ते पिंडस्था पाहू शकत नाहीत. असे देवतेच्या ज्ञानाला खंड आहे म्हणून ती क्षर होए. परमेश्वर अवतार घेऊनही। विभागूनही अक्षरच होत. कारण त्यांच्या ज्ञानाला खंड नाही. : परमम् अक्षरं अशी जी वस्तू आहे ते जसंतसं ब्रह्म होए. सह्याला इथे परमम् म्हटलेले नाही. कारण सह्मापासून अवतार विभागतच नाही. विभागूनही जो विभागला नाही। 'साकाराकारशून्यं युगपद्म त्याचे अक्षरत्व इथे प्रशंसनीय आहे. जे कधी विभागतच नाहीत त्यांचे अक्षरत्व काय प्रशंसावे. म्हणून 'पूर्णात् पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते' अर्थात पूर्णातून पूर्ण काढल्यावर पूर्णच शिल्लक राहते। अशी त्या परमेश्वरस्वरूपाची विशेषता आहे. म्हणून ते जसेतसे परमं अक्षरं होए. (स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते) म्ह. स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. त्या परमम् ब्रह्माचा जीवोद्धरण हा स्वभाव होय. त्यासच 'कृत्ाम् अध्यात्मम्म म्हटले जाते. मग स्वभाव शब्दे पूर्वपक्षे 'जीव आर्जक' वचनी सांगितलेला आर्जकभाव। का पाचव्या अध्यायी 'स्वभावस्तु प्रवर्तते' अशी उपपत्ती सापडली. तसेच 'बाई स्वभावासी नाशु नाही' येणे वचने जीवाच्या आर्जकभावासि नाश नाही असा अर्थ घडत असे का टीकाकारी म्हणितले। 'आर्जक म्हणिजे लेपाधिकार्ये : प्राप्तीचेही'. पक्षे स्वभावाचा अर्थ अनुसरण दास्य का जीवोद्धरण सिद्धांत अर्थाचा एकदेश म्हणून जीवाचा कड झाल्यावांचौन परमेश्वरही उद्धरत नाहीत म्हणून एकदेश. 'स्वभावो प्रक टे तै जीव मुंचे' एणे वचने टीकाकारी स्वभाव शब्दाचा सिद्धांते दास्य असा अर्थ केला आहे परंतु तो त्या वचनीचा सिद्धांत अर्थ। या श्लोकी तो पक्ष जाणावा. का 'आद्यंती दैव मध्ये पुरुष' या वचनाप्रमाणे जीवोद्धरणी जीवाचा कड नाममात्रच आहे म्हणून सिद्धांते स्वभाव शब्दे जीवोद्धरण कार्य आणि अध्यात्म शब्दाची उत्पत्ती पहाताही जीवोद्धरण हाच अर्थ निश्चित होतो. 'अधि + आत्म' या विग्रहावरून आत्म्याच्या ठाई असलेला भाव ते अध्यात्म आणि आत्मा शब्दे सिद्धांते परमेश्वर हे प्रसिद्धच आहे. आता विपक्षे स्वभाव म्हणजे 'देवता फळदाती' हा देवतेचा स्वभाव. 'स्वभावस्तु प्रवर्तते (५।।४) नुसार उपपत्ती सापडली परंतु देवतेचा हा स्वभाव जीवोद्धरण कार्यों काहीच उपयोगाचा नाही आणि लीळादानातव सगुण प्रमादियांना परमेश्वर त्यांच्याच विद्या : व फळ देतात। देववतात म्हणून उपयोग दिसतोदेखील। असा दो अर्थावरी संदेहो म्हणून विपक्ष. स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते म्ह. स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. स्वभाव हे अध्यात्म संज्ञेने बोलले जाते. मग स्वभाव म्ह. काय ? इथ स्वभाव शब्द कशावाचक ? 'स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम्।' (१८१४७) स्वभावनियतं म्ह. आपापल्या वर्णधर्मानुसार केलं जाणारं कर्म. 'प्रकृत्या नियताः स्वयाः' म्ह. आपल्या पूर्वसंस्कारानुसार जो प्रसव त्याला तिथे स्वभाव म्हटलेले आहे. मग इथे अष्टस्वभावालाही स्वभाव म्हणतात. मग इथे स्वभाव कशावाचक ? ना प्रत्येक पदार्थाचा आपापला स्वभाव आहे. परमेश्वराचा स्वभाव आहे- जिवांना ऊध्र्व करीत राहणे. जीवाचा स्वभाव आहे- कर्म करावे नि त्या कर्माची फळे भोगावी. देवतेचा स्वभाव आहे की जिवांना कर्म भोगवावे. प्रपंचाचा स्वभाव आहे की त्या सुखदुःखभोगाला आधार व्हावं. असा प्रत्येक पदार्थाचा जो घरगत स्वभाव आहे त्या स्वभावाला अध्यात्म असे म्हणावे. प्रयाणकाळीदेखील ज्याचे ज्ञान जागृत आहे तो या अध्यात्माला जसंतसं जाणतो. कोण्या पदार्थाचा काय स्वभाव आहे। हे त्याला माहीत आहे. एवं अध्यात्माची व्याख्या आहे स्वभाव. जो अत्याज्य आहे तो स्वभाव. 'निर्विनोभाव: स्वभाव: ' म्ह. जो वेगळा होऊच शकत नाही। त्याला म्हणावे स्वभाव. 'उद्धरता हे परमेश्वराचे स्वरूप' तो उद्धरण भाव कधीही परमेश्वरावेगळा होऊ शकत नाही. तसंच जीवाच्या ठिकाणी असलेला आर्जकभाव तो जीवाचा स्वभावा आहे. जीव परमेश्वरस्वरूपी पावन झाल्यावरही तो आहेच. तो आहे म्हणून तर आनंद ग्रहण करू शकतोना. 'देवता फळदाती' म्ह. ती जोपर्यंत प्रपंचात आहे तोपर्यंत फळ देण्याचा तिचा भाव असणारच. असे प्रत्येक पदार्थाच्या स्वभावाला अध्यात्म ही संज्ञा ब्रह्मविद्या शास्त्रात आहे.0 (भूतभावोद्भवकरः) भूतांच्या उत्पत्तीस कारणीभूत असलेला (विसर्गः) सुखदुःख देणे हा क्रि यारूप भाव यास (कर्मसिञ्ज्ञतः) कर्म असे म्हणावे. काही लोक विसर्ग शब्दाने शास्त्रविहित वेदविहित पुण्यकर्माना निर्देशिलेले आहे असे समजतात पण आमच्या मते 'यित्क्रयते तत्कर्म' या व्याख्येप्रमाणे कर्ममात्राला कर्म म्हणावे। विसर्ग म्हणावे. प्रत्येकच कर्म परपात्री सुख वा दुःख प्रवेशन होण्यास कारणीभूत असते म्हणून त्यास विसर्ग हे पर्यायी नाव भगवंतांनी दिले आहे. पुण्यकर्मामुळे सुखदुःखरूप योनी प्राप्त होतात म्हणून कर्म हे 'भूतभावोद्भवकरः' असे आहे. भूत म्ह. प्राणीमात्र. त्यांचा भाव म्ह. दृश्यमानता. ती ज्यामुळे उद्भवते। अशी उद्भवकारक जी क्रिया आहे तिला विसर्ग असे म्हणावे. विसर्ग शब्दाचा अर्थ दान असाही होतो. विसर्ग म्ह. देणे। उत्सर्गणे। भूतांचा भाव म्ह. उत्पत्ती ज्यामुळे होते त्या क्रियेला विसर्ग म्हणावे. त्या विसर्गालाच कर्मही संज्ञा ब्रह्मविद्या शास्त्रात दिलेली आहे. तुम्हाला हे मनुष्यदेह का प्राप्त झाले ? ना कोणाला तरी तुम्ही अन्न प्रवेशन केले होते. अर्थात पुण्यभावनेने उत्सर्ग केला होता। विसर्ग केला होता म्हणून हे मनुष्यदेह प्राप्त झाले. तसेच पशूदेह का प्राप्त झाले. एखादा पटकन बोलून जाईल की पशूला खाऊ घातले होते. तसं नाही. तुम्ही कोणाला तरी दुःखाचा विसर्ग केला होता. कोण्या मनुष्यप्राण्याच्या अंतःकरणी दुःखाचा विसर्ग केला होता. आणि त्याचा परिणाम म्हणून पशूदेह प्राप्त झालं. पुढिलाच्या ठाई सुखदुःख प्रवेशणे अथवा पदार्थ प्रवेशन करणे। याला विसर्ग असे म्हणावे. ।।३।।
०८.०४श्री भगवानुवाच
अधिभूतं क्षरो भावः। । पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र। देहे देहभृतां वर ।।०८/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधिभूतम् क्षरः भावः।
पुरुषः च अधिदैवतम् ।
अधियज्ञः अहम् एव अत्र।
देहे देहभृताम्वर ।।
पुरुषः च अधिदैवतम् ।
अधियज्ञः अहम् एव अत्र।
देहे देहभृताम्वर ।।
अन्वय
क्षरः भावः। अधिभूतम्। च। पुरुष। अधिदैवतम्। देहभृताम् वर। अत्र। देहे। अहम्। एव। अधियज्ञः.
मराठी अर्थ
(क्षरः भावः) होण्याचा उरण्याचा भाव ज्याच्या ठिकाणी आहे असा देवता पदार्थ तो (अधिभूतम्) अधिभूत नावाने आम्ही सांगितला कारण देवतांपैकी अष्टभैरवांच्या स्वरूपी प्रापंचिक भूते आहेत म्हणून सिद्धांते अधिभूत (भूतांना आधारतत्व) असे त्यासच म्हणावे आणि पक्षे सकळ देवतांना अधिभूत म्हणावे कारण त्या प्रपंचाच्या आधारेच व्यक्त होऊ शकतात. पूर्वपक्षे जीव पदार्थाला अधिभूत म्हणता येते कारण सृष्टीकाळी जीव प्रपंचाधिन असतो. भूतास आधारभूत करून राहणारा अशी उपपत्ती जीव पदार्थाविषयी घडली परी सिद्धांत तो नव्हे. विपक्षे मायेस अधिभूत म्हणावे कारण संलग्नत्वे क्षरून जीवमात्री लागली आहे आणि जिवांना आधारभूत आहे परंतु प्रपंचाधार होणे आहे आणि नाहीही असा दो अर्थी संदेहो म्हणून विपक्ष. क्षर म्ह. ज्याच्यापासून विभाग होतो असा भाव म्ह. असे भावरूप स्वरूप ते देवतेचे आहे. जीवाचे नव्हे. देवतेच्या स्वरूपापासून सृष्टीकाळी ब्रह्मांडस्था होते. अवतारप्रति ओळगणी होते. ब्रह्मांडस्थेपासून विग्रहही होत राहतात. म्हणून तिला अधिभूत असे म्हणावे. अधि म्ह. आश्रय भूत म्ह. झालेला. प्रपंचाला भूत म्हणावे। मनुष्यालाही भूत म्हणावे. सगळ्यांच वस्तूंना भूत म्हणावे. 'भविन्त यानि तानि भूतानि ' झालेली प्रत्येक वस्तू भूत झालेल्या वस्तूला आधारभूत होतो। असा भाव तो क्षरो भाव. देवता ही प्रत्येक पदार्थाला आधारभूत होते. कशी? ना तुम्हाला ज्या देहाभिमानिनीने देह संपादले त्या देहाला सुखदुःख भोगवायला देहाभिमानिनी अथवा भोगाभिमानिनी आधारभूत आहे. अशी देवता सर्व भुतांना आधारभूत आहे. कवीश्वर शाळेच्या मते अधिभूत म्ह. हा प्रपंच. याला आधारभूत कोण ? ना भैरवस्वरूप. त्यांच्या मते सगळ्याच देवता आहेत. का 'अधिभूतं क्षरो भावः' असे देवाची स्मृती ते पुढे ठेवतात. यक्षिणीपासून मायेपर्यंत अवघा क्षर भाव आहे तो अधिभूत आहे म्ह. प्रपंचाला आश्रयभूत आहे. एवं सगळ्याच देवतांपासून प्रपंच सवतो। अशी त्यांची समजूत आहे. पण आपल्याला ती मान्य नाही. 0 'अधिभूतं क्षरो भावः' हे फक्त भैरवस्वरूपाविषयी आहे. इतर देवता अधिभूत कोण्या अर्थी ? ना त्याही त्यांच्या त्यांच्या संपादलेल्या भुतांना आश्रयभूत आहेत. त्यांना सुखदुःख भोगवतात। रक्षण करतात। आतपडा मृत्यू चुकवतात। इत्यादि अर्थी आश्रयभूत आहेत. (च) आणि (पुरुषः) पुरुषोत्तमाच्या प्राप्तीचा अधिकार असलेला म्हणून जीव पदार्थ इथे पुरुष शब्दे निर्देशिला आहे. तो ( अधिदैवतम् ) संतासंत कर्माचे लेप लागण्यास पात्र असा आहे अथवा प्रमाददेही ईश्वरविषयिणी क्रियेमुळे खंतीकणव जोडून घेणारा। कोच्या देही अधिकार अनधिकार जोडून घेणारा। ज्ञानदेही योग्यता अयोग्यता जोडून घेणारा असा आहे. अधिदैव शब्दाने सिद्धांते योग्यता अयोग्यता बोलावी. पक्षे अधिकार अनधिकार बोलावे. विपक्षे खंती कणव आणि पूर्वपक्षे कर्मरहाटीतील त्रिगुोत्मक संतासंत कर्मे बोलावी. ज्ञानदेहीच्या योग्यते अयोग्यतेमुळेच पर्यायी पडल्यावर खंतीकणव संतासंत आणि अधिकार अनधिकार निष्पन्न होतात. ऐसी योग्यता अयोग्यता अवधेयाते व्यापून वर्ते म्हणून सिद्धांत. या पक्षाचा विस्तार बहुत असे परी हे संकलित बोलणे जाणावे. ( देहभृताम् वर) देहधाऱ्यांत श्रेष्ठ अशा अर्जुना (अ) ह्या कर्मभूमीत ( देहे) सर्व देहधाऱ्यांमध्ये मनुष्यदेहधारी श्रेष्ठ आहे. त्या मनुष्यदेहधाऱ्यांमध्येदेखील (अहम् ) मी बारावेषी अवतरलेलो अर्थात अवतार (एव) निश्वयाने (अधियज्ञः) भजण्या-पूजण्यास योग्य आहे. यज्ञांचा भोक्ता आहे. मग अधियज्ञ शब्दे पक्षे दहावेषधारी अवतार आणि सिद्धांते उभयश्या अवतार तसेच विलक्षण अवतार. पूर्वपक्षे वेधवंतादि मार्ग। विपक्षे ज्ञानिये युक्त अनुसरले आणि अधिकरण. आता उभयश्या अवतार अथवा विलक्षण अवतार तो सिद्धांते का? ना तयाचेनि अहेतूक भजने उद्धार होए मा होएचि आणि परमेश्वर भज्य। ज्ञान वृद्ध तो सर्वत्र पूज्य म्हटले आहे म्हणून. पक्षे एर अवतार का ? ना तयाचेनि भजने जो अधिकार निष्पन्न झाला तो प्रेमासि बिडवा होए अथवा कारण होए का सर्वज्ञे म्हणितले। 'पूर्वी म्हातारीयेसि ईश्वरसेवा घडली म्हणूनि घरा जाऊनि संबंधु दिधला. ' वेधवंतादि मार्गास 'परमेश्वर भज्य' या वचनी 'भज्य' म्हणितले आहे अशी उपपत्ती सापडली परी सिद्धांत नव्हे. विपक्षे ज्ञानिये अधिकरण का 'ज्ञानपूज्य अधिकरण भज्य होए पूज्य होए' एणे वचने उपपत्ती सापडली परी भूतभजनाधिकारी हे पात्र सापडलेया उद्धरण होएचि ऐसी निष्ठा नाही अथवा अधिकरणमुखे बोध झाला जयासी तो 'जयाचे तयासी भज्य पूज्य होए' असा श्रीचक्रपाणि बासांचा निर्देश आहे तथापि अनुसरण सेवटास जाईल असा भरवसा नाही म्हणौन विपक्ष. 'भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ।।' (५।२९) सर्व यज्ञातपाचा भोक्ता मी आहे. तेच इथे पुनरुक्त करीत आहेत. सर्व देहधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ देहधारी तो परमेश्वर अवतार. तोच अत्र देहे म्ह. मनुष्यप्राण्यांच्या देहामध्ये ज्या काही इष्टानिष्टरूप क्रिया घडतातमुख्यत्वे इष्टरूप क्रिया घडतात त्यांचा स्वीकार करणारा अधियज्ञ मीच आहे. अधियज्ञ म्ह. यज्ञात ज्याचं वास्तव्य आहे. यज्ञात जो स्थिर आहे. एकूण जी जी काही यज्ञरूप क्रिया केली जाते ती ती स्वीकारणारा परमेश्वर आहे। अशी इतरत्र समजूत आहे. 'मी म्ह. विष्णू' असा त्यांचा अर्थ असतो. पण आपला अर्थ तसा नाही. अधियज्ञ म्ह. दैवरहाटीचे जे काही यज्ञ तप केले जाते त्याचा अधियज्ञ म्ह. त्याच्यामध्ये मनोधर्म ठेवून जीवाला योग्यता कर्मनाश घडवणारा. हे देहभृतां वर म्ह. हे अर्जुना ! मीच आहे. 'प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः' अर्जुनाच्या या शेवटच्या प्रश्नाला भगवंतांनी तीन श्लोकात उत्तर दिले आहे. सरळ उत्तर न देता आधी फळश्रुती सांगतील. मग पुढे 'मी शेवटी कसा आठवला जातो' हे थोडक्यात सांगतील.।।४।।
०८.०५श्री भगवानुवाच
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ।।०८/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्तकाले च माम् एव।
स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति सः मद्भावम्।
याति न अस्ति अत्र संशयः ।।
स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति सः मद्भावम्।
याति न अस्ति अत्र संशयः ।।
अन्वय
च। यः। अन्तकाले। माम् एव स्मरन्। कलेवरम्। मुक्त्वा। प्रयाति सः मद्भावम्। याति। अत्र संशयः। न अस्ति.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (यः) जो बोधवंत पुरुष। (अन्तकाले) देहावसान समयी। ( माम् एख) केवळ माझीच। (स्मरत्) आठवण करीत (मुख्य शब्दार्थ- केवळ माझेच स्मरण करीत)। ( कलेवरम्) हे स्थूळ शरीर। (मुक्त्वा) किंचितही आसक्ती न धरता सोडून। (प्रयाति) जातो। (सः) तो साधक। (मद्भावम्) पुन: संबंधाला आणि क्रमानेच निश्चितपणे परमेश्वरप्राप्तीला (याति) जातो। (अन) याविषयी। (संशयः) संशय। संदेह। (न अस्ति) मुळीच नाही. त्या फळश्रुतीला अंतर कशाने पडते हे आता पुढील श्लोकी सांगून त्या पुढील श्लोकी उत्तर देतील : ।।५।।
दुसरा अन्वय :- हे माझ्या प्राप्तीविषयीच असे आहे। असं नाही तर हा सृष्टीचक्राचा एक नियमच आहे. माझे स्मरण करीत जे भक्त देह सोडतात ते मला येऊन मिळतात। तसेच इतरत्रही हाच सिद्धांत आहे. कसा ते पुढे सांगतात-
दुसरा अन्वय :- हे माझ्या प्राप्तीविषयीच असे आहे। असं नाही तर हा सृष्टीचक्राचा एक नियमच आहे. माझे स्मरण करीत जे भक्त देह सोडतात ते मला येऊन मिळतात। तसेच इतरत्रही हाच सिद्धांत आहे. कसा ते पुढे सांगतात-
०८.०६श्री भगवानुवाच
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय। सदा तद्भावभावितः ।।०८/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यम् यम् वा अपि स्मरन् भावम्।
त्यजति अन्ते कलेवरम् ।
तम् तम् एव इति कौन्तेय।
सदा तत् भाव भावितः ।।
त्यजति अन्ते कलेवरम् ।
तम् तम् एव इति कौन्तेय।
सदा तत् भाव भावितः ।।
अन्वय
कौन्तेय। अन्ते यम् यम् वा अपि। भावम्। स्मरन्। कलेवरम् त्यजति। तम् तम् एव तत् भाव भावितः सदा। एति.
मराठी अर्थ
अर्जुनाच्या शेवटच्या प्रश्नाला भगवंतांनी सरळ उत्तर न देता आधी फळश्रुती सांगितली. त्या फळश्रुतीला अंतर कशाने पडते हे आता पुढील श्लोकी सांगून त्या पुढील श्लोकी उत्तर देतील.
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा ! हा बोधवंत (अन्ते) अन्तकाळी। देह सोडताना (यम् यम् वा अपि) ज्या ज्या काही (भावम्) रागद्वेष कखायादि भावांचे (स्मरन् ) स्मरण करीत। आठवण करीत ( कलेवरम्) कर्मवशात प्राप्त या स्थूळ शरीराचा ( त्यजति) त्याग करतो । अर्थात अंतकाळी जे जे भाव त्याच्या अंतःकरणी असतात। ज्या ज्या भावाचं स्मरण करीत अंतकाळी हे कलेवर टाकतो. (तम् तम् एव) त्या त्या भावालाच (तद्भाव भावितः ) त्या भावाचे चिंतन करणारा (सदा) सर्व काळ (एति) प्राप्त होतो. याचं अधिक स्पष्टीकरण चौदाव्या अध्यायात करणार आहेत. 'रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते । यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते ।।' अंतकाळी ज्याचं अंतःकरण सत्वयुक्त आहे तो 'ऊध्र्व गच्छिन्त' : अंतकाळी ज्याच्या अंतःकरणात रजो भाव आहेत तो 'रजसि प्रलयं गत्व कर्मसंगिषु जायते' कर्मसंगी योनी म्ह. मनुष्ययोनीमध्ये जातो. मरण काळी जर तमात त्याचे चित्त असेल तर तो मूढयोनी म्ह. मनुष्यदेहेतर खालील योनीत जन्माला जाणार आहे। यात काही संशय नाही. या निर्णयामुळे आपल्या कर्मपर्यायाला काही बाध येईल का ? कारण ब्रह्मविद्या शास्त्राने कर्माच्या परवडी ठरवलेल्या आहेत. ज्या क्रमाने आपण कर्म केलेली असतील त्याच परवडीनुसार त्याच क्रमाने आपल्याला फळं भोगावी लागतात. हा तर्कनिष्ठ बुद्धीला पटणारा सिद्धांत आहे. मग आपल्या सिद्धांताला प्रस्तुत श्लोकामुळे काही बाधा येणार नाही काय? ना मुळीच येणार नाही. समजा। मृत्यूनंतर ज्याचा पर्याय मनुष्यदेहात जायचा आहे. तर मरण काळी देवता त्याला तशीच प्रेरणा करेल. तसंच चिंतन त्याच्याकडून होईल. तसंच मृत्यूनंतर जो प्रेतदेहात जाणार आहे अथवा भूतदेहात जाणार आहे तर मरण काळी तशीच आसक्ती त्याच्या देहामध्ये असणार आणि तो प्रेतदेहात जाणार. एवं त्या कर्मपर्यायाप्रमाणे कर्म भोगवले जातात त्या नियमाला या सिद्धांताने काही बाध येत नाही. हे दोन्ही सिद्धांत एकमेकाला तोडत नाहीत. ज्याला मृत्यूपूर्वी विस्मृती झाली। आजच्या भाषेत सांगायचं तर तो कोमात गेला तर कोमात जाण्यापूर्वी सत्व। रज। तम या पैकी तो ज्या अवस्थेत होता तेच गृहीत धरावे. त्या गतीला तो जातो. अर्जुन फार विद्वान आहे. अनुभवी आहे. जे सहस्र वर्ष आयुष्यावर विश्वास ठेवतात अशा काही संशोधकांच्या मते या प्रसंगी अर्जुनदेवाचे वय सातशे-आठशे वर्षांचे आहे. एवढा अनुभवी माणूस असल्यामुळे तोही तसेच सूत्रबद्ध प्रश्न करतो की प्रयाणकाळी नियतात्म पुरुष अंतःकरण संयमित करून तुमची आठवण करून देह सोडतो। हे कार्ड प्रत्ययाला येत नाही. म्हणून देव म्हणतात। 'ही काई विशेष गोष्ट नाही. थोडक्यातच तुला सांगतो. कारण थोडक्यातच समजण्याची तुझी पात्रता आहे.' प्रयाणकाळी मी आठवला जावा। असे जर तुला वाटत असेल तर सोपी गोष्ट आहे कीं ॥६॥ -
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा ! हा बोधवंत (अन्ते) अन्तकाळी। देह सोडताना (यम् यम् वा अपि) ज्या ज्या काही (भावम्) रागद्वेष कखायादि भावांचे (स्मरन् ) स्मरण करीत। आठवण करीत ( कलेवरम्) कर्मवशात प्राप्त या स्थूळ शरीराचा ( त्यजति) त्याग करतो । अर्थात अंतकाळी जे जे भाव त्याच्या अंतःकरणी असतात। ज्या ज्या भावाचं स्मरण करीत अंतकाळी हे कलेवर टाकतो. (तम् तम् एव) त्या त्या भावालाच (तद्भाव भावितः ) त्या भावाचे चिंतन करणारा (सदा) सर्व काळ (एति) प्राप्त होतो. याचं अधिक स्पष्टीकरण चौदाव्या अध्यायात करणार आहेत. 'रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते । यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् तदोत्तमविदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते ।।' अंतकाळी ज्याचं अंतःकरण सत्वयुक्त आहे तो 'ऊध्र्व गच्छिन्त' : अंतकाळी ज्याच्या अंतःकरणात रजो भाव आहेत तो 'रजसि प्रलयं गत्व कर्मसंगिषु जायते' कर्मसंगी योनी म्ह. मनुष्ययोनीमध्ये जातो. मरण काळी जर तमात त्याचे चित्त असेल तर तो मूढयोनी म्ह. मनुष्यदेहेतर खालील योनीत जन्माला जाणार आहे। यात काही संशय नाही. या निर्णयामुळे आपल्या कर्मपर्यायाला काही बाध येईल का ? कारण ब्रह्मविद्या शास्त्राने कर्माच्या परवडी ठरवलेल्या आहेत. ज्या क्रमाने आपण कर्म केलेली असतील त्याच परवडीनुसार त्याच क्रमाने आपल्याला फळं भोगावी लागतात. हा तर्कनिष्ठ बुद्धीला पटणारा सिद्धांत आहे. मग आपल्या सिद्धांताला प्रस्तुत श्लोकामुळे काही बाधा येणार नाही काय? ना मुळीच येणार नाही. समजा। मृत्यूनंतर ज्याचा पर्याय मनुष्यदेहात जायचा आहे. तर मरण काळी देवता त्याला तशीच प्रेरणा करेल. तसंच चिंतन त्याच्याकडून होईल. तसंच मृत्यूनंतर जो प्रेतदेहात जाणार आहे अथवा भूतदेहात जाणार आहे तर मरण काळी तशीच आसक्ती त्याच्या देहामध्ये असणार आणि तो प्रेतदेहात जाणार. एवं त्या कर्मपर्यायाप्रमाणे कर्म भोगवले जातात त्या नियमाला या सिद्धांताने काही बाध येत नाही. हे दोन्ही सिद्धांत एकमेकाला तोडत नाहीत. ज्याला मृत्यूपूर्वी विस्मृती झाली। आजच्या भाषेत सांगायचं तर तो कोमात गेला तर कोमात जाण्यापूर्वी सत्व। रज। तम या पैकी तो ज्या अवस्थेत होता तेच गृहीत धरावे. त्या गतीला तो जातो. अर्जुन फार विद्वान आहे. अनुभवी आहे. जे सहस्र वर्ष आयुष्यावर विश्वास ठेवतात अशा काही संशोधकांच्या मते या प्रसंगी अर्जुनदेवाचे वय सातशे-आठशे वर्षांचे आहे. एवढा अनुभवी माणूस असल्यामुळे तोही तसेच सूत्रबद्ध प्रश्न करतो की प्रयाणकाळी नियतात्म पुरुष अंतःकरण संयमित करून तुमची आठवण करून देह सोडतो। हे कार्ड प्रत्ययाला येत नाही. म्हणून देव म्हणतात। 'ही काई विशेष गोष्ट नाही. थोडक्यातच तुला सांगतो. कारण थोडक्यातच समजण्याची तुझी पात्रता आहे.' प्रयाणकाळी मी आठवला जावा। असे जर तुला वाटत असेल तर सोपी गोष्ट आहे कीं ॥६॥ -
०८.०७श्री भगवानुवाच
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर। मामेवैष्यस्यसंशयम् ।।०८/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् सर्वेषु कालेषु।
माम् अनुस्मर युध्य च ।
मयि अर्पितमनोबुद्धिः।
माम् एव एष्यसि असंशयम् ॥
माम् अनुस्मर युध्य च ।
मयि अर्पितमनोबुद्धिः।
माम् एव एष्यसि असंशयम् ॥
अन्वय
तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर। च। युध्य। मयि अर्पितमनोबुद्धिः। असंशयम्। माम् एव एष्यसि.
मराठी अर्थ
अर्जुनाच्या प्रभाचे खरे उत्तर भगवंत आता देत आहेत. उत्तरात भगवंतांनी आज्ञार्थक वाक्य उच्चारलेले असले तरी त्यात अर्जुनास आपल्या प्रश्नाचे उत्तर कळले. 'जे असे ते देहान्ती प्रकटे' या नियमानुसार बोधवंताने जन्मभर जे केले असेल। ज्या बुद्धीने केले असेल तेच देहावसान समयी उभे ठाकते
(तस्मात्) म्हणून हे अर्जुना ! तू (सर्वेषु कालेषु) सर्व काळी ( माम् अनुस्मर) माझी आठवण कर। माझे स्मरण कर (च) आणि (ते साधण्यासाठी) (युद्ध्य) रागद्वेषादि द्वंद्वांशी। जीवधर्माशी मनोधर्मांशी युद्ध कर. असे करीत करीत शेवटी तू (मयि) माझ्या ठिकाणीच (अर्पितमनोबुद्धिः) मन बुद्धीचे समर्पण केलेला असा होशील आणि मग (असंशयम्) निश्चितपणे (माम् एव एष्यसि ) मलाच प्राप्त होशील. म्हणजे जन्मभर जे केलेले आहे तेच शेवटी आठवते म्हणून तू माझं सतत स्मरण कर. त्यामुळे तू मला आठवीत देह सोडशील आणि मला येऊन प्राप्त होशील. तो पुरुष सर्व काळ मला आठवतो म्हणूनच शेवटी मला आठवू शकतो. असा अर्थ भगवंतांनी इथे ध्वनित केला आहे. 'माम् अनुस्मर' इथे अनुस्मर असा प्रयोग का केला? ना पूर्ण स्मरण तुला होणे शक्य नाही. मनाला तुटसांद होत राहील. आम्ही जरी तुला आज्ञा केली तरी ती तुझ्या ताकदीच्या बाहेरची गोष्ट आहे. म्हणून घाबरून जाऊ नकोस. स्मरण करण्याचा प्रयत्न कर. या नावे अनुस्मर. युध्य म्ह. युद्ध कर. परंतु कौरवांशी युद्ध कर। असं देव म्हणत नाहीयेत. जे असं समजत असतील त्यांची फार मोठी चूक आहे. कारण की युद्ध तर फक्त अठरा दिवस चालणार आहे. मग पुढेही 'युद्ध करत स्मरण कर' असा अर्थ आहे काय! ही सार्वकालिक आज्ञा आहे की अठरा दिवसांपुरतीच आहे? ना ही सार्वकालिक आहे. म्हणून ते युध्यचा जो एकदेशी अर्थ इतरांनी करून घेतला.० (८) गेल्या सात श्लोकात थोडक्यात संपूर्ण ब्रह्मविद्या सांगितली. च्याही पदार्थ सांगितले. तेच कैसे कैसे? ना 'अक्षरम् ब्रह्म' एथ परमेश्वर पदार्थ. क्षरो भावः हा देवता पदार्थ आणि प्रपंच पदार्थ. पुरुषः हा जीव पदार्थ. अक्षरम् ब्रह्म यात महावाक्य। निर्वचन आले. स्वभावः यात सृष्टीसंसरण। संहार। उद्धरण आले. विसर्ग यात युगधर्म क्रियापाक विद्यामार्ग आले. क्षरोभावः इथे अन्यव्यावृत्ती आली. अधिदैव आणि अधियज्ञ अर्थात पुरुष आणि साकार परमेश्वर यांत असतिपरी आली.
या पदांचा परस्पर संबंध :- अक्षरम् ब्रह्मापुढे स्वभाव का? ना तयाचे कार्य म्हणून. स्वभावापुढा विसर्ग का ? ना स्वभावापासून जीव सुटलेया विसर्गाच्या चक्रात पडतो म्हणून. विसर्गापुढा क्षरोभावः का? ना त्याच कर्माची फळे जीवास क्षर म्हणजे प्रपंच पदार्था आधारे क्षरः भावः देवता भोगवतात. या चक्रातून मुक्त होण्यास उपाय काय? ना जीवे पुरुषार्थ करावा। योग्यता जोडावी. तोच पुरुषार्थ स्वातंत्रिया होववेल ? ना तयासी साकार परमेश्वर तो प्रार्थन आभारावा म्हणून पुढा अधियज्ञ. तोच कशाने आभारला जाईल ? ना ते पुढा तीन श्लोकी सांगितले जे स्मरण तेणेकरून अक्षरब्रह्म आणि स्वभाव यांत मूळसृष्टी वाखाणे. विसर्गापासून पुढे प्रावाहिकी सृष्टी घडते. आता येथून पुढे सहा श्लोकात चिह्माचे साधन साध्य व्यावृत्त्यार्थे सांगतात. मागा सात श्लोकी सांगितलेल्या साधनानुसार आचरून ज्यांनी परमेश्वरप्राप्ती जोडून घेतली त्यांचे उद्धरण झाले पण जे साधनावरून पडले त्यांना कव्हण गती ? ना त्यास परमेश्वर चैतन्यविद्यादि साधने देतात. एकास विपरीत वेध देतात. तेणेकरून कृतयुगी आत्मोपास्तीसह मनुष्यदेह होते. म्हणून पुढा मायेचे साधन साध्य सांगतात. मायेचे साधन साध्य व्यावर्तलेया अवघेया देवतांची साधन साध्ये व्यावर्तली होती म्हणून आणि चैतन्याचे साधन अंतर्याग बहिर्याग प्रावाहिकी प्रथम परमेश्वराकडून (अवताराकडूनच) दिले जातात म्हणून परमेश्वर साधन साध्यापुढा मायेचे साधन साध्य मांडिले आहे. ।।७।।
(तस्मात्) म्हणून हे अर्जुना ! तू (सर्वेषु कालेषु) सर्व काळी ( माम् अनुस्मर) माझी आठवण कर। माझे स्मरण कर (च) आणि (ते साधण्यासाठी) (युद्ध्य) रागद्वेषादि द्वंद्वांशी। जीवधर्माशी मनोधर्मांशी युद्ध कर. असे करीत करीत शेवटी तू (मयि) माझ्या ठिकाणीच (अर्पितमनोबुद्धिः) मन बुद्धीचे समर्पण केलेला असा होशील आणि मग (असंशयम्) निश्चितपणे (माम् एव एष्यसि ) मलाच प्राप्त होशील. म्हणजे जन्मभर जे केलेले आहे तेच शेवटी आठवते म्हणून तू माझं सतत स्मरण कर. त्यामुळे तू मला आठवीत देह सोडशील आणि मला येऊन प्राप्त होशील. तो पुरुष सर्व काळ मला आठवतो म्हणूनच शेवटी मला आठवू शकतो. असा अर्थ भगवंतांनी इथे ध्वनित केला आहे. 'माम् अनुस्मर' इथे अनुस्मर असा प्रयोग का केला? ना पूर्ण स्मरण तुला होणे शक्य नाही. मनाला तुटसांद होत राहील. आम्ही जरी तुला आज्ञा केली तरी ती तुझ्या ताकदीच्या बाहेरची गोष्ट आहे. म्हणून घाबरून जाऊ नकोस. स्मरण करण्याचा प्रयत्न कर. या नावे अनुस्मर. युध्य म्ह. युद्ध कर. परंतु कौरवांशी युद्ध कर। असं देव म्हणत नाहीयेत. जे असं समजत असतील त्यांची फार मोठी चूक आहे. कारण की युद्ध तर फक्त अठरा दिवस चालणार आहे. मग पुढेही 'युद्ध करत स्मरण कर' असा अर्थ आहे काय! ही सार्वकालिक आज्ञा आहे की अठरा दिवसांपुरतीच आहे? ना ही सार्वकालिक आहे. म्हणून ते युध्यचा जो एकदेशी अर्थ इतरांनी करून घेतला.० (८) गेल्या सात श्लोकात थोडक्यात संपूर्ण ब्रह्मविद्या सांगितली. च्याही पदार्थ सांगितले. तेच कैसे कैसे? ना 'अक्षरम् ब्रह्म' एथ परमेश्वर पदार्थ. क्षरो भावः हा देवता पदार्थ आणि प्रपंच पदार्थ. पुरुषः हा जीव पदार्थ. अक्षरम् ब्रह्म यात महावाक्य। निर्वचन आले. स्वभावः यात सृष्टीसंसरण। संहार। उद्धरण आले. विसर्ग यात युगधर्म क्रियापाक विद्यामार्ग आले. क्षरोभावः इथे अन्यव्यावृत्ती आली. अधिदैव आणि अधियज्ञ अर्थात पुरुष आणि साकार परमेश्वर यांत असतिपरी आली.
या पदांचा परस्पर संबंध :- अक्षरम् ब्रह्मापुढे स्वभाव का? ना तयाचे कार्य म्हणून. स्वभावापुढा विसर्ग का ? ना स्वभावापासून जीव सुटलेया विसर्गाच्या चक्रात पडतो म्हणून. विसर्गापुढा क्षरोभावः का? ना त्याच कर्माची फळे जीवास क्षर म्हणजे प्रपंच पदार्था आधारे क्षरः भावः देवता भोगवतात. या चक्रातून मुक्त होण्यास उपाय काय? ना जीवे पुरुषार्थ करावा। योग्यता जोडावी. तोच पुरुषार्थ स्वातंत्रिया होववेल ? ना तयासी साकार परमेश्वर तो प्रार्थन आभारावा म्हणून पुढा अधियज्ञ. तोच कशाने आभारला जाईल ? ना ते पुढा तीन श्लोकी सांगितले जे स्मरण तेणेकरून अक्षरब्रह्म आणि स्वभाव यांत मूळसृष्टी वाखाणे. विसर्गापासून पुढे प्रावाहिकी सृष्टी घडते. आता येथून पुढे सहा श्लोकात चिह्माचे साधन साध्य व्यावृत्त्यार्थे सांगतात. मागा सात श्लोकी सांगितलेल्या साधनानुसार आचरून ज्यांनी परमेश्वरप्राप्ती जोडून घेतली त्यांचे उद्धरण झाले पण जे साधनावरून पडले त्यांना कव्हण गती ? ना त्यास परमेश्वर चैतन्यविद्यादि साधने देतात. एकास विपरीत वेध देतात. तेणेकरून कृतयुगी आत्मोपास्तीसह मनुष्यदेह होते. म्हणून पुढा मायेचे साधन साध्य सांगतात. मायेचे साधन साध्य व्यावर्तलेया अवघेया देवतांची साधन साध्ये व्यावर्तली होती म्हणून आणि चैतन्याचे साधन अंतर्याग बहिर्याग प्रावाहिकी प्रथम परमेश्वराकडून (अवताराकडूनच) दिले जातात म्हणून परमेश्वर साधन साध्यापुढा मायेचे साधन साध्य मांडिले आहे. ।।७।।
०८.०८श्री भगवानुवाच
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ।।०८/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अभ्यास योगयुक्तेन।
चेतसा न अन्यगामिना ।
परमम् पुरुषम् दिव्यम्।
याति पार्थ अनुचिन्तयन् ।।
चेतसा न अन्यगामिना ।
परमम् पुरुषम् दिव्यम्।
याति पार्थ अनुचिन्तयन् ।।
अन्वय
पार्थ। अभ्यासयोगयुक्तेन नान्यगामिना चेतसा। अनुचिन्तयन् परमम् दिव्यम् पुरुषम् याति.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना (अभ्यासयोगयुक्तेन) ब्रह्मविद्या साधनी पतित झाल्यावरही स्मरणयोगाचा अभ्यास तो सांडीला नाही (नान्यगामिना चेतसा) चित्ताते अन्यगामी होऊ न देता अर्थात विकल्प आश्रायिला नाही. ऐसेयापरी (अनुचिन्तयन्) युक्त पुरुषापसि डावे स्मरण करीत होता तयातव (परमम् दिव्यम् पुरुषम् याति) तो ब्रह्मविद्येचा पतीत साधक देवतांमाजि सर्वश्रेष्ठ देवता जी माया तियेते एथ 'परमम् दिव्यम् पुरुषम्म म्हणितले त्या मायेच्या चिज्जड फळाला प्राप्त होतो. हा साध्यपर कणवेचा पुरुष जाणावा. अभ्यासयोगयुक्तेन म्ह. त्रिगुणात्मक। आत्मोपास्तीच्या पुरुषाचाही त्याच्या परीचा एक अभ्यास आहे. त्या अभ्यासयोगयुक्त अशा पुरुषाकडून (नान्यगामिना चेतसा) त्याचे साध्य जे चिह्न आहे त्यातच त्याचे चित्त सतत लागलेले आहे. इतरत्र त्याचे चित्त जात नाही. अशा अन्यगामी नसलेल्या चित्ताद्वारा जो (अनुचिन्तयन्) सतत चिंतन करतो. तो पुरुष (परमं दिव्यं पुरुषं याति) देवतांमध्ये सर्वश्रेष्ठ अशी जी मायातिला तो प्राप्त करून घेतो. इथे चित्शक्तीला परमं पुरुषं म्हटले कारण तिच्याही ठाई तिच्यापरीचे पंचप्रकार आहेत. अशा पुरुषाची आपल्या साध्याविषयीची धारणा कशी असते. ते ऐकून घे. ।।८।।
०८.०९श्री भगवानुवाच
कविं पुराणमनुशासितारं।
अणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपं।
आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।।०८/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कविम् पुराणम् अनुशासितारम्।
अणोः अणीयांसम् अनुस्मरेत् यः ।
सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम्।
आदित्यवर्णम् तमसः परस्तात् ।।
अणोः अणीयांसम् अनुस्मरेत् यः ।
सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम्।
आदित्यवर्णम् तमसः परस्तात् ।।
अन्वय
यः। कविम्। पुराणम्। अनुशासितारम्। अणोः अणियांसम्। सर्वस्य धातारम्। अचिन्त्यरूपम्। आदित्यवर्णम्। तमसः परस्तात्। अनुस्मरेत्.
मराठी अर्थ
(यः) जो पुरुष (कविम्) सर्वज्ञस्वरूप ( पुराणम्) सनातनस्वरूप (अनुशासितारम् ) सर्वांचा नियामक (अणोः अणियांसम् ) सपुराति सपुर स्वरूप (सर्वस्य) सर्व जीव देवतांचा (धातारम् ) धारणपोषण करणारा (अचिन्त्यरूपम्)मनाबुद्धीला अगम्य असे स्वरूप असलेला (आदित्यवर्णम्) स्वयंप्रकाश ( तमसः परस्तात्) अज्ञानाचा लेशमात्रही नसलेल्या अशा परमेश्वरस्वरूपाचे (अनुस्मरेत्) स्मरण करीत असतो. अशा पुरुषाला साध्यपर कणवा निष्यन्न होतात. त्यामुळे तो मागील श्लोकी सांगितलेले चैतन्यफळही देहाच्या पालटीच प्राप्त करून घेतो. अशा सगुण प्रमादियाला बहुधा मनुष्यदेहाखाली जाणे नाही. मनुष्यत्वी त्यास विपरीत वेध देतात त्यामुळे तो कृतयुगी जन्मून आत्मोपास्ती प्राप्त करून घेतो. आत्मोपास्ती उपतिष्ठी म्हणजे ते साधन अव्यभिचारी असल्यामुळे त्यास चैतन्यफळ होतेच. ते आता पुढील श्लोकी सांगत आहेत. जो आत्मोपास्तीचा अथवा चैतन्यविद्येचा साधक : (कवि) सर्वज्ञ समजतो. त्याच्या दृष्टीने त्याचे साध्य। चिज्जड स्वरूप। चैतन्यस्वरूप ते कवी म्ह. सर्वज्ञ आहे. तसेच (पुराणम्) पुरातन। सनातन। अनादि काळापासून आहे. (अनुशासितारम्) आपल्या खालील सर्व देवतांची ती नियंती आहे. (अणोरणियांसम्) सूक्ष्माहून सूक्ष्मतर ती आहे. (सर्वस्य धातारम्) सर्वांचा ती आधारस्तंभ आहे सर्व देवतांना। सर्व कर्मफळांना ती आधारभूत आहे : सर्वांना धारण करणारी आहे. (अचिंत्यरूपम्) अचिंत्यरूप आहे. (आदित्यवर्णं) सूर्यवत प्रकाशक आहे. (तमसः परस्तात्) ती अज्ञानावेगळी आहे. असा त्याचा भाव असतो. अशी त्याची धारणा असतो. अशी त्याची समजूत असते. ।।९।। :
०८.१०श्री भगवानुवाच
प्रयाणकाले मनसाचलेत।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यकू।
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्। ।०८/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रयाणकाले मनसा अचलेन।
भक्त्या युक्तः योगबलेन च एव ।
भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य सम्यक्।
सः तम् परम् पुरुषम् उपैति दिव्यम् ।।
भक्त्या युक्तः योगबलेन च एव ।
भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य सम्यक्।
सः तम् परम् पुरुषम् उपैति दिव्यम् ।।
अन्वय
सः। भक्त्या युक्तः। प्रयाणकाले। योगबलेन। भूवोः मध्ये प्राणम् सम्यक् आवेश्य अचलेन मनसा। तम् दिव्यम् परमम् पुरुषम्। उपैति एव.
मराठी अर्थ
अशा रीतीनेच तो त्या अभीष्ट दैवताचं चिंतन करीत करीत आणि प्राण सोडतो. म्हणून तो तिलाच जाऊन प्राप्त होतो। हे पुढे सांगतील.
(सः) तो (मागील श्लोकी सांगितलेला सगुण प्रमादिया आत्मोपास्तीचे देह लाभून) (भक्त्या युक्तः) आत्मोपास्तीरूप भक्तीने युक्त असलेला (प्रयाणकाले) त्या देहाच्या अवसानीदेखील (योगवलेत) बहिर्याग सामर्थ्येकरून (भूवोः मध्ये प्राणम् सम्यक् आवेश्य) दोन्ही भुवयांच्या मध्ये प्राणाला व्यविस्थतपणे ध्यानस्थ करून (अचलेन मनसा ) निश्चळ मनाने आत्म्याचे (संलनाचे) ध्यान करीत (तम् दिव्यम् परमम् पुरुषम् ) त्या दिव्य अशा चिज्जड स्वरूपाला (उपैति एव) प्राप्त करून घेतोच.
(प्रयाणकाले) मृत्यूसमयी (अचलेन मनसा) चांचल्यरहित अशा मनाने (भक्त्या युक्तो) श्रेष्ठ प्रकारच्या भक्तीने संपन्न ( योगबलेन चैव) त्याला प्राप्त झालेल्या बहिर्यागरूप योगसामर्थ्ये करून अथवा विद्यारूप सामर्थ्येकरून त्या योगाच्या बळानेच (भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्) दोन्ही भुवयांच्यामध्ये प्राणवायू बरव्या प्रकाराने एकत्रित करून जो प्राण टाकतो (सः) तो साधक : चैतन्यविद्येचा अथवा आत्मोपास्तीचा (तं दिव्यं पुरुषं उपैति ) त्या दिव्य परम अशा पुरुषाला म्ह. चैतन्यमायेला प्राप्त करून घेतो. कर्मरहाटीत त्याला हिरण्यगर्भ असे म्हणतात. ब्रह्मविद्या शास्त्रात आपण त्याला चैतन्यमाया असे म्हणतो. ।।।०।।
(सः) तो (मागील श्लोकी सांगितलेला सगुण प्रमादिया आत्मोपास्तीचे देह लाभून) (भक्त्या युक्तः) आत्मोपास्तीरूप भक्तीने युक्त असलेला (प्रयाणकाले) त्या देहाच्या अवसानीदेखील (योगवलेत) बहिर्याग सामर्थ्येकरून (भूवोः मध्ये प्राणम् सम्यक् आवेश्य) दोन्ही भुवयांच्या मध्ये प्राणाला व्यविस्थतपणे ध्यानस्थ करून (अचलेन मनसा ) निश्चळ मनाने आत्म्याचे (संलनाचे) ध्यान करीत (तम् दिव्यम् परमम् पुरुषम् ) त्या दिव्य अशा चिज्जड स्वरूपाला (उपैति एव) प्राप्त करून घेतोच.
(प्रयाणकाले) मृत्यूसमयी (अचलेन मनसा) चांचल्यरहित अशा मनाने (भक्त्या युक्तो) श्रेष्ठ प्रकारच्या भक्तीने संपन्न ( योगबलेन चैव) त्याला प्राप्त झालेल्या बहिर्यागरूप योगसामर्थ्ये करून अथवा विद्यारूप सामर्थ्येकरून त्या योगाच्या बळानेच (भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्) दोन्ही भुवयांच्यामध्ये प्राणवायू बरव्या प्रकाराने एकत्रित करून जो प्राण टाकतो (सः) तो साधक : चैतन्यविद्येचा अथवा आत्मोपास्तीचा (तं दिव्यं पुरुषं उपैति ) त्या दिव्य परम अशा पुरुषाला म्ह. चैतन्यमायेला प्राप्त करून घेतो. कर्मरहाटीत त्याला हिरण्यगर्भ असे म्हणतात. ब्रह्मविद्या शास्त्रात आपण त्याला चैतन्यमाया असे म्हणतो. ।।।०।।
०८.११श्री भगवानुवाच
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति। :विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति।तत्ते पदं सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ।।०८/११ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अक्षरम् वेदविदः वदन्ति।
विशन्ति यत् यतयः वीतरागाः ।
यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यम् चरन्ति।
तत् ते पदम् सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ।।
विशन्ति यत् यतयः वीतरागाः ।
यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यम् चरन्ति।
तत् ते पदम् सङ्ग्रहेण प्रवक्ष्ये ।।
अन्वय
वेदविदः। यत्। अक्षरम् वदन्ति। वीतरागाः यतयः। यत् विशन्ति। यत् इच्छन्तः। ब्रह्मचर्यम् चरन्ति। तम्पदम् ते। संग्रहेण प्रवक्ष्ये.
मराठी अर्थ
(वेदविदः) चैतन्यविद्यावंत (यत्) ज्या चिज्जड फळाला आणि चिज्जड मायेला। मागील दोन श्लोकी सांगितलेल्या दिव्य पुरुषाला ( अक्षरम् वदिन्त) अक्षरब्रह्म असे म्हणतात अथवा ओम या अक्षराने वर्णितात ( वीतरागाः यतयः) आसक्तीचा प्रसव मोडलेले सगुण प्रमादिये (यत् विशिन्त) देहाच्या पालटी ज्या फळी पावन होतात ( यत् इच्छन्तः) ज्या प्राप्तीच्या इच्छेने (ज्या प्राप्तीचे इच्छक) भक्तीजड वेदान्ती (ब्रह्मचर्यम् चरिन्त) ब्रह्मचर्याचे आचरण करतात (तम् पदम्) ते पद (ते चिज्जड फळ) (ते) तुला (संग्रहेण प्रवक्ष्ये) थोडक्यात सांगतो. (वेदविदः) चहू वेदांचे ज्ञाते (यत्) ज्या चिज्जड मायेला। चिद्ब्रह्माला (अक्षरं वदिन्त) अक्षर समजतात। अक्षर मानतात. अर्थात ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता मानत नाही. तसेच (यत् यतयः वीतरागाः विशिन्त) ज्या चिज्जड स्वरूपी यतयः म्ह. प्रयत्नशील। वीतराग म्ह. रागद्वेषादिकांचशा झाडा केला आहे ज्यांनी असे विशिन्त म्ह. प्रवेशतात. चैतन्यविद्यावंत अथवा ब्रह्मादिकावरील विद्यावंत यांच्या ठिकाणी रागद्वेषाच्या उम अत्यंक कमी असतात. 'ऊच तवं तवं जीवधर्मही' जशीजशी ऊच विद्या तसेतसे जीवधर्माचीही कार्ये लोपलेली असतात. या अर्थाने त्यांना वीतरागाः म्हटलेले आहे. (यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरिन्त) जिची प्राप्ती व्हावी यासाठी ते चैतन्यविद्यावंत अथवा आत्मोपास्तीचे पुरुष देहावधी ब्रह्मचर्य आचरतात. ( तं पदं ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये) ते पद।ती प्राप्ती तुला थोडक्यात आम्ही सांगत आहोत. ।।।।।।
०८.१२श्री भगवानुवाच
सर्वद्वाराणि संयम्य। मनो हदि निरुध्य च ।
मूर्याधायात्मनः प्राणम्। आस्थितो योगधारणाम् ।।०८/१२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वद्वाराणि संयम्य।
मनः हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्नि अधाय अत्मनः प्राणम्।
आस्थितः योगधारणाम् ।।
मनः हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्नि अधाय अत्मनः प्राणम्।
आस्थितः योगधारणाम् ।।
अन्वय
सर्वद्वाराणि संयम्य। मनः। हदि निरुध्य। च। आत्मनः प्राणम्। मूर्ध्नि आधाय। योगधारणाम् आस्थितः.
मराठी अर्थ
मागील दोन श्लोकी दिव्य पुरुष शब्दाने निर्देशिलेल्या चैतन्यफळाचे आणि चिज्जड स्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान कर्मरहाटीत नाही. हे सांगण्यासाठी हा अकरावा श्लोक प्रवर्तला आहे. आता पुढील श्लोकी साधनपर कणवेच्या पुरुषाला परमेश्वर चैतन्यविद्या देतात। तिचे स्वरूप सांगतात.(सर्वद्वाराणि) सर्व ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांना। (संयम्य) विद्येतील वेधसामर्थ्याने नियमित करून। (मतः) चंचल मनाला। (हदि निरुध्य) वेधविद्यादि अंतर्यागातल्या पाचही कार्यांनी हृदयप्रदेशी स्थिर करून। (च) आणि (आत्मन: प्राणम्) आपल्या प्राणवायुला। ( मूर्ध्नि आधाय) मस्तकात ब्रह्मरंध्रात स्थापन करून। ( योगधारणाम् आस्थितः) आद्यमळाधार प्रकाशलेल्या संलग्नाच्या ध्यानात स्थिर होऊन. ।।।२।।
०८.१३श्री भगवानुवाच
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म। व्याहरत्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ।।०८/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ओम् इति एकाक्षरम् ब्रह्म।
व्याहरन् माम् अनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन् देहम्।
स याति परमाम् गतिम् ।।
व्याहरन् माम् अनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन् देहम्।
स याति परमाम् गतिम् ।।
अन्वय
यः। ओम् इति। एकाक्षरम् ब्रह्म। व्याहरन्। माम्। अनुस्मरन्। देहम् त्यजन् प्रयाति सः। परमाम् गतिम् याति.
मराठी अर्थ
(यः) मागील श्लोकी सांगितलेला चैतन्यविद्यावंत (ओम् इति) ॐ अशा ( एकाक्षरम् ब्रह्म) एकाक्षररूप ब्रह्माचे (चिद्ब्रह्माचे। चिज्जड मायेचे) ( व्याहरन्) उच्चारण करीत (माम्) विद्यादात्या मज परमेश्वराला गुरुबुद्धीने (अनुस्मरन्) चिंतन करीत। आठवीत ( देहम् त्यजन् प्रयाति) हे स्थूळ शरीर सोडून जातो (सः) तो विद्यावंत (परमाम् गतिम् याति) देवतावर्गामध्ये सर्वश्रेष्ठ अशा चिज्नड फळाला पावतो. बाराव्या तेराव्या श्लोकी साधनपर कणवा जोडलेल्या सगुण प्रमादियांना साध्यपर कणवा भोगून झाल्यावर परमेश्वर स्वतःच लीळावशे चैतन्यविद्या देतात त्याचे साधन वर्णिले. (माम् अनुस्मरन्) मां म्ह. मला आणि मां असे मायेलाही म्हटलेले आहे. मा म्ह. माया। लक्ष्मी. कशावरून ? पोहे पसाभरी करी तुज दे सुदामा । पोहे तयास्तव तया सदनी सदा मा । तो नांदला सम जया सुरराज काही । भक्तैक बांधव विभो ! तुजविण नाही ।। (रघुनाथ पंडित) असा मा शब्द संस्कृतमध्ये आहे। जुन्या मराठीतही आहे. त्या 'मा' शब्दाची द्वितीया माम्. म्हणजे त्या चिह्नाला अनुस्मरन् म्ह. आठवीत आठवीत व्याहरन् म्ह. सोडून देऊन असा अर्थ आपल्या एका टीकाकाराने केला आहे. परंतु तो व्याकरणदृष्ट्या चुकीचा अर्थ आहे. व्याहरन् म्ह. उच्चार करीत असाच अर्थ होतो. त्या चिद्ब्रह्माच्या प्राप्तीसाठी एवढा खटाटोप करावा लागतो. तेवढा खटाटोप माझ्या प्राप्तीसाठी करावा लागत नाही. एवढा क्लिष्ट द्राविडी प्राणायाम करायची काही गरज नाही. माझ्या प्राप्तीसाठी साधासोपा माणसाला करवेल असा उपाय आम्ही सांगतो. तो कोणता ? : बाराव्या तेराव्या श्लोकी साधनपर कणवा जोडलेल्या सगुण प्रमादियांना परमेश्वर स्वतःच लीळावशे चैतन्यविद्या देतात त्याचे साधन वर्णिले. ।।।३।।
०८.१४श्री भगवानुवाच
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ। नित्ययुक्तस्य योगिनः ।।०८/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनन्यचेताः सततम् यः।
माम् स्मरति नित्यशः ।
तस्य अहम् सुलभः पार्थ।
नित्ययुक्तस्य योगिनः ।
माम् स्मरति नित्यशः ।
तस्य अहम् सुलभः पार्थ।
नित्ययुक्तस्य योगिनः ।
अन्वय
पार्थ। यः। अनन्यचेताः। नित्यशः। सततम्। माम्। स्मरति। तस्य नित्ययुक्तस्य योगिनः। अहम्। सुलभम्.
मराठी अर्थ
प्रमाणभंगाच्या सगुण प्रमादियांची गती मागील सहा श्लोकी सांगितली. आता तीन श्लोकी युक्त पुरुषाचे साधन साध्य थोडक्यात वर्णितात. या श्लोकाचा संबंध मागील सातव्या श्लोकाशी। (तस्मात् सर्वेषु कालेषु । ७ व्या श्लोकाशी) जाणावा.
(पार्थ) हे अर्जुना (यः) जो अनुसरला साधक (अनन्यचेताः) अनन्य चित्ताने माझ्याशिवाय आणखी कशातच चित्त गुंतलेले नाही। असा होऊन (नित्यशः) सदासर्वदा (सततम्) अखंडितपणे (माम्) मज साधनदात्याचे (स्मरति ) स्मरण करतो (तस्य नित्ययुक्तस्य योगिनः) त्या माझ्याशी सर्वकाळ स्मरणयोगाने संबंध स्थापित करणाऱ्या साधकाला (अहम् ) मी (सुलभम् ) सहज प्राप्त होतो अर्थात जे सतत स्मरणाद्वारे परमेश्वराशी संबंध स्थापित करीत नाहीत त्यांना परमेश्वर दुर्लभ आहेत। अलभ्य आहेत शिवाय मागील सहा श्लोकी सांगितलेले चिज्जड फळ सगुण प्रमादिया वेगळ्या कर्मवशाच्या साधनवंतांना दुष्कर कष्टाने प्राप्त होते तेवढे कष्ट अनन्य चित्ताने स्मरण करणाऱ्या युक्त साधकाला नाहीत. ।।।४।।
(पार्थ) हे अर्जुना (यः) जो अनुसरला साधक (अनन्यचेताः) अनन्य चित्ताने माझ्याशिवाय आणखी कशातच चित्त गुंतलेले नाही। असा होऊन (नित्यशः) सदासर्वदा (सततम्) अखंडितपणे (माम्) मज साधनदात्याचे (स्मरति ) स्मरण करतो (तस्य नित्ययुक्तस्य योगिनः) त्या माझ्याशी सर्वकाळ स्मरणयोगाने संबंध स्थापित करणाऱ्या साधकाला (अहम् ) मी (सुलभम् ) सहज प्राप्त होतो अर्थात जे सतत स्मरणाद्वारे परमेश्वराशी संबंध स्थापित करीत नाहीत त्यांना परमेश्वर दुर्लभ आहेत। अलभ्य आहेत शिवाय मागील सहा श्लोकी सांगितलेले चिज्जड फळ सगुण प्रमादिया वेगळ्या कर्मवशाच्या साधनवंतांना दुष्कर कष्टाने प्राप्त होते तेवढे कष्ट अनन्य चित्ताने स्मरण करणाऱ्या युक्त साधकाला नाहीत. ।।।४।।
०८.१५श्री भगवानुवाच
मामुपेत्य पुनर्जन्म। दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ।।०८/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
माम् उपेत्य पुनर्जन्म:।
दुःखायम् अशाश्वतम्। अनु
न आप्नुवन्ति महात्मानः।
संसिद्धिम् परमाम् गताः ।।
दुःखायम् अशाश्वतम्। अनु
न आप्नुवन्ति महात्मानः।
संसिद्धिम् परमाम् गताः ।।
अन्वय
अशाश्वतम्। परमाम् संसिद्धिम् गताः। महात्मानः। माम् उपेत्य दुःखालयम्।
मराठी अर्थ
असे स्मरणनिष्ठ साधक। (परमाम् संसिद्धिम् गताः) पुन: संबंधरूप सर्वश्रेष्ठ अशा सिद्धीला प्राप्त होतात ( श्रीमद्भगवद्गीतेत सिद्धी शब्द प्रतितीयुक्त ज्ञानावाचक। बोधावाचक आणि संसिद्धी शब्द त्या ज्ञानाचे साध्य पुनःसंबंध या वाचक आहे.)। (महात्मानः) असे हे महात्म जन। (माम् उपेत्य) पुन: संबंधी मला प्राप्त झाल्यावर। (दु:खालयम् ) दुःखाचे आश्रयस्थानच असलेल्या आणि। ( अशाश्वतम् ) नश्वर अशा। (पुनर्जन्म:) पुनर्जन्माला। (न आप्नुवन्ति) प्राप्त होत नाहीत. ।।।५।।
०८.१६श्री भगवानुवाच
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः। पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय। पुनर्जन्म न विद्यते ।।०८/१६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ब्रह्मभुवनात लोकाः।
पुनरावर्तिनः अर्जुन ।
माम् उपेत्य तु कौन्तेय।
पुनर्जन्म न विद्यते ।।
पुनरावर्तिनः अर्जुन ।
माम् उपेत्य तु कौन्तेय।
पुनर्जन्म न विद्यते ।।
अन्वय
अर्जुन। आब्रह्मभूवनात् लोकाः। पुनरावर्तिनः। तु कौन्तेय। माम् उपेत्य। पुनर्जन्म। न। विद्यते.
मराठी अर्थ
इतर जन्म हे अशाश्वत आहेत पण मागा याच अध्यायी आठ ते तेरा या श्लोकात सांगितलेली अपर ब्रह्माची प्राप्ती (चिज्जड फळ) ते तरी शाश्वत असेल ? अथवा कर्मवशाचे चिज्जड फळ अनित्य आहे पण कणवेमुळे होणारे लीळादानाचे चिज्जड फळ ते तरी नित्य असेल ? यदर्थी भगवंत परिहार करतात
(अर्जुन) हे अर्जुना। (आब्रह्मभूवनात् लोकाः) चैतन्यफळापर्यंतची सर्व फळे। (पुनरावर्तिनः) पतनशील आहेत. फळाचे आयुष्य संपल्यावर पुन्हा संसृतीत यावेच लागते। (तु) परंतु। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (माम् उपेत्य) माझी फळप्राप्ती झाल्यावर मात्र त्या प्राप्तीच्या जीवास। (पुनर्जन्म न विद्यते) पुन्हा जन्मावे लागत नाही. ।।।६।।
ब्रह्मभुवन म्ह. काय ? ना वैष्णव लोकांनी ब्रह्मभुवनचा अर्थ सत्यलोक असा केला आहे. म्हणजेच वैकुंठ लोक हे अविनाशी आहे। अशी त्यांची समजूत झाली आहे. पण ब्रह्मशास्त्र विवेकाने ब्रह्म म्ह. चिह्न: 'मम योनीर्महद्ब्रह्म' : ।।0
इथून पुढे सृष्टीसंहार आणि रचना याबद्दलचा विवेक। निर्णय सांगत आहेत. असे आब्रह्मभुवनापर्यंतचे लोक पुनरावर्तनशील आहेत. मग त्याच्या खालचे तर निश्चितच पुनरावर्तनशील आहे. मनुष्यजन्ममुख्य अवघेच पुनरावर्तनशील आहे. असे हे जन्ममरणाचे चक्रच पुनरावर्तनशील आहे काय ? ना ह्य सृष्टीची रचना संहार हे सुद्धा पुन्हा पुन्हा होणारे आहे. हेही पुनरावर्तनशीलच आहे. असे उद्धरणकार्य कोठपर्यंत चालते? मागा परमेश्वरसाध्य वाखाणले आणि जे साधनी पतीत झाले त्या उत्तम पक्षाच्या प्रमादियाची गती सांगितली मग जे हीन पक्षाचे प्रमादिये त्यांच्यासाठी परमेश्वर काय करतात? या शंकेच्या निवारणार्थ
पुढा दोन श्लोक
सहखयुगपर्यतं ।
सहस्रयुगपर्यन्तम्। अहः यत् ब्रह्मणः विदुः ।
रात्रिं युगसहस्त्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ।।०८/१७।।
रात्रिम् युगसहस्त्रान्ताम्। ते अहोरात्रविदः जनाः ।।
सहस्रयुगपर्यन्तम्। ब्रह्मणः। यत् अहः। रात्रिम्। युगसहस्रान्ताम्। विदुः। ते जनाः। अहोरात्रविदः.
(सहस्रयुगपर्यन्तम्) हजारो महायुगापर्यंत ज्ञानदातृत्वाचे कार्य चालते. त्या कार्यकाळास (ब्रह्मणः ) चिद्ब्रह्माचा। चैतन्यमायेचा। अपरब्रह्माचा ( यत् अहः) एक दिवस आहे. येथे दिवस हे रूपकात्मक जाणावे. व्यापार हा दिवसा केला जातो या लक्षणाने सृष्टीकाळास दिवस म्हटले आहे. येथे चैतन्य व्यापारते' हे वचन वाखाणले. ज्ञानपाळी फिरल्यानंतर संहार झाल्यावर तमात पोहचल्यावर चैतन्याचा व्यापार थांबला एणे अर्थे संहारकाळ रात्र होए ती रात्र केवढी असते? ना (रात्रिम्) ती रात्रदेखील (युगसहस्रान्ताम् ) हजारो महायुगाची असते. अशा या दिवस रात्रीला त्याच्या हेतूसह रहस्यासह (विदुः) ज्यांनी जाणिले (ते जनाः) ते ज्ञानीजन (अहोरात्रविदः) रात्र आणि दिवसाचे यथार्थ ज्ञाते होत. ।।७॥
तात्पर्य। जे हीन पक्षाचे प्रमादिये त्यांच्यासाठी परमेश्वर मायेस रात्र करायला लावतात अर्थात संहार करवतात.
(अर्जुन) हे अर्जुना। (आब्रह्मभूवनात् लोकाः) चैतन्यफळापर्यंतची सर्व फळे। (पुनरावर्तिनः) पतनशील आहेत. फळाचे आयुष्य संपल्यावर पुन्हा संसृतीत यावेच लागते। (तु) परंतु। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (माम् उपेत्य) माझी फळप्राप्ती झाल्यावर मात्र त्या प्राप्तीच्या जीवास। (पुनर्जन्म न विद्यते) पुन्हा जन्मावे लागत नाही. ।।।६।।
ब्रह्मभुवन म्ह. काय ? ना वैष्णव लोकांनी ब्रह्मभुवनचा अर्थ सत्यलोक असा केला आहे. म्हणजेच वैकुंठ लोक हे अविनाशी आहे। अशी त्यांची समजूत झाली आहे. पण ब्रह्मशास्त्र विवेकाने ब्रह्म म्ह. चिह्न: 'मम योनीर्महद्ब्रह्म' : ।।0
इथून पुढे सृष्टीसंहार आणि रचना याबद्दलचा विवेक। निर्णय सांगत आहेत. असे आब्रह्मभुवनापर्यंतचे लोक पुनरावर्तनशील आहेत. मग त्याच्या खालचे तर निश्चितच पुनरावर्तनशील आहे. मनुष्यजन्ममुख्य अवघेच पुनरावर्तनशील आहे. असे हे जन्ममरणाचे चक्रच पुनरावर्तनशील आहे काय ? ना ह्य सृष्टीची रचना संहार हे सुद्धा पुन्हा पुन्हा होणारे आहे. हेही पुनरावर्तनशीलच आहे. असे उद्धरणकार्य कोठपर्यंत चालते? मागा परमेश्वरसाध्य वाखाणले आणि जे साधनी पतीत झाले त्या उत्तम पक्षाच्या प्रमादियाची गती सांगितली मग जे हीन पक्षाचे प्रमादिये त्यांच्यासाठी परमेश्वर काय करतात? या शंकेच्या निवारणार्थ
पुढा दोन श्लोक
सहखयुगपर्यतं ।
सहस्रयुगपर्यन्तम्। अहः यत् ब्रह्मणः विदुः ।
रात्रिं युगसहस्त्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ।।०८/१७।।
रात्रिम् युगसहस्त्रान्ताम्। ते अहोरात्रविदः जनाः ।।
सहस्रयुगपर्यन्तम्। ब्रह्मणः। यत् अहः। रात्रिम्। युगसहस्रान्ताम्। विदुः। ते जनाः। अहोरात्रविदः.
(सहस्रयुगपर्यन्तम्) हजारो महायुगापर्यंत ज्ञानदातृत्वाचे कार्य चालते. त्या कार्यकाळास (ब्रह्मणः ) चिद्ब्रह्माचा। चैतन्यमायेचा। अपरब्रह्माचा ( यत् अहः) एक दिवस आहे. येथे दिवस हे रूपकात्मक जाणावे. व्यापार हा दिवसा केला जातो या लक्षणाने सृष्टीकाळास दिवस म्हटले आहे. येथे चैतन्य व्यापारते' हे वचन वाखाणले. ज्ञानपाळी फिरल्यानंतर संहार झाल्यावर तमात पोहचल्यावर चैतन्याचा व्यापार थांबला एणे अर्थे संहारकाळ रात्र होए ती रात्र केवढी असते? ना (रात्रिम्) ती रात्रदेखील (युगसहस्रान्ताम् ) हजारो महायुगाची असते. अशा या दिवस रात्रीला त्याच्या हेतूसह रहस्यासह (विदुः) ज्यांनी जाणिले (ते जनाः) ते ज्ञानीजन (अहोरात्रविदः) रात्र आणि दिवसाचे यथार्थ ज्ञाते होत. ।।७॥
तात्पर्य। जे हीन पक्षाचे प्रमादिये त्यांच्यासाठी परमेश्वर मायेस रात्र करायला लावतात अर्थात संहार करवतात.
०८.१८श्री भगवानुवाच
अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसञ्ज्ञके ।।०८/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अव्यक्तात् व्यक्तयः सर्वाः।
प्रभवन्ति अहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते।
तत्र एव अव्यक्तसञ्ज्ञके ॥
प्रभवन्ति अहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते।
तत्र एव अव्यक्तसञ्ज्ञके ॥
अन्वय
अहरागमे। सर्वाः। अव्यक्तात्। व्यक्तयः। प्रभवन्ति। रात्र्यागमे। तत्र। अव्यक्तसंज्ञके एव। प्रलीयन्ते.
मराठी अर्थ
अशी सृष्टीरचना व संहार सांगितला तर रचने आधी जीव अथवा देवता कुठे असतात? कसे असतात? संहारानंतर कुठे जातात? या शंकेचे निवारण करतात. त्या ब्रहम्याचा दिवस कसा असतो आणि रात्र कशी असते। ते सांगतात.
( अहरागमे) सृष्टीकाळाचा आरंभ होताच। (सर्वा:) सर्व जीव देवता। (अव्यक्तात्) अव्यक्त अवस्थेतून। (व्यक्तयः) व्यक्त अवस्थेत। ( प्रभवन्ति ) प्रकट होतात अर्थात सृष्टीरचनेआधी जीव देवता अव्यक्त अवस्थेत असतात. अव्यक्त म्हणजे इंद्रिया मनाला अगोचर अशी। न कळणारी अशी अवस्था आणि व्यक्त म्हणजे स्थूल देहाधारे जीवाच्या इंद्रिया मनास गोचर आहे ते आणि सूक्ष्म देहाधारे देवतांना जीववस्तु ज्ञान प्रकाराने कळते। गोचर होते. ती त्या देवतांच्या दृष्टीने व्यक्त अवस्था होय। (रात्र्यागमे) संहार होताच। (तत्र) त्या। (अव्यक्तसंज्ञके एव) अव्यक्त शब्दाने निर्देशल्या जाणाऱ्या अवस्थेतच। (प्रलीयन्ते) लीन होतात. ।।।८।।
( अहरागमे) सृष्टीकाळाचा आरंभ होताच। (सर्वा:) सर्व जीव देवता। (अव्यक्तात्) अव्यक्त अवस्थेतून। (व्यक्तयः) व्यक्त अवस्थेत। ( प्रभवन्ति ) प्रकट होतात अर्थात सृष्टीरचनेआधी जीव देवता अव्यक्त अवस्थेत असतात. अव्यक्त म्हणजे इंद्रिया मनाला अगोचर अशी। न कळणारी अशी अवस्था आणि व्यक्त म्हणजे स्थूल देहाधारे जीवाच्या इंद्रिया मनास गोचर आहे ते आणि सूक्ष्म देहाधारे देवतांना जीववस्तु ज्ञान प्रकाराने कळते। गोचर होते. ती त्या देवतांच्या दृष्टीने व्यक्त अवस्था होय। (रात्र्यागमे) संहार होताच। (तत्र) त्या। (अव्यक्तसंज्ञके एव) अव्यक्त शब्दाने निर्देशल्या जाणाऱ्या अवस्थेतच। (प्रलीयन्ते) लीन होतात. ।।।८।।
०८.१९श्री भगवानुवाच
भूतग्राम: स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ। प्रभवत्यहरागमे ।।०८/१९॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भूतग्रामः स एव अयम्।
भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमे अवशः पार्थ।
प्रभवति अहरागमे ।।
भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमे अवशः पार्थ।
प्रभवति अहरागमे ।।
अन्वय
पार्थ। सः एव अयम्। भूतग्रामः भूत्वा भूत्वा अवशः। रात्र्यागमे। प्रलीयते। अरागमे। प्रभवति.
मराठी अर्थ
१) अशी सृष्टीरचना एकदाच होत असेल ? २) आणि असा संहारही एकदाच होत असेल ? ३) आणि संहार होऊन रचना होत असली तरी दुसऱ्या रचनेला दुसरे जीव देवता आणले जात असतील? आणि रचने अंतर्वृत्ये येणे। संहारी विलीन होणे हे स्वातंत्रियाच घडत असेल ? इत्यादि प्रश्नांची उत्तरे या श्लोकी देतात.
(पार्थ) हे अर्जुना। (सः एव अयम्) संहारकाळी विलीन झाला होता तोच हा (भूतग्राम:) जीवदेवतांचा समुदाय। (भूत्वा भूत्वा) सृष्टयानुसृष्टी उत्पन्न होऊन। ( अवशः) पराधीनतेने (सर्व जीवदेवता मायेला अधिन आहेत. ती परमेश्वराच्या अधिन आहे. परमेश्वरप्रवृत्तीने ती संहार करते त्यामुळे व्यक्त देवतांना आपापल्या अव्यक्ती विलीन व्हावेच लागते आणि स्थूळ सूक्ष्म प्रपंच नासल्यावर जीवाला मायास्वरूपाधारे व्हावेच लागते.)। (रात्र्यागमे) संहार होताच। (प्रलीयते) विलीन होतो. त्याचप्रमाणे पराधिनतेनेच (अहरागमे) सृष्टयारंभी। (प्रभवति) प्रकट होतो। व्यक्त होतो. ।।।९।।
(पार्थ) हे अर्जुना। (सः एव अयम्) संहारकाळी विलीन झाला होता तोच हा (भूतग्राम:) जीवदेवतांचा समुदाय। (भूत्वा भूत्वा) सृष्टयानुसृष्टी उत्पन्न होऊन। ( अवशः) पराधीनतेने (सर्व जीवदेवता मायेला अधिन आहेत. ती परमेश्वराच्या अधिन आहे. परमेश्वरप्रवृत्तीने ती संहार करते त्यामुळे व्यक्त देवतांना आपापल्या अव्यक्ती विलीन व्हावेच लागते आणि स्थूळ सूक्ष्म प्रपंच नासल्यावर जीवाला मायास्वरूपाधारे व्हावेच लागते.)। (रात्र्यागमे) संहार होताच। (प्रलीयते) विलीन होतो. त्याचप्रमाणे पराधिनतेनेच (अहरागमे) सृष्टयारंभी। (प्रभवति) प्रकट होतो। व्यक्त होतो. ।।।९।।
०८.२०श्री भगवानुवाच
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यः। अव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु। नश्यत्सु न विनश्यति ।।०८/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
परस्तस्मात्तु भावः अन्यः।
अव्यक्तः अव्यक्तात् सनातनः ।
यः सः सर्वेषु भूतेषु।
नश्यत्सु न विनश्यति ।।
अव्यक्तः अव्यक्तात् सनातनः ।
यः सः सर्वेषु भूतेषु।
नश्यत्सु न विनश्यति ।।
अन्वय
तु। तस्मात्। अव्यक्तात्। परः। अन्यः सनातनः। यः। अव्यक्तः। भावः। सः। सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु। न विनश्यन्ति.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (तस्मात्) जीव। देवता। प्रपंच या तिघांच्या त्या (अठराव्या श्लोकात सांगितलेल्या)। (अव्यक्तात्) अव्यक्त स्वरूपाहून। (परः) अत्यंत सपूर। सूक्ष्म व व्यापक असा। (अन्य) या पदार्थत्रयापेक्षा अत्यंत वेगळा असा। (सनातनः) अनादि काळापासून सर्वकाळ सारखाच राहणारा। (यः) जो। (अव्यक्त) अव्यक्त असा। (भावः) सर्वश्रेष्ठ पदार्थ आहे। (सः) तो परब्रह्म। (सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु) सर्व भूतांचा नाश झाला तरी। ( न विनश्यन्ति) नाश पावत नाही. (तु) पण (तस्मात् अव्यक्तात्) हा भूतग्राम व्यक्त होतो। अव्यक्त होतो. व्यक्त होतो। अव्यक्त होतो. त्या अव्यक्त भावापेक्षाही (परः) श्रेष्ठ असा (अन्य) आणखी दुसरा (सनातनः) सनातन काळापासून असून (सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति) तो सर्वभूतमात्रांमध्ये व्यापक असून तो कधीच नाश पावत नाही. मग इथे अव्यक्तापेक्षाही श्रेष्ठ आणखी दुसरा अव्यक्त भाव तो कोणता? अर्थात तो परब्रह्म पदार्थ. स आणि परब्रह्म या वस्तू अव्यक्ताहून अव्यक्त आहेत. जीव अव्यक्त खरा. परंतु अविद्येआधार प्रकृतीला। मायेला दिसतो. देवता एकमेकीला अव्यक्त खऱ्या पण वरील अव्यक्त खालील अव्यक्ताला पाहते. तो अव्यक्ताहून श्रेष्ठ असा अव्यक्त भाव तो सर्व भूतमात्र नष्ट पावले असताही म्ह. त्यांची व्यक्ती भंगली असताही नाशत नाही. मग ज्या अव्यक्त देवता आहेत त्याही नाशत नाहीत. आणि त्या अव्यक्ताडून सनातन श्रेष्ठ असा जो अव्यक्त भाव आहे तोही नाशत नाही. मग असा अव्यक्ताहून अव्यक्त असा जो भाव आहे त्याची संज्ञा काय ? ना 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्' दुसरा अर्थ :- इथे प्राप्तीच्या जिवांचा उल्लेख आहे। असा एक अर्थ संभवतो. जो भूतग्राम व्यक्त होतो। अव्यक्त होतो. त्याशिवाय त्यांच्याही पेक्षा श्रेष्ठ
असा अव्यक्त भाव म्हणजेच प्राप्तीला गेलेले जीव. ते इथेच आहेत. परंतु अव्यक्त अवस्थेत आहेत. तेही अव्यक्ताहून अव्यक्त आहेत. एवं माया सर्व देवतांहून अव्यक्त आहे. तिलाही अव्यक्त असे ते आहेत. जरी भूतग्रामाची रचना होणे। संहार होणे चालत असले तरी ते मात्र व्यक्तीला येत नाही. तो परमश्रेष्ठ भाव तो ज्या आश्रित आहे त्याला काय म्हणतात ? ना 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस् ' ।।२०।।
असा अव्यक्त भाव म्हणजेच प्राप्तीला गेलेले जीव. ते इथेच आहेत. परंतु अव्यक्त अवस्थेत आहेत. तेही अव्यक्ताहून अव्यक्त आहेत. एवं माया सर्व देवतांहून अव्यक्त आहे. तिलाही अव्यक्त असे ते आहेत. जरी भूतग्रामाची रचना होणे। संहार होणे चालत असले तरी ते मात्र व्यक्तीला येत नाही. तो परमश्रेष्ठ भाव तो ज्या आश्रित आहे त्याला काय म्हणतात ? ना 'अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस् ' ।।२०।।
०८.२१श्री भगवानुवाच
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्। तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते। तद्धाम परमं मम ।।०८/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अव्यक्तः अक्षर इति उक्तः।
तम् आहुः परमाम् गतिम् ।
यम् प्राप्य न निवर्तन्ते।
तत् धामः परमाम् मम ।।
तम् आहुः परमाम् गतिम् ।
यम् प्राप्य न निवर्तन्ते।
तत् धामः परमाम् मम ।।
अन्वय
यम्। प्राप्य न निवर्तन्ते। तत्। मम। परमम् धामः। अव्यक्तः। अक्षरः। इति। उक्तः। तम्। परमाम् गतिम् आहुः.
मराठी अर्थ
एकोणविसाव्या श्लोकी सकल भूतग्राम पराधिनतेने सृष्टयारंभी व्यक्त होतो। संहारी अव्यक्ती विलीन होतो हे सांगितले. ज्याच्या अधिनतेने रचना संहार होतो। तो कसा आहे ? रचना संहारामुळे त्याच्या स्वारूपिक मानसिक स्थितीत काही स्थित्यंतर होत असेल? ना नाही. हे विसाव्या श्लोकी सांगितले. या रचना संहाराच्या चक्रात सर्वांनाच पडावे लागते काय? या प्रश्नाचे उत्तर एकविसाव्या श्लोकी देत आहेत.
(यम्) ज्या सनातन अव्यक्त भावाला (परब्रह्माला )। ( प्राप्य) प्राप्त झाले असता। (न निवर्तन्ते) पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात यावे लागत नाही अर्थात रचना संहारातही पडावे लागत नाही। (तत्) ते। (मम) माझे। (परमम् धामः) श्रेष्ठ असे। नित्यमुक्त झालेल्या अविद्यारहित जीवांचे आश्रयस्थान होय. तेच आश्रयस्थान कसे आहे विचारशील तर। (अव्यक्त) कुठल्याही प्रमाणाने। साधनाने न प्रकाशणारे। न दिसणारे। (अक्षर) क्षररहित। विनाशरहित। विकाररहित। (इति) अशाप्रकारचे ते स्थान। (उक्तः) म्हटले जाते। ब्रह्मविद्येत वर्णिले जाते। (तम्) त्या प्राप्तीलाच। (परमाम् गतिम् ) सर्वश्रेष्ठ प्राप्ती। नित्यमुक्त अवस्था। (आहुः) असे म्हणतात.
दुसरा अर्थ :- जिथे गेल्यावर जीव पुन्हा निवर्तत नाही ते माझे परमधाम। श्रेष्ठ धाम होए. ते अव्यक्त जीव रचना होत असली तरी व्यक्तीला येत नाहीत. आणि संहार होत असला तरी त्या संहाराचा कुठलाही उपसर्ग होत नाही. ते ज्या स्वरूपाश्रित असतात ते परमं म्ह. श्रेष्ठ असे माझे धाम आहे. त्यालाच अव्यक्त असे म्हटले जाते. अक्षर असे म्हटले जाते. ।।२१।।
(यम्) ज्या सनातन अव्यक्त भावाला (परब्रह्माला )। ( प्राप्य) प्राप्त झाले असता। (न निवर्तन्ते) पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात यावे लागत नाही अर्थात रचना संहारातही पडावे लागत नाही। (तत्) ते। (मम) माझे। (परमम् धामः) श्रेष्ठ असे। नित्यमुक्त झालेल्या अविद्यारहित जीवांचे आश्रयस्थान होय. तेच आश्रयस्थान कसे आहे विचारशील तर। (अव्यक्त) कुठल्याही प्रमाणाने। साधनाने न प्रकाशणारे। न दिसणारे। (अक्षर) क्षररहित। विनाशरहित। विकाररहित। (इति) अशाप्रकारचे ते स्थान। (उक्तः) म्हटले जाते। ब्रह्मविद्येत वर्णिले जाते। (तम्) त्या प्राप्तीलाच। (परमाम् गतिम् ) सर्वश्रेष्ठ प्राप्ती। नित्यमुक्त अवस्था। (आहुः) असे म्हणतात.
दुसरा अर्थ :- जिथे गेल्यावर जीव पुन्हा निवर्तत नाही ते माझे परमधाम। श्रेष्ठ धाम होए. ते अव्यक्त जीव रचना होत असली तरी व्यक्तीला येत नाहीत. आणि संहार होत असला तरी त्या संहाराचा कुठलाही उपसर्ग होत नाही. ते ज्या स्वरूपाश्रित असतात ते परमं म्ह. श्रेष्ठ असे माझे धाम आहे. त्यालाच अव्यक्त असे म्हटले जाते. अक्षर असे म्हटले जाते. ।।२१।।
०८.२२श्री भगवानुवाच
पुरुषः स परः पार्थ। भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तः स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ।।०८/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पुरुषः सः परः पार्थ।
भक्त्या लभ्यः तु अनन्यया ।
यस्य अन्तः स्थानि भूतानि।
येन सर्वम् इदम् ततम् ।।
भक्त्या लभ्यः तु अनन्यया ।
यस्य अन्तः स्थानि भूतानि।
येन सर्वम् इदम् ततम् ।।
अन्वय
पार्थ। तु। सः परः पुरुषः। यस्य अन्तस्थानि भूतानि येन। इदम् सर्वम्। ततम्। अनन्यया भक्त्या लभ्यः.
मराठी अर्थ
ते परमधाम कोण्या क्रियेने प्राप्त होते? ज्याची प्राप्ती होते तो जीव देवतांपेक्षा अतिसपूर या अर्थानेच श्रेष्ठ आहे काय ?
(पार्थ) हे अर्जुना (तु) आणि ज्याची प्राप्ती मागील श्लोकी सांगितली तो परमेश्वर (सः परः पुरुषः) मायामुख्य सकळ देवतांपेक्षा आणि प्राप्तीला लायक झालेल्या विशेषज्ञानियापेक्षा अथवा प्राप्तीचा आनंद उपभोगणाऱ्या जीवापेक्षा सर्वच अर्थांनी श्रेष्ठ आहे (यस्य अन्तस्थानि भूतानि) ज्या परमेश्वराच्या अत्यंत सान्या भागात। सूक्ष्मातिसूक्ष्म भागात (पृथ्वीपरमाणू न्याये) सर्व जीवदेवता हरपून गेलेल्या आहेत (येज) ज्या परमेश्वरामुळे (इदम् सर्वम्) हे सर्व दृश्य जगत् अनंत ब्रह्मांडे (ततम्) विस्ताराते पावली आहेत अर्थात त्याच्या प्रवृत्तीनेच रचली गेली आहेत. काही लोक 'येन सर्विमदं ततम्म या वाक्याचा अर्थ ज्या परमेश्वराने हे सकळही पदार्थ व्यापलेले आहेत असा करतात. (अनन्यया भक्त्या लभ्यः) तो परमेश्वर अनन्य भक्तीनेच लाभणारा प्राप्त होणारा आहे. ।। २२ ।।
(पार्थ) हे अर्जुना (तु) आणि ज्याची प्राप्ती मागील श्लोकी सांगितली तो परमेश्वर (सः परः पुरुषः) मायामुख्य सकळ देवतांपेक्षा आणि प्राप्तीला लायक झालेल्या विशेषज्ञानियापेक्षा अथवा प्राप्तीचा आनंद उपभोगणाऱ्या जीवापेक्षा सर्वच अर्थांनी श्रेष्ठ आहे (यस्य अन्तस्थानि भूतानि) ज्या परमेश्वराच्या अत्यंत सान्या भागात। सूक्ष्मातिसूक्ष्म भागात (पृथ्वीपरमाणू न्याये) सर्व जीवदेवता हरपून गेलेल्या आहेत (येज) ज्या परमेश्वरामुळे (इदम् सर्वम्) हे सर्व दृश्य जगत् अनंत ब्रह्मांडे (ततम्) विस्ताराते पावली आहेत अर्थात त्याच्या प्रवृत्तीनेच रचली गेली आहेत. काही लोक 'येन सर्विमदं ततम्म या वाक्याचा अर्थ ज्या परमेश्वराने हे सकळही पदार्थ व्यापलेले आहेत असा करतात. (अनन्यया भक्त्या लभ्यः) तो परमेश्वर अनन्य भक्तीनेच लाभणारा प्राप्त होणारा आहे. ।। २२ ।।
०८.२३श्री भगवानुवाच
यत्र काले त्वनावृतिं। आवृतिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ।।०८/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत्र काले तु अनावृत्तिम्।
आवृत्तिम् च एव योगिनः ।
प्रयाताः यान्ति तम् कालम्।
वक्ष्यामि भरतर्षभ ।।
आवृत्तिम् च एव योगिनः ।
प्रयाताः यान्ति तम् कालम्।
वक्ष्यामि भरतर्षभ ।।
अन्वय
तु भरतर्षभ योगिनः। यत्रकाले प्रयाताः। अनावृत्तिम्। च। आवृत्तिम् एव। यान्ति। तम् कालम्। वक्ष्यामि.
मराठी अर्थ
अशी अनन्य भक्ती करून जे उद्धरून गेले ते पुन्हा रचना संहाराच्या चक्रात पडत नाहीत. पण त्यातील उत्तम पक्षाचे पुरुष आठ ते तेराव्या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे विपरीत वेध अथवा साध्यपर। साधनपर कणवेमुळे चैतन्यफळ चैतन्यविद्या प्राप्त करून घेतात. पण जे मध्यम पक्षाचे अथवा कनियस पक्षाचे सगुण प्रमादिये त्यांची कव्हण गती ते इथून पुढे तीन श्लोकात सांगत आहेत मागे सांगितले। 'आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन' या श्लोकात सांगितलेल्या ज्या देवतांच्या प्राप्ती त्या सगळ्या सारख्याच आहेत काय ? ना त्यात भेद आहेत. हे इथून पुढील चार श्लोकात सांगत आहेत.
(तु) आणि (भरतर्षभ) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना ( योगिनः) प्रमाद घडला असताही परी ज्ञानयोगेकरून ध्यान साधण्याचा। परमेश्वरासी स्मरणाद्वारा अथवा विहिताचारणाद्वारा योग साधण्याचा प्रयत्न करणारे सगुण प्रमादिये साध्यपर कणवांमुळे अथवा साधनपर कणवांमुळे (यत्रकाले प्रयाताः) शरीरत्याग करून अर्जित फळी अथवा लीळादानाच्या फळी गेले असतांना ज्या काळात (अनावृत्तिम्) त्रिगुणात्मक मोक्षफळाला (च) आणि (आवृत्तिम् एव) स्वर्गफळाला (यान्ति) जातात (तम् कालम्) त्या काळी काळ असतो ते (वक्ष्यामि) तुला सांगतो. (यत्र काले ) ज्या काळात। ज्या स्थळी गेल्यावर (योगिनः) अंतर्यागी। बहिर्यागी किंवा भावसाधनिये जे कोणी उपासक असतील ते (प्रयाता) देह सोडून गेल्यावर। शरीरत्याग करून गेल्यानंतर (अनावृत्तिम्) आम्ही इथून पुन्हा पडणार नाही। अशा अवस्थेला। अशा भावाला आणि (आवृत्तिम्) गेल्यावरही आम्हाला इथून पडावे लागेल। अशा अवस्थेला जातात. तो काळ। ते स्थळ तुला (वक्ष्यामि) मी सांगतो. उत्तरायण काळात जे मरतात ते अनावृत्तीला जातात आणि दक्षिणायन काळात जे मरतात ते आवृत्तीला जातात। अशी एक लौकिक समजूत आहे. पण भगवंतांना इथे ते अभिप्रेत नाही. मग इथे काय अभिप्रेत आहे? ना ज्या स्थळी आणि ज्या काळी जसे आता उत्तरायणामध्ये जो ऋतू चाललेला असतो। नेमका त्याच्या विरुद्ध ऋतू दक्षिणायनात चाललेला असतो. दक्षिणायनात जो ऋतू चाललेला असतो। त्याच्या नेमका विरुद्ध ऋतू उत्तरायणात चाललेला असतो. ज्या स्थळी गेल्यावर सदैव उत्तरायणच आहे. ज्या स्थळी गेल्यावर ज्योती। अहः। शुक्ल अशी अवस्था आहे. अशा स्थळी गेलेले योगी ते 'आम्ही ब्रह्मप्राप्तीला आलेलो आहोत. आता आम्हाला इथून पतन नाही' अशा अवस्थेला जातात. असं भगवंताला म्हणायचं आहे. परंतु जगाने अर्थ काय : करून घेतला की जे उत्तरायणात मरतात ते मोक्षाला जातात. पुनरावृत्तीला जात नाहीत. आणि दक्षिणायनात मरतात। ते अवघे पुनरावर्तनशील लोकाला जातात. त्यांना पुन्हा जन्मावं लागतं. ।। २३ ।।
(तु) आणि (भरतर्षभ) भरतकुळातील श्रेष्ठ अशा अर्जुना ( योगिनः) प्रमाद घडला असताही परी ज्ञानयोगेकरून ध्यान साधण्याचा। परमेश्वरासी स्मरणाद्वारा अथवा विहिताचारणाद्वारा योग साधण्याचा प्रयत्न करणारे सगुण प्रमादिये साध्यपर कणवांमुळे अथवा साधनपर कणवांमुळे (यत्रकाले प्रयाताः) शरीरत्याग करून अर्जित फळी अथवा लीळादानाच्या फळी गेले असतांना ज्या काळात (अनावृत्तिम्) त्रिगुणात्मक मोक्षफळाला (च) आणि (आवृत्तिम् एव) स्वर्गफळाला (यान्ति) जातात (तम् कालम्) त्या काळी काळ असतो ते (वक्ष्यामि) तुला सांगतो. (यत्र काले ) ज्या काळात। ज्या स्थळी गेल्यावर (योगिनः) अंतर्यागी। बहिर्यागी किंवा भावसाधनिये जे कोणी उपासक असतील ते (प्रयाता) देह सोडून गेल्यावर। शरीरत्याग करून गेल्यानंतर (अनावृत्तिम्) आम्ही इथून पुन्हा पडणार नाही। अशा अवस्थेला। अशा भावाला आणि (आवृत्तिम्) गेल्यावरही आम्हाला इथून पडावे लागेल। अशा अवस्थेला जातात. तो काळ। ते स्थळ तुला (वक्ष्यामि) मी सांगतो. उत्तरायण काळात जे मरतात ते अनावृत्तीला जातात आणि दक्षिणायन काळात जे मरतात ते आवृत्तीला जातात। अशी एक लौकिक समजूत आहे. पण भगवंतांना इथे ते अभिप्रेत नाही. मग इथे काय अभिप्रेत आहे? ना ज्या स्थळी आणि ज्या काळी जसे आता उत्तरायणामध्ये जो ऋतू चाललेला असतो। नेमका त्याच्या विरुद्ध ऋतू दक्षिणायनात चाललेला असतो. दक्षिणायनात जो ऋतू चाललेला असतो। त्याच्या नेमका विरुद्ध ऋतू उत्तरायणात चाललेला असतो. ज्या स्थळी गेल्यावर सदैव उत्तरायणच आहे. ज्या स्थळी गेल्यावर ज्योती। अहः। शुक्ल अशी अवस्था आहे. अशा स्थळी गेलेले योगी ते 'आम्ही ब्रह्मप्राप्तीला आलेलो आहोत. आता आम्हाला इथून पतन नाही' अशा अवस्थेला जातात. असं भगवंताला म्हणायचं आहे. परंतु जगाने अर्थ काय : करून घेतला की जे उत्तरायणात मरतात ते मोक्षाला जातात. पुनरावृत्तीला जात नाहीत. आणि दक्षिणायनात मरतात। ते अवघे पुनरावर्तनशील लोकाला जातात. त्यांना पुन्हा जन्मावं लागतं. ।। २३ ।।
०८.२४श्री भगवानुवाच
अन्निज्र्ज्योतिरहः शुक्लः। षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति। ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः । ।०८/२४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्निः ज्योतिः अहः शुक्लः।
षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति।
ब्रह्म ब्रह्मविदः जनाः ।।
षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति।
ब्रह्म ब्रह्मविदः जनाः ।।
अन्वय
अग्निः। ज्योतिः। अहः। शुक्लः। षण्मासाः उत्तरायणम्। तत्र प्रयाताः। ब्रह्मविदः जनाः। ब्रह्म गच्छन्ति.
मराठी अर्थ
पुढील श्लोकी मध्यम पक्षाचे व त्या पुढील श्लोकी कनियस पक्षाचे सगुण प्रमादिये सांगतील.
ज्या ठिकाणी (ज्या देवतास्थानी अर्थात सत्य। कैलास। वैकुंठ। क्षिराब्धी। भैरव। विश्वरूप)। (अग्नि) सर्वकाळ प्रकाशमयता। (ज्योतिः) सुसह्य व आकर्षक तेजोमयता। (अहः) सर्वकाळ दिवस असल्यासारखेच असून। (शुक्लः) शुक्लपक्षवत् चांदण्यासारखा प्रकाश आहे। (षण्मासा उत्तरायणम्) उत्तरायणातल्या सहा महिन्यासारखा उत्साहवर्धक काळ आहे। (तत्र प्रयाताः) त्या देवतास्थानी पावन झालेले फळिये। (ब्रह्मविदः) स्वतःला ब्रह्मवेत्ते मानणारे असतात। (जना:) ते फळिये। (ब्रह्म गच्छन्ति) आम्ही शाश्वत ब्रह्मफळी पावलो आहोत असे मानणारे असतात. ।। २४ ।।
ज्या ठिकाणी (ज्या देवतास्थानी अर्थात सत्य। कैलास। वैकुंठ। क्षिराब्धी। भैरव। विश्वरूप)। (अग्नि) सर्वकाळ प्रकाशमयता। (ज्योतिः) सुसह्य व आकर्षक तेजोमयता। (अहः) सर्वकाळ दिवस असल्यासारखेच असून। (शुक्लः) शुक्लपक्षवत् चांदण्यासारखा प्रकाश आहे। (षण्मासा उत्तरायणम्) उत्तरायणातल्या सहा महिन्यासारखा उत्साहवर्धक काळ आहे। (तत्र प्रयाताः) त्या देवतास्थानी पावन झालेले फळिये। (ब्रह्मविदः) स्वतःला ब्रह्मवेत्ते मानणारे असतात। (जना:) ते फळिये। (ब्रह्म गच्छन्ति) आम्ही शाश्वत ब्रह्मफळी पावलो आहोत असे मानणारे असतात. ।। २४ ।।
०८.२५श्री भगवानुवाच
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः। षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योति। योगी प्राप्य निवर्तते ।।०८/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
धूमः रात्रिः तथा कृष्णः।
षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसम् ज्योतिः।
योगी प्राप्य निवर्तते ।।
षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसम् ज्योतिः।
योगी प्राप्य निवर्तते ।।
अन्वय
धुमः। रात्रिः। तथा। कृष्णः। षण्मासा दक्षिणायणम्। तत्र। योगी। चांद्रमसम् ज्योतिः। निवर्तते. प्राप्य।
मराठी अर्थ
अशी त्यांची समजूत झालेली असते। ती खरी नाही. उत्तरायण आणि दक्षिणायन या गीतेत सांगितल्या दोन्ही प्राप्ती पतनशीलच आहेत. परंतु तिथे गेलेल्या फलस्थ जिवांना असं वाटतं की 'आम्ही जिथे आलेलो आहोत ती जागा पुनरावर्तनशील नाही. इथून आम्हाला पतन नाही. '
ज्या ठिकाणी (ज्या देवतास्थानी अर्थात कर्मभूमी। अष्टौदेवयोनी। अंतराळ। स्वर्ग) (धुमः) झावळे देखणे आहे (रात्रिः) रात्रीन्याये जीवस्वरूपाचे अथवा मळाचे देखणेच नाही (तथा) त्याचप्रमाणे ( कृष्णः) सुखातही मागील दोन श्लोकी सांगितलेल्या फळियापेक्षा सुख उणे आहे. अथवा दुसरा अर्थ। कृष्णपक्षात ज्याप्रमाणे चंद्रोदय झालेयाच आल्हाद वाटे तेणे न्याये विषय पदार्थाचेनि संयोगे सुख आहे (षण्मासा दक्षिणायणम्) दक्षिणायनाच्या सहा महिन्याच्या काळासारखा कमी उत्साहवर्धक काळ आहे (तत्र) त्या देवतास्थानी पावलेले (योगी) सगुण प्रमादिये (चांद्रमसम् ज्योतिः) चंद्रप्रकाशासारख्या झावळ्या प्रकाशाच्या ब्रह्मांडस्थ मूर्तीना ( प्राप्य) प्राप्त होऊन (निवर्तते) 'मी पडैन' हा धाक सतत असून त्या फळातून पतीत होतात. (धुमो) जिथलं फळियांचे देखणे धुमील आहे: अस्पष्ट आहे : वास्तविक धूरच धूर आहे असे नाही. (रात्रिः) रात्रीवत आहे. (कृष्ण) कृष्णपक्षासारखा जिथे अंधःकार आहे. हा देखण्याच्या दृष्टीने अंधःकार आहे. (षण्मासा दक्षिणायनम्) जिथे सर्वकाळ दक्षिणायनासारखी अवस्था आहे. (तत्र) तिथे गेलेले योगी (चांद्रमसं ज्योति प्राप्य) इंद्रचंद्रापासून खालील लोकांना प्राप्त करून (निवर्तते) 'पुन्हा पतनाला पावू : इथून आमचे पतन होईलच। आम्हाला इथून पडावं लागेलच.' अशा भावाला प्राप्त होतात. ।। २५ ।
ज्या ठिकाणी (ज्या देवतास्थानी अर्थात कर्मभूमी। अष्टौदेवयोनी। अंतराळ। स्वर्ग) (धुमः) झावळे देखणे आहे (रात्रिः) रात्रीन्याये जीवस्वरूपाचे अथवा मळाचे देखणेच नाही (तथा) त्याचप्रमाणे ( कृष्णः) सुखातही मागील दोन श्लोकी सांगितलेल्या फळियापेक्षा सुख उणे आहे. अथवा दुसरा अर्थ। कृष्णपक्षात ज्याप्रमाणे चंद्रोदय झालेयाच आल्हाद वाटे तेणे न्याये विषय पदार्थाचेनि संयोगे सुख आहे (षण्मासा दक्षिणायणम्) दक्षिणायनाच्या सहा महिन्याच्या काळासारखा कमी उत्साहवर्धक काळ आहे (तत्र) त्या देवतास्थानी पावलेले (योगी) सगुण प्रमादिये (चांद्रमसम् ज्योतिः) चंद्रप्रकाशासारख्या झावळ्या प्रकाशाच्या ब्रह्मांडस्थ मूर्तीना ( प्राप्य) प्राप्त होऊन (निवर्तते) 'मी पडैन' हा धाक सतत असून त्या फळातून पतीत होतात. (धुमो) जिथलं फळियांचे देखणे धुमील आहे: अस्पष्ट आहे : वास्तविक धूरच धूर आहे असे नाही. (रात्रिः) रात्रीवत आहे. (कृष्ण) कृष्णपक्षासारखा जिथे अंधःकार आहे. हा देखण्याच्या दृष्टीने अंधःकार आहे. (षण्मासा दक्षिणायनम्) जिथे सर्वकाळ दक्षिणायनासारखी अवस्था आहे. (तत्र) तिथे गेलेले योगी (चांद्रमसं ज्योति प्राप्य) इंद्रचंद्रापासून खालील लोकांना प्राप्त करून (निवर्तते) 'पुन्हा पतनाला पावू : इथून आमचे पतन होईलच। आम्हाला इथून पडावं लागेलच.' अशा भावाला प्राप्त होतात. ।। २५ ।
०८.२६श्री भगवानुवाच
शुक्लकृष्णे गति होते। जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृतिं। अन्ययावर्तते पुनः ।।०८/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शुक्लकृष्णे गतिः हि एते।
जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात अनावृत्तिम्।
अन्यया आवर्तते पुनः ॥
जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात अनावृत्तिम्।
अन्यया आवर्तते पुनः ॥
अन्वय
हि। जगतः। एते। शुक्लकृष्णे। गतिः। शाश्वते मते। एकया। अनावृत्तिम्। याति अन्यया। पुनः आवर्तते.
मराठी अर्थ
देवरहाटीच्या सगुण प्रमादियांनाच मागा दोन श्लोकी सांगितलेली फळे होतात काय ? ना कर्मरहाटीच्याही जीवांना कर्मार्जकामुळे अंतर्यागाने अथवा बहिर्यागाने ही फळे होतात.
(हि) आणि (दैवरहाटीच्या सगुण प्रमादियावेगळ्या जिवांनाही) (जगतः) कर्मरहाटीतल्या जिवांना (एते) ह्या दोन प्रकारच्या (शुक्लकृष्णे) शुक्ल व कृष्ण या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या (गतिः) देवतांच्या फळप्राप्ती (शोशते मते) सनातन काळापासून मानल्या गेल्या आहेत. (एकया ) पितृयान् (शुक्ल) गतीने फळप्राप्तीला गेलेला फळिया (अनावृत्तिम्) 'मी पुण्यातव आलो परी पडेना' अशा भावाला (याति) प्राप्त होतो. (अन्यया) दुसऱ्या (देवयान म्ह. कृष्ण गतीने गेलेला फळिया (पुनः आवर्तते) मी पडैन हा धाक बाळगून असतो. (जगतः) या जगात (एते शुक्लकृष्णे गतिः शोशते हि) या दोन प्रकारच्या - शुक्ल आणि कृष्ण: पतनाला पावू आणि कायमचे मुक्त राहून अशा प्रकारचा भाव जिथे उत्पन्न होतो। अशा गतिः मार्ग म्ह. शोशतच आहेत। सनातन काळापासून चालत आलेल्या आहेत. वांचून त्या प्राप्ती शोशत आहेत असे नाही तर त्या सनातन काळापासून चालत आलेल्या आहेत. आणि दीर्घ काळापासून चालत राहणार आहेत. ।।२६।।
(हि) आणि (दैवरहाटीच्या सगुण प्रमादियावेगळ्या जिवांनाही) (जगतः) कर्मरहाटीतल्या जिवांना (एते) ह्या दोन प्रकारच्या (शुक्लकृष्णे) शुक्ल व कृष्ण या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या (गतिः) देवतांच्या फळप्राप्ती (शोशते मते) सनातन काळापासून मानल्या गेल्या आहेत. (एकया ) पितृयान् (शुक्ल) गतीने फळप्राप्तीला गेलेला फळिया (अनावृत्तिम्) 'मी पुण्यातव आलो परी पडेना' अशा भावाला (याति) प्राप्त होतो. (अन्यया) दुसऱ्या (देवयान म्ह. कृष्ण गतीने गेलेला फळिया (पुनः आवर्तते) मी पडैन हा धाक बाळगून असतो. (जगतः) या जगात (एते शुक्लकृष्णे गतिः शोशते हि) या दोन प्रकारच्या - शुक्ल आणि कृष्ण: पतनाला पावू आणि कायमचे मुक्त राहून अशा प्रकारचा भाव जिथे उत्पन्न होतो। अशा गतिः मार्ग म्ह. शोशतच आहेत। सनातन काळापासून चालत आलेल्या आहेत. वांचून त्या प्राप्ती शोशत आहेत असे नाही तर त्या सनातन काळापासून चालत आलेल्या आहेत. आणि दीर्घ काळापासून चालत राहणार आहेत. ।।२६।।
०८.२७श्री भगवानुवाच
नैते सृती पार्थ जानन्। योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु। योगयुक्तो भवार्जुन ।।०८/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न ते सृती पार्थ जानन्।
योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात् सर्वेषु कालेषु।
योगयुक्तः भव अर्जुन ॥
योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात् सर्वेषु कालेषु।
योगयुक्तः भव अर्जुन ॥
अन्वय
पार्थ। एते सृती। जानन्। कश्चन् योगी। न मुह्यति। तस्मात्। अर्जुन। सर्वेषु कालेषु। योगयुक्तः। भव.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना ! सावधपणे जाणून घे की (एते सृती) देवताफळ प्राप्तीचे हे दोन मार्ग (जानन्) तत्वपूर्वक। यथार्थतः जाणणारा (कश्चन् योगी) कोणताही युक्त अनुसरला पुरुष। तत्ववेत्ता योगी ( न मुह्यति) मोहाला पावत नाही. तात्पर्य। हे दोन्ही मार्ग पतनशील आहेत. दैववशेही मिळतात आणि कर्मवशेही मिळतात. असे यथार्थ ज्ञान ज्या युक्त अनुसरलेल्याला आहे तो त्यांची अपेक्षा करीत नाही :: त्यांची साधने त्याला कितीही उत्कृष्ट दिसत असली तरी त्याचा त्याला मोह उत्पन्न होत नाही : कारण त्याला कळते की या साधनाने प्राप्त झालेले फळीये 'आम्ही पडणार नाही' अशा भावाला जरी प्राप्त झाले तरी तिथून पडावेच लागते. (तस्मात्) युक्त अनुसरणाची अशी महती आहे म्हणून (अर्जुन) हे अर्जुना ! तू (सर्वेषु कालेषु) सर्वकाळी (योगयुक्तः) निष्काम कर्म करणारा। समत्वबुद्धीरूप योगाने युक्त असा अनुसरला । ध्यानयोगयुक्त। भक्तीयोगयुक्त। अभ्यासयोगयुक्त हो (भव) हो. 'नैते सृतिः पार्थ जानन्म याच श्लोकाची पुढे विशदवृत्ती म्ह. स्पष्टीकरण करत आहेत. या दोन प्रकारच्या सृती जाणून योगी पुरुष मोहाला पावत नाही. ही देवताफलप्राप्तीची साधनं आहेत. असं का? तर त्याला हे ज्ञान असतं की परमेश्वरनिर्मित ब्रह्मविद्या शास्त्र सोडून जेवढी काही अवर शास्त्र आहेत : त्यात सांगितलेली सगळी फळं ही अत्य म्ह. संपणारी आहेत. म्हणून त्याला मोह प्राप्त होत नाही। याचं पुढील श्लोकी स्पष्टीकरण करत आहेत. ।। २७।।
०८.२८श्री भगवानुवाच
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव।दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा। योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ।।०८/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु च एव।
दानेषु यत्पुण्यफलम् प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत् सर्वम् इदम् विदित्वा।
योगी परम् स्थानम् उपैति च आद्यम् ।।
दानेषु यत्पुण्यफलम् प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत् सर्वम् इदम् विदित्वा।
योगी परम् स्थानम् उपैति च आद्यम् ।।
अन्वय
योगी। इदम् विदित्वा वेदेषु यज्ञेषु। तपःसु। च। दानेषु यत्पुण्यफलम्। प्रदिष्टम्। तत् सर्वम् एव। अत्येति। च। आद्यम्। परम् स्थानम्। उपैति.
मराठी अर्थ
युक्त अनुसरला होण्यासाठी तुला आम्ही पुन्हा पुन्हा आग्रहाने सांगत आहोत याचे कारण की। (योगी) युक्त अनुसरला पुरुष ( इदम् विदित्वा ) हे ब्रह्मविद्या रहस्य तत्वतः जाणून (वेदेषु) वेदांमध्ये सांगितलेली (यज्ञेषु) यज्ञयागामुळे होणारी (तपःसु) तपामुळे होणारी (च) आणि (दानेषु) दानिक्रयेमुळे होणारी ( यत्पुण्यफलम् ) जी काही पुण्यफळे (प्रदिष्टम्) सांगितलेली आहेत. (यत्पुण्यफलम् हा एक वचनी निर्देश आहे. आमच्या मते मात्र त्याचा अर्थ अनेक वचनीच करणे योग्य आहे.) (तत् सर्वम् एव) त्या सर्वांनाच ( अत्येति) उल्लंघून जातो. मग साध्यी उल्लंघून जातो हे कार्ड म्हणावे असे। परी साधनीच उल्लंघून जातो. (च) आणि साधन चरित झाल्यावर (आद्यम्) उचादि क्रमे सर्वप्रथम असे किंवा सनातन काळापासून जिवांना ते द्यावे असा मनोधर्म आहे असे (परम् ) सर्वोत्कृष्ट (स्थानम्) पद (फळ) (उपैति ) पावतो. त्या स्थानाला 'आद्यम् का म्हटलं ? ना मुळात जीवाने ते स्थान प्राप्त करून घ्यावं। या उद्दश्वानेच परमेश्वराने हे सृष्टीचक्र चालू केलेलं आहे. म्हणून आद्यम्. आम्म्ह आद्य असा जो परमेश्वर त्याला अभिप्रेत असलेलं. आद्यम् म्ह. पुरातन। सनातन परमेश्वराला अभिप्रेत असलेलं. ।। २८ ।। :
॥ अथ नवमोऽध्यायः ।।
०९.०१श्री भगवानुवाच
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ।।०९/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इदम् तु ते गुह्यतमम्।
प्रवक्ष्यामि अनसूयवे ।
ज्ञानम् विज्ञानसहितम्।
यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ।।
प्रवक्ष्यामि अनसूयवे ।
ज्ञानम् विज्ञानसहितम्।
यत् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे अशुभात् ।।
अन्वय
तु। ते। इदम् गुह्यतमम्। ज्ञानम्। विज्ञानसहितम्। प्रवक्ष्यामि। अनसूयवे। यत् ज्ञात्वा। अशुभात् मोक्ष्यसे.
मराठी अर्थ
(तु) आता। (ते) तुला। (इदम्) हे। (गुह्यतमम्) अत्यंत गुहा असे। रहस्यरूप असे। (ज्ञानम्) गोपनीय ज्ञान। (विज्ञानसहितम्) व्यावत्र्य अशा विज्ञानासह (प्रवक्ष्यामि) सांगतो कारण। (अनसूयवे ) तू दोषदृष्टीरहित आहेस ( असूयेचा। मत्सराचा। परश्रीसंतापाचा प्रसव मोडलेला आहेस म्हणून माझ्या मुखाने हे ज्ञान ऐकण्याचे भाग्य तुला लाभले आहे)। (यत् ज्ञात्वा) जे ज्ञान जाणून घेतल्याने तू (अशुभात् मोक्ष्यसे) चतुर्विधीला कारण असलेल्या अशुभ अशा अन्यथाज्ञानापासून मुक्त होशील. ।।।।।
असूया शब्दाचे दोन अर्थ असूया म्ह. मत्सर : समान अधिकाराच्या व्यक्तींमध्ये एकमेकांबद्दल मत्सर असतो. एक असूया म्ह. दोषदर्शन त्या दोषदर्शनातही निमित्त असते. ज्याने आपल्यावर अपकार केलेले आहेत। त्याचे दोष फार मोठे वाटतात. हे असूया वृत्तीचे लक्षण आहे. त्या असूया दोषाचे अनेक बारीक पदर आहेत. पैकी मुख्य अर्थ असूया म्ह. दोषदृष्टी ज्याने कथन चुकवले तो श्रीमुखे बोध व्हायला पात्र होतो। असा आपला ब्रह्मविद्येचा निर्णय आहे. आणि दुसरे निदान गीतेत सापडले की जो दोषदृष्टीरहित। निर्मळ आहे। कोणाचा दोषच ज्याच्या अंतःकरणात येत नाही. अशा व्यक्तीला परमेश्वर आपुलकीने शास्त्र सांगतात. अर्जुन शब्दाचा मुळात अर्थच असा आहे की ऋजू हृदयाचा तो अर्जुन. ज्याचं अंतःकरण ऋजू म्ह. सरळ आहे। निष्कपट आहे. अशा निष्कपटपणामुळे कोणाचाही दोष तुझ्या अंतःकरणात येत नाही. असा अनुसया वृत्तीचा असल्यामुळे गुह्याहून गुह्य ज्ञान आम्ही तुला सांगत आहोत. ते ज्ञान कसे आहे?
असूया शब्दाचे दोन अर्थ असूया म्ह. मत्सर : समान अधिकाराच्या व्यक्तींमध्ये एकमेकांबद्दल मत्सर असतो. एक असूया म्ह. दोषदर्शन त्या दोषदर्शनातही निमित्त असते. ज्याने आपल्यावर अपकार केलेले आहेत। त्याचे दोष फार मोठे वाटतात. हे असूया वृत्तीचे लक्षण आहे. त्या असूया दोषाचे अनेक बारीक पदर आहेत. पैकी मुख्य अर्थ असूया म्ह. दोषदृष्टी ज्याने कथन चुकवले तो श्रीमुखे बोध व्हायला पात्र होतो। असा आपला ब्रह्मविद्येचा निर्णय आहे. आणि दुसरे निदान गीतेत सापडले की जो दोषदृष्टीरहित। निर्मळ आहे। कोणाचा दोषच ज्याच्या अंतःकरणात येत नाही. अशा व्यक्तीला परमेश्वर आपुलकीने शास्त्र सांगतात. अर्जुन शब्दाचा मुळात अर्थच असा आहे की ऋजू हृदयाचा तो अर्जुन. ज्याचं अंतःकरण ऋजू म्ह. सरळ आहे। निष्कपट आहे. अशा निष्कपटपणामुळे कोणाचाही दोष तुझ्या अंतःकरणात येत नाही. असा अनुसया वृत्तीचा असल्यामुळे गुह्याहून गुह्य ज्ञान आम्ही तुला सांगत आहोत. ते ज्ञान कसे आहे?
०९.०२श्री भगवानुवाच
राजविद्याराजगुहां। पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धन्यं। सुसुखं कर्तुमव्ययम् ।।०९/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
राजविद्याराजगुह्यम्।
पवित्रम् इदम् उत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमम् धग्र्यम्।
सुसुखम् कर्तुम् अव्ययम् ॥
पवित्रम् इदम् उत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमम् धग्र्यम्।
सुसुखम् कर्तुम् अव्ययम् ॥
अन्वय
इदम्। राजविद्या। राजगुह्यम्। पवित्रम्। उत्तमम्।प्रत्यक्षावगमम्। धयम्। कर्तुम् सुसुखम्। अव्ययम्। (अव्ययम्। )
मराठी अर्थ
(इदम्) हे ब्रह्मविद्या शास्त्र (राजविद्या) पाणीचोरीयाचेनि दृष्टांते सर्व विद्यांना व्यापणारी विद्या आहे । सर्व विद्यांचा राजा आहे. का विभूतीयोगात सांगितले की 'अध्यात्मविद्या विद्यानाम्म म्ह. ही विद्यांमध्ये सर्वश्रेष्ठ विद्या आहे. ( राजगुह्यम्) सर्वश्रेष्ठ असे गुहा आहे। रहस्य आहे. (पवित्रम्) जीवाला शुद्ध करणारे । 'पुतं करोतीति पवित्रः ' म्ह. दोषांपासून चोखाळणारे। कर्मबंधांपासून चोखाळणारे। मळांपासून। जीवधर्मादिकांपासून शुद्ध करणारे। पवित्र करणारे (उत्तमम्) उत्कृष्ट साधन आहे । उतटून टाकी तम म्ह. मोह। अज्ञान। अन्यथाज्ञान: 1: भगवंत इथे उत्तम सांगत आहेत. ते उत्तम। मध्यम। कनिष्ट यातील उत्तम आहे का? मग यातही मध्यम आणि कनिष्ट आहे काय? तसे नाही. उत् तम म्ह. जे उतटून टाकी तम ते उत्तम इथे सांगितले. । (प्रत्यक्षावगमम् ) प्रतितीरूप अनुभवास येणारे असे ज्ञान आहे । जे प्रत्यक्ष पाहिल्यासारखे वाटेल. जशी एखादी वस्तू पाहिल्यानंतर त्याबद्दल संशय राहात नाही. हस्तामलकवत म्ह. हातावर ठेवलेला आवळा जसा स्पष्ट दिसतो। तसं
: हस्तामलक वत् पाहिल्यासारखं दिसेल. अर्थात प्रत्ययरूप । (धर्म्यम्) जीवास धारण करण्यासाठी या ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ असे काही नाही। धर्म्य म्ह. धारण करण्यास योग्य : आचरण्यास योग्य (कर्तुम् सुसुखम् ) आचरण्यास सोपे अथवा साधकास साधनीच सुखदायी आहे. दुःखसाधनासारखे दिसत असूनही पण सुखकारक आहे. । कर्तुम् सुसुखम् म्ह. करायला सोपे: तीनशे साठ कोटी फक्किकांचा आगम अभ्यासावा तेव्हा जाऊन कुठे उत्तम पक्षाने अभ्यासला तर विश्वेचे फळ होईल : मध्यम पक्षाने आचरला तर भैरवांचे आणि कनिष्ट पक्षे तर शेषशय्याचे 1: तेही पाचा परीचे उरलेपण। संचारी दुःखांनी युक्त असे होईल. हे तसं नाही. करायला सोपं आहे. हजारो वर्षे आचरूनही ते त्रोटक फळ मिळते. तसे हे नाही. हे करायला सोपं आहे. । (अव्ययम्) अविनाशी आहे. किंवा या साधनामुळे जोडलेली योग्यता साधक पतीत झाल्यावरही नासत नाही. अथवा (अव्ययम्) कितीही अभ्यासले तरी न संपणारे आहे. का? ब्रह्मविद्या अमूर्त म्हणून. असं हे उत्तम। पवित्र ज्ञान आम्ही प्रतिसृष्टी तुम्हा लोकांना सांगतच आलो. परंतु जे याच्यावर श्रद्धा ठेवत नाहीत ते जन्ममृत्युरूप संसारात पडतात आणि जे यावर श्रद्धा ठेवतात ते उद्धरून जातात। असं पुढील श्लोकी सूचित करत आहेत. ॥२॥
मागील दोन श्लोकी अर्जुनासारख्या भाग्यवंतांना श्रीमुखेच बोध होतो। ज्ञान होते हे सांगून त्या ज्ञानाची महती वर्णिली. असे हे ज्ञान झाल्यावर अर्जुनासारखे मोडीत प्रसवाचे बोधवंत। परंतप ज्ञानबळाने श्रेष्ठ असे तप करून उद्धरून जातात। असे क्वचित असतात बाकी बहुसंख्यांची गती काय? व ते तशा गतीस का प्राप्त होतात हे घरगत श्लोकी थोडक्यात सांगितले.
: हस्तामलक वत् पाहिल्यासारखं दिसेल. अर्थात प्रत्ययरूप । (धर्म्यम्) जीवास धारण करण्यासाठी या ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ असे काही नाही। धर्म्य म्ह. धारण करण्यास योग्य : आचरण्यास योग्य (कर्तुम् सुसुखम् ) आचरण्यास सोपे अथवा साधकास साधनीच सुखदायी आहे. दुःखसाधनासारखे दिसत असूनही पण सुखकारक आहे. । कर्तुम् सुसुखम् म्ह. करायला सोपे: तीनशे साठ कोटी फक्किकांचा आगम अभ्यासावा तेव्हा जाऊन कुठे उत्तम पक्षाने अभ्यासला तर विश्वेचे फळ होईल : मध्यम पक्षाने आचरला तर भैरवांचे आणि कनिष्ट पक्षे तर शेषशय्याचे 1: तेही पाचा परीचे उरलेपण। संचारी दुःखांनी युक्त असे होईल. हे तसं नाही. करायला सोपं आहे. हजारो वर्षे आचरूनही ते त्रोटक फळ मिळते. तसे हे नाही. हे करायला सोपं आहे. । (अव्ययम्) अविनाशी आहे. किंवा या साधनामुळे जोडलेली योग्यता साधक पतीत झाल्यावरही नासत नाही. अथवा (अव्ययम्) कितीही अभ्यासले तरी न संपणारे आहे. का? ब्रह्मविद्या अमूर्त म्हणून. असं हे उत्तम। पवित्र ज्ञान आम्ही प्रतिसृष्टी तुम्हा लोकांना सांगतच आलो. परंतु जे याच्यावर श्रद्धा ठेवत नाहीत ते जन्ममृत्युरूप संसारात पडतात आणि जे यावर श्रद्धा ठेवतात ते उद्धरून जातात। असं पुढील श्लोकी सूचित करत आहेत. ॥२॥
मागील दोन श्लोकी अर्जुनासारख्या भाग्यवंतांना श्रीमुखेच बोध होतो। ज्ञान होते हे सांगून त्या ज्ञानाची महती वर्णिली. असे हे ज्ञान झाल्यावर अर्जुनासारखे मोडीत प्रसवाचे बोधवंत। परंतप ज्ञानबळाने श्रेष्ठ असे तप करून उद्धरून जातात। असे क्वचित असतात बाकी बहुसंख्यांची गती काय? व ते तशा गतीस का प्राप्त होतात हे घरगत श्लोकी थोडक्यात सांगितले.
०९.०३श्री भगवानुवाच
अश्रद्दधानाः पुरुषा। धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते। मृत्युसंसारकमनि । ०९/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अश्रद्दधानाः पुरुषा।
धर्मस्य अस्य परन्तप ।
अप्राप्य माम् निवर्तन्ते।
मृत्युसंसारवत्र्मनि ।
धर्मस्य अस्य परन्तप ।
अप्राप्य माम् निवर्तन्ते।
मृत्युसंसारवत्र्मनि ।
अन्वय
परंतप अस्य। धर्मस्य। अश्रद्दधानाः। पुरुषाः। माम् अप्राप्य मृत्युसंसारवत्र्मनि निवर्तन्ते.
मराठी अर्थ
(परंतप ) हे शत्रुंना बसवून सोडणाऱ्या अर्जुना (ज्ञानबळाने दोषांवर मात करणाऱ्या अर्जुना)। (अस्य) या (धर्मस्य) ब्रह्मविद्याशास्त्र विहित आचारावर। ( अश्रद्दधानाः) ज्ञान होऊनही मागील कुसंस्कारामुळे न मोडीत प्रसवाच्या बोधवंतांना श्रद्धा नसते। प्रतिती नसते। (पुरुषाः) असे पुरुष अनुसरत नाहीत। (माम् अप्राप्य) मला प्राप्त न होऊन। (मृत्युसंसारवत्र्मनि) जन्ममरणाच्या दुःखमय अशा संसारचक्रात। (निवर्तन्ते) भटकत राहतात. ॥३॥
बोध झाल्यानंतरही आम्ही सांगितलेल्या या ज्ञानावर श्रद्धा न ठेवणारे : सांगितलेले न आचरणे हे श्रद्धा न ठेवणे आहे. त्या ज्ञानानुरूप न वागणं हे श्रद्धा न ठेवणं आहे. वांचून 'देव सांगत आहेत। ते खरं आहे' असं तर दायंबालाही वाटत होतं. मग नुसतेच प्रत्ययाला येणे म्ह. श्रद्धा ठेवणे नव्हे. श्रद्धा ठेवणे म्ह. जे सांगितले त्या बरहुकूम वागणे. जे या ज्ञानाबरहुकूम वर्तले नाहीत ते या जन्ममरणरूप संसारात भटकत राहतात. श्रद्धा ठेवणे म्ह. सांगितलेले आचरणे : आणि दुसरे म्ह. जे आचरणे शक्य नाही। त्याबद्दल तीव्र दुःख असणे. ही श्रद्धाच होए. जे आम्ही करू शकत नाही। त्या ठाकल्याची अत्यंत क्षिती असणे। हेही श्रद्धा ठेवणेच होए. जे पहिल्या प्रकारचे आहेत ते तर उद्धरूनच जातात. पण जे दुसऱ्या प्रकारचे आहेत तेही कालांतराने योग्य होऊन चार दोन सृष्टीनंतर उद्धरून जातील. पण ज्यांना आपल्या उणीवेचे दुःख तर नाहीच। पण जे आपल्या उणीवेचं समर्थन करतात. ते मात्र पूर्णपणे अश्रद्धधान आहेत. ते मात्र भटकतच राहाणार.
बोध झाल्यानंतरही आम्ही सांगितलेल्या या ज्ञानावर श्रद्धा न ठेवणारे : सांगितलेले न आचरणे हे श्रद्धा न ठेवणे आहे. त्या ज्ञानानुरूप न वागणं हे श्रद्धा न ठेवणं आहे. वांचून 'देव सांगत आहेत। ते खरं आहे' असं तर दायंबालाही वाटत होतं. मग नुसतेच प्रत्ययाला येणे म्ह. श्रद्धा ठेवणे नव्हे. श्रद्धा ठेवणे म्ह. जे सांगितले त्या बरहुकूम वागणे. जे या ज्ञानाबरहुकूम वर्तले नाहीत ते या जन्ममरणरूप संसारात भटकत राहतात. श्रद्धा ठेवणे म्ह. सांगितलेले आचरणे : आणि दुसरे म्ह. जे आचरणे शक्य नाही। त्याबद्दल तीव्र दुःख असणे. ही श्रद्धाच होए. जे आम्ही करू शकत नाही। त्या ठाकल्याची अत्यंत क्षिती असणे। हेही श्रद्धा ठेवणेच होए. जे पहिल्या प्रकारचे आहेत ते तर उद्धरूनच जातात. पण जे दुसऱ्या प्रकारचे आहेत तेही कालांतराने योग्य होऊन चार दोन सृष्टीनंतर उद्धरून जातील. पण ज्यांना आपल्या उणीवेचे दुःख तर नाहीच। पण जे आपल्या उणीवेचं समर्थन करतात. ते मात्र पूर्णपणे अश्रद्धधान आहेत. ते मात्र भटकतच राहाणार.
०९.०४श्री भगवानुवाच
मया ततमिदं सर्व। जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ।।०९/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मया ततम् इदम् सर्व ।
जगदव्यक्तमूर्तिना
मत्स्थानि सर्वभूतानि ।
न च अहम् तेषु अवस्थितः ॥
जगदव्यक्तमूर्तिना
मत्स्थानि सर्वभूतानि ।
न च अहम् तेषु अवस्थितः ॥
अन्वय
मया। अव्यक्तमूर्तिना। इदम्। सर्वम् जगत्। ततम्। सर्वभूतानि मत्स्थानि। च। अहम्। तेषु। न अवस्थितः.
मराठी अर्थ
परमेश्वराच्या आचारपर धर्मावर श्रद्धा नसलेले प्रमादीये होऊन भूमत राहतात. सर्वज्ञ परमेश्वर त्यांचा किडाळ अधिकार जाणत असूनही त्यांना ज्ञान का बरं देतात ? याचं कारण सांगतात की-
(मया) मज (अव्यक्तमूर्तिना) अव्यक्त अमूर्त अशा परमेश्वराकडून (इदम्) हे (सर्वम् जगत्) सर्व जग अर्थात जीव। देवता। प्रपंच हे त्रिविध पदार्थ (ततम्) विस्तारले गेले आहेत. अर्थात अव्यक्ताच्या प्रवृत्तीने सृष्टीची रचना होते. रचना करण्यामागे परमेश्वराच्या जीवोद्धरणरूप स्वभावाचा उटाळा असतो. परमेश्वर उद्धरिता हा ईश्वरीचा स्वभाव सांगितला. या स्वभावामुळेच सृष्टी रचल्यावर अहेतूक भूतभजन घडवून। नवा दृष्टांतीचे अनधिकार फेडून परमेश्वर ज्ञान देतात. अशी सृष्टीची रचना परमेश्वर आपल्या स्वरूपावधीच्या बाहेर करवत असतील ? या शंकेच्या परिहारार्थ पुढील विश्रांती. (सर्वभूतानि) सर्व भूते। सर्व प्राणीमात्र (मत्स्थानि) माझ्या अव्यक्त स्वरूपातच आहेत. माझ्या स्वरूपाला अवधीच नाही म्हणून व्यक्त काय आणि अव्यक्त काय जीव। देवता। प्रपंच हे तिन्ही पदार्थ माझ्या स्वरूपाच्या आतच आहेत. मी त्यांत व्यापलेलो आहे (च) परंतु (अहम्) मी (तेषु) त्यांच्यामध्ये (न अविस्थतः) वेचलो नाही। जडलो नाही. त्या सर्वांना व्यापून मी अतीत आहे. (मया) मजकडून हे सर्व जग (ततम्) व्यापलेले आहे. कसा मी ? ना (अव्यक्तमूर्तिना) ज्याची मूर्ती म्ह. अभिव्यक्ती : कोणालाही कोण्याही इंद्रियांद्वारे कळली नाही। दिसली नाही. फार काय देवतांनाही कळली नाही. फार काय मायेलाही कळली नाही. मी जग व्यापलेले आहे म्ह. कसे? परिणामवादी। अभेदवादी लोक म्हणतात। जसे बर्फ आणि पाणी. एणे न्याये व्यापलेले आहे. पण बर्फ म्ह. पाणी आणि पाणी म्ह. बर्फ. पाण्याचे अवस्थांतर ते बर्फ आणि म्हणून त्यांची समजूत अशी आहे की पाणीबर्फ न्याये अव्यक्तमूर्ती परमेश्वराने हे सगळे व्यापलेले आहे. इतर पदार्थांना ते ब्रह्माचा परिणामच मानतात. आम्हाला हे मान्य नाही. आमच्या मते परमेश्वराने हे व्यापलेले आहे म्ह. जसे वस्त्रामध्ये पाणी व्यापलेले आहे. मातीमध्ये पाणी व्यापलेले आहे. व्यापणे या शब्दाचा अर्थच मुळी असा आहे की ज्याला व्यापले जाते तो पदार्थ वेगळा असतो आणि जो व्यापतो तो पदार्थ वेगळा असतो. तरच ततम् म्ह. व्यापणे घडते. आणि पाणी आणि बर्फाचा न्याय दिला तर ते ततम् म्ह. व्याप्तम् घडत नाही. म्हणून त्यांचा दृष्टांत आम्हाला मान्य नाही. मातीमध्ये पाणी व्यापलेले आहे त्यामुळे त्यात ओलावा। थंडावा। बीजत्वादि गुण आहेत. तद्वत म्या या पदार्थत्रयाला अंतर्बाह्य व्यापलेले आहे. असे जरी असले तरी (सर्वभूतानि मत्स्थानि) सर्व प्राणीमात्र 'मी व्यापली' या अर्थाने माझ्या आधारावरच आहेत. कोण्या कोण्या अर्थाने माझ्या आधारावर आहेत ? ना मी संकल्प करतो म्हणून ती व्यक्त होतात. माझ्या प्रवृत्तीने ती व्यक्त होतात म्हणून ती मत्स्थानि आहेत.
मी त्यांच्यामध्ये अंतर्बाह्य व्यापलेलो आहे। या अर्थाने ते मत्स्थानि आहेत. या अर्थाने ते माझ्या अधीन आहेत. (च) पण ( अहं तेषु न अविस्थतः) माझ्यात ते आहेत पण मी त्यांच्यात नाही. मागेच सांगितले की 'गया ततमिदं सर्वं म्ह. मी त्यांच्यात व्यापलेलो आहे.' आणि आता पुन्हा म्हणताहेत की अहं तेषु न अविस्थतः' अर्थात मी त्यांच्यात व्यापलेलो जरी असलो तरी त्यांच्या आसक्तीने बांधलेलो नाही. त्यांच्या गुणाधर्माने शिंपलेलो नाही. ॥४॥
(मया) मज (अव्यक्तमूर्तिना) अव्यक्त अमूर्त अशा परमेश्वराकडून (इदम्) हे (सर्वम् जगत्) सर्व जग अर्थात जीव। देवता। प्रपंच हे त्रिविध पदार्थ (ततम्) विस्तारले गेले आहेत. अर्थात अव्यक्ताच्या प्रवृत्तीने सृष्टीची रचना होते. रचना करण्यामागे परमेश्वराच्या जीवोद्धरणरूप स्वभावाचा उटाळा असतो. परमेश्वर उद्धरिता हा ईश्वरीचा स्वभाव सांगितला. या स्वभावामुळेच सृष्टी रचल्यावर अहेतूक भूतभजन घडवून। नवा दृष्टांतीचे अनधिकार फेडून परमेश्वर ज्ञान देतात. अशी सृष्टीची रचना परमेश्वर आपल्या स्वरूपावधीच्या बाहेर करवत असतील ? या शंकेच्या परिहारार्थ पुढील विश्रांती. (सर्वभूतानि) सर्व भूते। सर्व प्राणीमात्र (मत्स्थानि) माझ्या अव्यक्त स्वरूपातच आहेत. माझ्या स्वरूपाला अवधीच नाही म्हणून व्यक्त काय आणि अव्यक्त काय जीव। देवता। प्रपंच हे तिन्ही पदार्थ माझ्या स्वरूपाच्या आतच आहेत. मी त्यांत व्यापलेलो आहे (च) परंतु (अहम्) मी (तेषु) त्यांच्यामध्ये (न अविस्थतः) वेचलो नाही। जडलो नाही. त्या सर्वांना व्यापून मी अतीत आहे. (मया) मजकडून हे सर्व जग (ततम्) व्यापलेले आहे. कसा मी ? ना (अव्यक्तमूर्तिना) ज्याची मूर्ती म्ह. अभिव्यक्ती : कोणालाही कोण्याही इंद्रियांद्वारे कळली नाही। दिसली नाही. फार काय देवतांनाही कळली नाही. फार काय मायेलाही कळली नाही. मी जग व्यापलेले आहे म्ह. कसे? परिणामवादी। अभेदवादी लोक म्हणतात। जसे बर्फ आणि पाणी. एणे न्याये व्यापलेले आहे. पण बर्फ म्ह. पाणी आणि पाणी म्ह. बर्फ. पाण्याचे अवस्थांतर ते बर्फ आणि म्हणून त्यांची समजूत अशी आहे की पाणीबर्फ न्याये अव्यक्तमूर्ती परमेश्वराने हे सगळे व्यापलेले आहे. इतर पदार्थांना ते ब्रह्माचा परिणामच मानतात. आम्हाला हे मान्य नाही. आमच्या मते परमेश्वराने हे व्यापलेले आहे म्ह. जसे वस्त्रामध्ये पाणी व्यापलेले आहे. मातीमध्ये पाणी व्यापलेले आहे. व्यापणे या शब्दाचा अर्थच मुळी असा आहे की ज्याला व्यापले जाते तो पदार्थ वेगळा असतो आणि जो व्यापतो तो पदार्थ वेगळा असतो. तरच ततम् म्ह. व्यापणे घडते. आणि पाणी आणि बर्फाचा न्याय दिला तर ते ततम् म्ह. व्याप्तम् घडत नाही. म्हणून त्यांचा दृष्टांत आम्हाला मान्य नाही. मातीमध्ये पाणी व्यापलेले आहे त्यामुळे त्यात ओलावा। थंडावा। बीजत्वादि गुण आहेत. तद्वत म्या या पदार्थत्रयाला अंतर्बाह्य व्यापलेले आहे. असे जरी असले तरी (सर्वभूतानि मत्स्थानि) सर्व प्राणीमात्र 'मी व्यापली' या अर्थाने माझ्या आधारावरच आहेत. कोण्या कोण्या अर्थाने माझ्या आधारावर आहेत ? ना मी संकल्प करतो म्हणून ती व्यक्त होतात. माझ्या प्रवृत्तीने ती व्यक्त होतात म्हणून ती मत्स्थानि आहेत.
मी त्यांच्यामध्ये अंतर्बाह्य व्यापलेलो आहे। या अर्थाने ते मत्स्थानि आहेत. या अर्थाने ते माझ्या अधीन आहेत. (च) पण ( अहं तेषु न अविस्थतः) माझ्यात ते आहेत पण मी त्यांच्यात नाही. मागेच सांगितले की 'गया ततमिदं सर्वं म्ह. मी त्यांच्यात व्यापलेलो आहे.' आणि आता पुन्हा म्हणताहेत की अहं तेषु न अविस्थतः' अर्थात मी त्यांच्यात व्यापलेलो जरी असलो तरी त्यांच्या आसक्तीने बांधलेलो नाही. त्यांच्या गुणाधर्माने शिंपलेलो नाही. ॥४॥
०९.०५श्री भगवानुवाच
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो। ममात्मा भूतभावनः ।।०९/०५ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न च मत्स्थानि भूतानि।
पश्य मे योगम् एश्वरम् ।
भूतभृत् न च भूतस्थः।
मम् आत्मा भूतभावनः ॥
पश्य मे योगम् एश्वरम् ।
भूतभृत् न च भूतस्थः।
मम् आत्मा भूतभावनः ॥
अन्वय
च भूतानि न मत्स्थानि। मे। ऐश्वरम् योगम्। पश्य। मम आत्मा भूतभावनः। भूतभृत् च भूतस्थ न.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (भूतानि) जीव। देवता। प्रपंचरूप सर्व भूते। (न मत्स्थानि) माझ्या ठिकाणी स्थित नाहीत देवता अव्यक्ती स्वरूपाधारे आहेत। जीव संहारानंतर अव्यक्ती मायेच्या तमस्वरूपाधार असतात जीव देवता व्यक्ती प्रपंचाधारे असतात ती प्रापंचिक शरीरे पृथ्वीच्या आधारे असून त्या पृथ्वी भेंडास विश्वमूर्तीचा आधार असतो विश्वमूर्ती तिच्या अव्यक्त स्वरूपाधारे असते विश्वमूर्तीच्या अव्यक्त स्वरूपास तिच्या ठाई असलेल्या पंचप्रकाराचा आश्रय असतो तर त्या पंचप्रकारांना विश्वदेवतेच्या स्वरूपाचा आधार असतो अर्थात पंचप्रकार व देवतेचे अव्यक्त स्वरूप अन्योन्याश्रय न्यायाने एकमेकाच्या आधाराने असतात परमेश्वराच्या अव्यक्त स्वरूपाचा अथवा व्यक्त स्वरूपाचा या पदार्थ प्रयास आधार नाही। (मे) माझ्या। (ऐश्वरम् योगम्) ऐश्वर्यादि धर्माच्या प्रभावाला (पश्य) लक्षपूर्वक समजून घे। की। ( मम आत्मा) माझे अव्यक्त स्वरूप (व्यक्त झालेला परमेश्वरही यथार्थतः अव्यक्तच आहे)। (भूतभावनः) (सर्वकर्तुत्व धर्माने ) जीव देवतादि भूतांना प्रकट करणारा असून। (भूतभृत्) व्यापकत्व व सर्वात्मकत्व या धर्मांनी त्या सर्व भूतांची यथास्थिती कायम ठेवणारा ह्या अर्थाने भरणपोषण करणारा आहे। (च) असं असूनही पण। (भूतस्थ त) त्या भूतांच्या ठिकाणी जडला। वेचला नाही अथवा त्या भूतांना ईश्वरी आनंदाचा। प्रभावाचा किंचितही अनुभव नाही. ।।५।।
(सर्वभूतानि मत्स्थानि) सर्व भुतं माझ्या ठिकाणी आहेत. मी त्यांच्यामध्ये व्यापलेलो असून ती माझ्या अधीन आहेत। हे जरी खरं असलं तरी पण एक लक्षात घे. (सर्वभूतानि मत्स्थानि न ) सर्व भुतं माझ्यात असली तरी माझ्यात नाहीत कारण माझ्या ठिकाणी असलेल्या गुणधर्माचा त्यांना काहीच उपयोग नाही. माझ्यात ती असल्यानंतर त्याचा जो परिणाम त्यांच्यावर व्हायला पाहिजे तो काहीच नाही. या अर्थाने ते माझ्यात नाहीतच. (पश्य मे योगमैश्वरम् ) माझा प्रभाव। माझा योग तो पाहून 'घे. कसा विलक्षण आहे की माझ्यात ते असून नाहीत. मी त्यांच्यात असून त्यांच्यात नाही. अशा माझ्या विरुद्धत्वाचा प्रभाव नेमका समजून घे. माझा आत्मा (भूतभृत्) सर्व भूतमात्रांचे धारणपोषण करणारा असून परंतु (न भूतस्थः) भुतांमध्ये असणारा नाही. भूतांमध्ये असणारा नसून परंतु (भूतभावनः) भुतांना प्रकट करणारा आहे. हे सर्व विरुद्धत्व ईश्वरीच आहे. ते विरुद्धत्व या दोन श्लोकांमध्ये सांगितले.
(सर्वभूतानि मत्स्थानि) सर्व भुतं माझ्या ठिकाणी आहेत. मी त्यांच्यामध्ये व्यापलेलो असून ती माझ्या अधीन आहेत। हे जरी खरं असलं तरी पण एक लक्षात घे. (सर्वभूतानि मत्स्थानि न ) सर्व भुतं माझ्यात असली तरी माझ्यात नाहीत कारण माझ्या ठिकाणी असलेल्या गुणधर्माचा त्यांना काहीच उपयोग नाही. माझ्यात ती असल्यानंतर त्याचा जो परिणाम त्यांच्यावर व्हायला पाहिजे तो काहीच नाही. या अर्थाने ते माझ्यात नाहीतच. (पश्य मे योगमैश्वरम् ) माझा प्रभाव। माझा योग तो पाहून 'घे. कसा विलक्षण आहे की माझ्यात ते असून नाहीत. मी त्यांच्यात असून त्यांच्यात नाही. अशा माझ्या विरुद्धत्वाचा प्रभाव नेमका समजून घे. माझा आत्मा (भूतभृत्) सर्व भूतमात्रांचे धारणपोषण करणारा असून परंतु (न भूतस्थः) भुतांमध्ये असणारा नाही. भूतांमध्ये असणारा नसून परंतु (भूतभावनः) भुतांना प्रकट करणारा आहे. हे सर्व विरुद्धत्व ईश्वरीच आहे. ते विरुद्धत्व या दोन श्लोकांमध्ये सांगितले.
०९.०६श्री भगवानुवाच
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि। मत्स्थानीत्युपधारय ।।०९/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा आकाशस्थितः नित्यम्।
वायुः सर्वत्रणः महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि।
मत्स्थानि इति उपधास्य ॥
वायुः सर्वत्रणः महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि।
मत्स्थानि इति उपधास्य ॥
अन्वय
यथा। सर्वत्रणः। वायुः। महान्। नित्यम्। आकाशस्थितः। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानि। इति। उपधारय.
मराठी अर्थ
१) भूतमात्र परमेश्वराच्या स्वरूपावधीतच असतात। कोणे न्याये ? अथवा
२) परमेश्वर पदार्थत्रयांना व्यापूनही त्यांच्यावेगळे आहेत। कोणे न्याये ? ३) परमेश्वर पदार्थत्रयात जडले। वेचले नाहीत या अर्थानेच त्यांच्यावेगळे आहेत काय ?
४) परमेश्वर पदार्थत्रयांत व्यापलेले आहेत तेव्हा त्या पदार्थत्रयाची स्वातंत्री भंगली असेल ? भंगली नाही तर कोणे न्याये? इत्यादि शंकांच्या परिहारार्थ पुढील दृष्टांत प्रवर्तला आहे.
(यथा) ज्याप्रमाणे ( सर्वत्रगः) सर्वत्र विचरणारा (वायुः) वारा (महान्) कितीही मोठा असला तरी (नित्यम्) सदैव। नेहमीच (आकाशिस्थतः) आकाशातच राहणारा असतो (त्याच्या ठाई केवढाही वेग असला तरी तो आकाशाला सोडून जाऊच शकत नाही. आकाशावेगळे होणे त्यास शक्य नाही) (तथा) त्याप्रमाणे (सर्वाणि भूतानि) पदार्थत्रय जीव। देवता। प्रपंच (मत्स्थानि) माझ्या स्वरूपातच असतात : माझ्यावेगळी ती जाऊ शकत नाहीत : मी लावून दिलेल्या व्यवस्थेवेगळे इथे काहीही होऊ शकत नाही. माझ्या व्यवस्थेनुसारच त्या अवघ्यांना वर्तावे लागते (इति) असे (उपधारय) समज. आता या दृष्टांताने मागील सर्व शंकांचा परिहार. पहिल्या शंकेचा परिहार तो श्लोकाचा पूर्ण अर्थ वाचल्यावर सहजच होतो. आता दुसऱ्या शंकेचा परिहार। वायुच्या ठाई आकाश हे जडले वेचले नाही. तेणे न्याये परमेश्वर पदार्थत्रयात जडले वेचले नाहीत. तिसऱ्या शंकेचा परिहार। आकाश हे सदैव स्थिर आहे. वायू भुताच्या चंचलत्व गुणाने लिंपले नाही तेणे न्याये पदार्थत्रयाच्या ठाई असलेल्या दोषरूप धर्मांनी परमेश्वर लिंपायमान होत नाही. चौथ्या शंकेचा परिहार। वायुच्या चंचलत्व धर्माला वहन क्रियेला आकाशाची कधीच आडकाठी नाही. त्याप्रमाणे जीवाच्या आर्जकत्वरूप धर्मास। देवतेच्या फळदातृत्वरूप धर्मास त्या अनुशंगाने सापेक्षत्व। साभिमानता। भज्य होणे ह्या स्वरूप धर्माना अथवा प्रपंचाच्या गुणांनी आवरावे। भुतांनी वश व्हावे। संकोच विकासरूप धर्मास परमेश्वराची कसलीच आडकाठी नाही. तात्पर्य आकाशामुळे वायुची स्वातंत्री भंगत नाही उलट चंचलत्व अथवा सतत विचरत राहणे हा गुण (स्वभाव) सिद्धीस जातो तद्वत परमेश्वराच्या व्यापकत्वामुळे पदार्थत्रयाची स्वातंत्री भंगत नाही उलट सर्वांचे स्वभाव सिद्धीस जातात. वायू कितीही सोसाट्याचा असला। कितीही भयानक असला। कितीही थोर असला। अगदी प्रलयकाळीचा जरी असला तरी तो आकाशामध्येच स्थित असतो. आकाशावेगळा जाऊ शकत नाही. तशी ही भुतं माझ्या अधीन आहेत. माझ्यावेगळी जाऊ शकत नाही. भैरवांना कितीही क्रोध आला तरी ते या ब्रह्मांडांतर्वृत्ये जे काही करायचं ते करतील. पलीकडच्या ब्रह्मांडात जाऊन संहार करू शकतील। असे नाही. त्यांना कितीही क्रोध आला तरी ते फक्त परमाणूचाच संहार करू शकतील. मळांचा संहार त्यांच्याकडून होणे शक्य नाही. मायेला कितीही क्रोध आला। ती कितीही क्षोभली तरीपण जोपर्यंत त्याच्याविषयी ईश्वरी कणव आहे। तोपर्यंत ती 'गुरगुरी। डोळे वटारी' पण काही करू शकणार नाही. अशी ही भुतं माझ्यावेगळी जाऊ शकत नाहीत. ती या अर्थाने. ।।६।।
२) परमेश्वर पदार्थत्रयांना व्यापूनही त्यांच्यावेगळे आहेत। कोणे न्याये ? ३) परमेश्वर पदार्थत्रयात जडले। वेचले नाहीत या अर्थानेच त्यांच्यावेगळे आहेत काय ?
४) परमेश्वर पदार्थत्रयांत व्यापलेले आहेत तेव्हा त्या पदार्थत्रयाची स्वातंत्री भंगली असेल ? भंगली नाही तर कोणे न्याये? इत्यादि शंकांच्या परिहारार्थ पुढील दृष्टांत प्रवर्तला आहे.
(यथा) ज्याप्रमाणे ( सर्वत्रगः) सर्वत्र विचरणारा (वायुः) वारा (महान्) कितीही मोठा असला तरी (नित्यम्) सदैव। नेहमीच (आकाशिस्थतः) आकाशातच राहणारा असतो (त्याच्या ठाई केवढाही वेग असला तरी तो आकाशाला सोडून जाऊच शकत नाही. आकाशावेगळे होणे त्यास शक्य नाही) (तथा) त्याप्रमाणे (सर्वाणि भूतानि) पदार्थत्रय जीव। देवता। प्रपंच (मत्स्थानि) माझ्या स्वरूपातच असतात : माझ्यावेगळी ती जाऊ शकत नाहीत : मी लावून दिलेल्या व्यवस्थेवेगळे इथे काहीही होऊ शकत नाही. माझ्या व्यवस्थेनुसारच त्या अवघ्यांना वर्तावे लागते (इति) असे (उपधारय) समज. आता या दृष्टांताने मागील सर्व शंकांचा परिहार. पहिल्या शंकेचा परिहार तो श्लोकाचा पूर्ण अर्थ वाचल्यावर सहजच होतो. आता दुसऱ्या शंकेचा परिहार। वायुच्या ठाई आकाश हे जडले वेचले नाही. तेणे न्याये परमेश्वर पदार्थत्रयात जडले वेचले नाहीत. तिसऱ्या शंकेचा परिहार। आकाश हे सदैव स्थिर आहे. वायू भुताच्या चंचलत्व गुणाने लिंपले नाही तेणे न्याये पदार्थत्रयाच्या ठाई असलेल्या दोषरूप धर्मांनी परमेश्वर लिंपायमान होत नाही. चौथ्या शंकेचा परिहार। वायुच्या चंचलत्व धर्माला वहन क्रियेला आकाशाची कधीच आडकाठी नाही. त्याप्रमाणे जीवाच्या आर्जकत्वरूप धर्मास। देवतेच्या फळदातृत्वरूप धर्मास त्या अनुशंगाने सापेक्षत्व। साभिमानता। भज्य होणे ह्या स्वरूप धर्माना अथवा प्रपंचाच्या गुणांनी आवरावे। भुतांनी वश व्हावे। संकोच विकासरूप धर्मास परमेश्वराची कसलीच आडकाठी नाही. तात्पर्य आकाशामुळे वायुची स्वातंत्री भंगत नाही उलट चंचलत्व अथवा सतत विचरत राहणे हा गुण (स्वभाव) सिद्धीस जातो तद्वत परमेश्वराच्या व्यापकत्वामुळे पदार्थत्रयाची स्वातंत्री भंगत नाही उलट सर्वांचे स्वभाव सिद्धीस जातात. वायू कितीही सोसाट्याचा असला। कितीही भयानक असला। कितीही थोर असला। अगदी प्रलयकाळीचा जरी असला तरी तो आकाशामध्येच स्थित असतो. आकाशावेगळा जाऊ शकत नाही. तशी ही भुतं माझ्या अधीन आहेत. माझ्यावेगळी जाऊ शकत नाही. भैरवांना कितीही क्रोध आला तरी ते या ब्रह्मांडांतर्वृत्ये जे काही करायचं ते करतील. पलीकडच्या ब्रह्मांडात जाऊन संहार करू शकतील। असे नाही. त्यांना कितीही क्रोध आला तरी ते फक्त परमाणूचाच संहार करू शकतील. मळांचा संहार त्यांच्याकडून होणे शक्य नाही. मायेला कितीही क्रोध आला। ती कितीही क्षोभली तरीपण जोपर्यंत त्याच्याविषयी ईश्वरी कणव आहे। तोपर्यंत ती 'गुरगुरी। डोळे वटारी' पण काही करू शकणार नाही. अशी ही भुतं माझ्यावेगळी जाऊ शकत नाहीत. ती या अर्थाने. ।।६।।
०९.०७श्री भगवानुवाच
सर्वभूतानि कौन्तेय। प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि। कल्यादौ विसृजाम्यहम् ।।०९/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वभूतानि कौन्तेय।
प्रकृत्तिम् यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनः तानि।
कल्पादौ विसृजामि अहम् ।।
प्रकृत्तिम् यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनः तानि।
कल्पादौ विसृजामि अहम् ।।
अन्वय
कौन्तेय। कल्पक्षये। सर्वभूतानि। मामिकाम्। प्रकृतिम्। यान्ति। कल्यादौ। तानि। अहम्। पुनः। विसृजामि
मराठी अर्थ
अजून ही भुतं मत्स्थानि कशी आहेत। ते समजून घे.
१मागील श्लोकी जीव देवतांची स्वातंत्री सांगितली तर ते सर्व अर्थाने स्वतंत्र आहेत काय? या शंकेच्या परिहारार्थ पुढिल दोन श्लोक प्रवर्तले आहेत अथवा आठव्या अध्यायी दिवस रात्रीचा दृष्टांत देऊन रचना संहार सांगितले होते संहारानंतर जीव अव्यक्त अवस्थेला पावतात पण असतात कशाधारे ते सांगितले नव्हते ते या श्लोकी सांगतात
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (कल्पक्षये) सृष्टीसंहार झाल्यावर। (सर्वभूतानि) सर्व जीव देवता। (मामिकाम्) माझ्या। (प्रकृतिम् ) मायानामक परा प्रकृतीच्या ठाई। (यान्ति) आश्रयासाठी। आधारासाठी जातात। (कल्पादी) सृष्टीकाळी। (तानि) त्या जीवांना। (अहम् ) मी सर्वशक्तीमान अव्यक्त परमेश्वर। (पुनः) पुन्हा। ( विसृजामि ) रचनेस आणतो. ॥७॥
असा कल्पक्षय झाला असता ते माझ्या प्रकृतीत विलीन होतात आणि पुन्हा कल्पारंभी म्ह. सृष्ट्यारंभी त्या सर्वांना मी पुन्हा उत्पन्न करतो. विसृजामि म्ह.
सृजन करतो. माझा संकल्प झाल्याबरोबर प्रकृतीपासून ते सृजले जातात. असा परमेश्वर सृष्टीरचना करतो तर त्याचे स्वरूप व्यापारते काय ? अथवा त्या परमेश्वराच्या ठिकाणी असलेल्या अचिंत्य अनंत अशा जडा शक्ती त्या व्यापारतात काय ? आणि असा संहार अशी रचना एकदाच होते काय ? इत्यादि शंकांच्या परिहारार्थ भगवंत सांगतात की-
१मागील श्लोकी जीव देवतांची स्वातंत्री सांगितली तर ते सर्व अर्थाने स्वतंत्र आहेत काय? या शंकेच्या परिहारार्थ पुढिल दोन श्लोक प्रवर्तले आहेत अथवा आठव्या अध्यायी दिवस रात्रीचा दृष्टांत देऊन रचना संहार सांगितले होते संहारानंतर जीव अव्यक्त अवस्थेला पावतात पण असतात कशाधारे ते सांगितले नव्हते ते या श्लोकी सांगतात
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (कल्पक्षये) सृष्टीसंहार झाल्यावर। (सर्वभूतानि) सर्व जीव देवता। (मामिकाम्) माझ्या। (प्रकृतिम् ) मायानामक परा प्रकृतीच्या ठाई। (यान्ति) आश्रयासाठी। आधारासाठी जातात। (कल्पादी) सृष्टीकाळी। (तानि) त्या जीवांना। (अहम् ) मी सर्वशक्तीमान अव्यक्त परमेश्वर। (पुनः) पुन्हा। ( विसृजामि ) रचनेस आणतो. ॥७॥
असा कल्पक्षय झाला असता ते माझ्या प्रकृतीत विलीन होतात आणि पुन्हा कल्पारंभी म्ह. सृष्ट्यारंभी त्या सर्वांना मी पुन्हा उत्पन्न करतो. विसृजामि म्ह.
सृजन करतो. माझा संकल्प झाल्याबरोबर प्रकृतीपासून ते सृजले जातात. असा परमेश्वर सृष्टीरचना करतो तर त्याचे स्वरूप व्यापारते काय ? अथवा त्या परमेश्वराच्या ठिकाणी असलेल्या अचिंत्य अनंत अशा जडा शक्ती त्या व्यापारतात काय ? आणि असा संहार अशी रचना एकदाच होते काय ? इत्यादि शंकांच्या परिहारार्थ भगवंत सांगतात की-
०९.०८श्री भगवानुवाच
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य। विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्वां। अवशं प्रकृतेर्वशात् ।।०९/०८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकृतिम् स्वाम् अवष्टभ्य।
विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्रामम् इमम् कृतवाम।
अवशम् प्रकृतेः वशात् ॥
विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्रामम् इमम् कृतवाम।
अवशम् प्रकृतेः वशात् ॥
अन्वय
स्वाम्। प्रकृतिम्। अवष्टभ्यम्। प्रकृतेः वशात्। अवशम्। दमम्। कृत्वाम् भूतग्रामम्। पुनः पुनः। विसृजामि.
मराठी अर्थ
अर्जुना मी ( अव्यक्त परमेश्वर)। (स्वाम् ) जिच्यावर केवळ माझेच स्वामीत्व आहे अशी। (प्रकृतिम् ) जी परा प्रकृती ( माया। चित् शक्ती तिला)। (अवष्टभ्यम्) अंगिकरून अर्थात तिच्या ठिकाणी सतत मलाच ओळगावे असा जो भाव आहे त्या तिच्या भावाला ऐश्वर्य धर्माद्वारे स्विकार करून। (प्रकृतेः वशात्) प्रकृतीला अर्थात मायेला वंश असल्यामुळे। (अवशम्) परतंत्र असलेल्या। (इमम्) ह्या। (कृत्सम् ) संपूर्ण। (भूतग्रामम्) जीव देवतांच्या समुदायाला। (पुनः पुनः ) प्रतिसृष्टी (विसृजामि) रचनेस आणतो एकुण सृष्टीसंहार वा रचना परमेश्वर स्वतः करीत नाहीत। स्वरूपे व्यापारत नाही फार काय परमेश्वरस्वरूपी असलेल्या अभावरूप अशा जडा शक्ती त्याही व्यापारत नाहीत. ॥८॥
०९.०९श्री भगवानुवाच
न च मां तानि कर्माणि। निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनं। असक्तं तेषु कर्मसु ।।०९/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न च माम् तानि कर्माणि।
निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवत् आसीनम्।
असक्तम् तेषु कर्मसु ॥
निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवत् आसीनम्।
असक्तम् तेषु कर्मसु ॥
अन्वय
च धनंजय। तानि कर्माणि। माम्। न निबमनन्ति। तेषु कर्मसु असक्तम्। च। उदासीनवत्। आसीनम् :
दुसरा अर्थ :- धनंजय। तेषु कर्मसु असक्तम्। उदासीनवत् आसीनम्। तानि कर्माणि। माम्। न निबमनन्ति.
दुसरा अर्थ :- धनंजय। तेषु कर्मसु असक्तम्। उदासीनवत् आसीनम्। तानि कर्माणि। माम्। न निबमनन्ति.
मराठी अर्थ
१) 'मत्स्थानि सर्वभूतानि' हे कसं हे तुला सांगितलं. 'न चाहं तेष्वविस्थतः ' ते कसं ते समजून घे. प्रकृती ज्याअर्थी माझ्या अधीन आहे त्या अर्थी ती मत्स्थ आहे. ती एका अर्थाने भूतच आहे. आणि भूतग्राम तिच्याद्वारा आम्ही रचवतो। संहरवतो. तो तिच्या अधीन आहे। अर्थात आमच्याच अधीन आहे. असे 'भूतानि मत्स्थानि' कसे ते तुला सांगितले. आता मी त्यांच्यात कसा नाही ते ऐकून घे. 'न च मां तानि कर्माणि'
२) मागील श्लोकी सांगितलेल्या मायेच्या कृतीला सर्वस्वी मीच कारणीभूत आहे। जबाबदार आहे तेव्हा त्या कर्माचा परिणाम म्हणून मला काही सुखदुःख भोगावं लागत असेल ? अशी शंका तुला उत्पन्न होऊ नये कारण की- अशी सृष्टीचि घडामोड अथवा रचना संहार कर्म करतो। म्हणुन माझ्या आनंदात काही फरक पडत असेल? तर ते डोक्यातुन काढुन टाक. कारण
(धनंजय) हे अर्जुना (तानि कर्माणि) ती उत्पत्ती संहाररूप कर्मे (माम्) मज असंगाला ( न नियन्ति) बाधत नाहीत. कर्मसिद्धांत असा आहे की। केलेले कर्म जीवाला बद्ध करतेच आणि देवतेलाही कर्म करीत असतांना त्याचे लेप लागत नसले तरी खेदाल्हादाच्या रूपाने देवतेलाही कर्म बाधतेच. मजविषयी मात्र या दोन्ही गोष्टी नाहीत कारण (तेषु कर्मस) उत्पत्ती। स्थिती। प्रलयरूप त्या कर्मामध्ये (असक्तम्) मी आसक्त झालेलो नाही। रममाण झालेलो नाही । अनासक्त। आसक्तीरहित असल्यामुळे (च) तर (उदासीनवत्) त्रयस्थासारखा। तटस्थासारखा । त्या कर्तृत्वाचा अभिमान यित्क चितही नाही एणे अर्थे उदासीन किंवा त्या कर्तृत्वामुळे काही समाधान व्हावं तेही नाही। असा उदासीन (आसीनम्) आहे.
दुसरा अर्थ :- (धनंजय) हे अर्जुना (तेषु कर्मसु ) त्या उत्पत्ती संहाररूप कर्माविषयी मी (असक्तम्) अनासक्त असल्यामुळे (उदासीनवत् आसीनम् ) त्रयस्थासारखा। तटस्थासारखा। साक्षींरूप असतो म्हणून (तानि कर्माणि) ती उपरोक्त कर्मे (मा) मज असङ्गाला ( न नियनिन्त) बाधत नाहीत. परमेश्वर पुन्हा पुन्हा रचना संहार करवतात। यामागे काय कारण आहे? ते कारण पुढील श्लोकी संकेताने सांगितले आहे. स्पष्ट शब्दांत नाही. पण संकेताने सांगितले आहे. कसं? ना 'जगद्विपरिवर्तते अनेन हेतुना ।।९।।
२) मागील श्लोकी सांगितलेल्या मायेच्या कृतीला सर्वस्वी मीच कारणीभूत आहे। जबाबदार आहे तेव्हा त्या कर्माचा परिणाम म्हणून मला काही सुखदुःख भोगावं लागत असेल ? अशी शंका तुला उत्पन्न होऊ नये कारण की- अशी सृष्टीचि घडामोड अथवा रचना संहार कर्म करतो। म्हणुन माझ्या आनंदात काही फरक पडत असेल? तर ते डोक्यातुन काढुन टाक. कारण
(धनंजय) हे अर्जुना (तानि कर्माणि) ती उत्पत्ती संहाररूप कर्मे (माम्) मज असंगाला ( न नियन्ति) बाधत नाहीत. कर्मसिद्धांत असा आहे की। केलेले कर्म जीवाला बद्ध करतेच आणि देवतेलाही कर्म करीत असतांना त्याचे लेप लागत नसले तरी खेदाल्हादाच्या रूपाने देवतेलाही कर्म बाधतेच. मजविषयी मात्र या दोन्ही गोष्टी नाहीत कारण (तेषु कर्मस) उत्पत्ती। स्थिती। प्रलयरूप त्या कर्मामध्ये (असक्तम्) मी आसक्त झालेलो नाही। रममाण झालेलो नाही । अनासक्त। आसक्तीरहित असल्यामुळे (च) तर (उदासीनवत्) त्रयस्थासारखा। तटस्थासारखा । त्या कर्तृत्वाचा अभिमान यित्क चितही नाही एणे अर्थे उदासीन किंवा त्या कर्तृत्वामुळे काही समाधान व्हावं तेही नाही। असा उदासीन (आसीनम्) आहे.
दुसरा अर्थ :- (धनंजय) हे अर्जुना (तेषु कर्मसु ) त्या उत्पत्ती संहाररूप कर्माविषयी मी (असक्तम्) अनासक्त असल्यामुळे (उदासीनवत् आसीनम् ) त्रयस्थासारखा। तटस्थासारखा। साक्षींरूप असतो म्हणून (तानि कर्माणि) ती उपरोक्त कर्मे (मा) मज असङ्गाला ( न नियनिन्त) बाधत नाहीत. परमेश्वर पुन्हा पुन्हा रचना संहार करवतात। यामागे काय कारण आहे? ते कारण पुढील श्लोकी संकेताने सांगितले आहे. स्पष्ट शब्दांत नाही. पण संकेताने सांगितले आहे. कसं? ना 'जगद्विपरिवर्तते अनेन हेतुना ।।९।।
०९.१०श्री भगवानुवाच
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः। सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय। जगद्विपरिवर्तते ।।०९/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मया अध्यक्षेण प्रकृतिः।
सूयते सचराचरम् ।
हेतुना अनेन कौन्तेय।
जगत् विपरिवर्तते ।। :
सूयते सचराचरम् ।
हेतुना अनेन कौन्तेय।
जगत् विपरिवर्तते ।। :
अन्वय
कौन्तेय। मया अध्यक्षेण। प्रकृतिः। सचराचरम्। सूयते। सचराचरम् सूयते अनेन हेतुना। जगत्। विपरिवर्तते : 1: दुसरा अर्थ :- अनेन हेतुना। जगत्। विपरिवर्तते:
मराठी अर्थ
तर ती कर्मे परमेश्वर का बरे करवितात ?
( कौन्तेय) हे अर्जुना (मया अध्यक्षेण) माझ्या ऐश्वर्यादि धर्माच्या नियंत्रणाखाली (प्रकृतिः) अव्यक्त माया (सचराचरम्) चर म्ह. जीव देवता: अचर म्ह. चलनवलनविरहित अशा जड वस्तु (सूयते) उत्पन्न करते. इथे उत्पन्न करते याचा अर्थ व्यक्तीस आणते असा घ्यावा. किंवा (सचराचरम् सूयते) चतुर्विध कर्मफळी जीवाचे संपादकत्व करते. (अनेन हेतुना) ( माया संपादकत्व करते) या कारणामुळे (जगत्) चतुर्विध कर्मफळीचे जीव (विपरिवर्तते) भ्रमण करीत असतात. (जगत्) हा जीवसमुदाय (विपरिवर्तते) त्याला असलेल्या बद्ध अवस्थेतून मुक्त अवस्थेकडे जातो आहे (अनेन हेतुना) या हेतूस्तव। या कारणास्तव (प्रकृतिः) चिन्माया (मयाध्यक्षेण) माझ्या अध्यक्षतेखाली। माझ्या ऐश्वर्याखाली। माझ्या निगराणीखाली ( सचराचरं सूयते) चराचराची रचना करते.
दुसरा अर्थ :- (अनेन हेतुना) माझ्या ऐश्वर्यादि धर्मांमुळे माया रचना करते। चतुर्विध कर्मफळी जिवांना संपादते या कारणामुळे (जगत्) जीवराशी। जीवसमुदाय (विपरिवर्तते ) हळुहळू बद्धमुक्ततेतून नित्यमुक्ततेत परिवर्तत आहेत। बदलत आहेत. मग पूर्वपक्षाचेनि अर्थे कर्मफळ बदलत राहतात हे परिवर्तन पक्षे अहेतूक भूतभजन घडवून बोध होतो हे परिवर्तन आणि विपक्षे ज्ञानपाळी फिरल्यावर संहार होतो हे परिवर्तन. सिद्धांते अनुसरल्यावर नित्यमुक्त होतो हे परिवर्तन.
(कौन्तेय) हे अर्जुना (जगत्) जीवमात्र। प्राणीसमुदाय। भूतसमुदाय (विपरिवर्तते) बद्ध अवस्थेतून मुक्त अवस्थेकडे परिवर्तित होत आहेत (अनेन हेतूना) या हेतूस्तव। या हेतूमुळे (प्रकृतिः) माझी माया। चिन्मय (मयाध्यक्षेण) माझ्या अध्यक्षतेखाली। माझ्या ऐश्वर्याखाली (सचराचरम् सूयते) चराचराची रचना करते. अर्थात जीव उत्क्रांत होत आहेत या कारणास्तव हे सर्व चाललेले आहे. असे इथे भगवंतांनी सूचित केलेले आहे.
इतर वेदान्तियांचा अर्थ :- "माझ्या अध्यक्षतेखाली हे सगळं चाललेलं आहे (अनेन हेतुना) यामुळेच (जगत् विपरिवर्तते) हे जग जन्ममरणरूप चक्रात भटकत आहे." एवं जगाच्या भटकंतीला देव कारणीभूत आहेत। असं यातून सूचित होते. देव कारणीभूत आहेत। हे खरं आहे पण काहीतरी भल्यासाठी कारणीभूत आहेत. असं भगवंतांना म्हणायचं आहे. म्हणून आमचा अन्वय तो अपूर्व आहे की हे जग बद अवस्थेतून मुक्त अवस्थेत परिवर्तित होत आहे म्हणून प्रतिसृष्टी ही चिन्माया चराचराचे सृजन करते.
( कौन्तेय) हे अर्जुना (मया अध्यक्षेण) माझ्या ऐश्वर्यादि धर्माच्या नियंत्रणाखाली (प्रकृतिः) अव्यक्त माया (सचराचरम्) चर म्ह. जीव देवता: अचर म्ह. चलनवलनविरहित अशा जड वस्तु (सूयते) उत्पन्न करते. इथे उत्पन्न करते याचा अर्थ व्यक्तीस आणते असा घ्यावा. किंवा (सचराचरम् सूयते) चतुर्विध कर्मफळी जीवाचे संपादकत्व करते. (अनेन हेतुना) ( माया संपादकत्व करते) या कारणामुळे (जगत्) चतुर्विध कर्मफळीचे जीव (विपरिवर्तते) भ्रमण करीत असतात. (जगत्) हा जीवसमुदाय (विपरिवर्तते) त्याला असलेल्या बद्ध अवस्थेतून मुक्त अवस्थेकडे जातो आहे (अनेन हेतुना) या हेतूस्तव। या कारणास्तव (प्रकृतिः) चिन्माया (मयाध्यक्षेण) माझ्या अध्यक्षतेखाली। माझ्या ऐश्वर्याखाली। माझ्या निगराणीखाली ( सचराचरं सूयते) चराचराची रचना करते.
दुसरा अर्थ :- (अनेन हेतुना) माझ्या ऐश्वर्यादि धर्मांमुळे माया रचना करते। चतुर्विध कर्मफळी जिवांना संपादते या कारणामुळे (जगत्) जीवराशी। जीवसमुदाय (विपरिवर्तते ) हळुहळू बद्धमुक्ततेतून नित्यमुक्ततेत परिवर्तत आहेत। बदलत आहेत. मग पूर्वपक्षाचेनि अर्थे कर्मफळ बदलत राहतात हे परिवर्तन पक्षे अहेतूक भूतभजन घडवून बोध होतो हे परिवर्तन आणि विपक्षे ज्ञानपाळी फिरल्यावर संहार होतो हे परिवर्तन. सिद्धांते अनुसरल्यावर नित्यमुक्त होतो हे परिवर्तन.
(कौन्तेय) हे अर्जुना (जगत्) जीवमात्र। प्राणीसमुदाय। भूतसमुदाय (विपरिवर्तते) बद्ध अवस्थेतून मुक्त अवस्थेकडे परिवर्तित होत आहेत (अनेन हेतूना) या हेतूस्तव। या हेतूमुळे (प्रकृतिः) माझी माया। चिन्मय (मयाध्यक्षेण) माझ्या अध्यक्षतेखाली। माझ्या ऐश्वर्याखाली (सचराचरम् सूयते) चराचराची रचना करते. अर्थात जीव उत्क्रांत होत आहेत या कारणास्तव हे सर्व चाललेले आहे. असे इथे भगवंतांनी सूचित केलेले आहे.
इतर वेदान्तियांचा अर्थ :- "माझ्या अध्यक्षतेखाली हे सगळं चाललेलं आहे (अनेन हेतुना) यामुळेच (जगत् विपरिवर्तते) हे जग जन्ममरणरूप चक्रात भटकत आहे." एवं जगाच्या भटकंतीला देव कारणीभूत आहेत। असं यातून सूचित होते. देव कारणीभूत आहेत। हे खरं आहे पण काहीतरी भल्यासाठी कारणीभूत आहेत. असं भगवंतांना म्हणायचं आहे. म्हणून आमचा अन्वय तो अपूर्व आहे की हे जग बद अवस्थेतून मुक्त अवस्थेत परिवर्तित होत आहे म्हणून प्रतिसृष्टी ही चिन्माया चराचराचे सृजन करते.
०९.११श्री भगवानुवाच
अवजानन्ति मां मूढा। मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ।।०९/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अवजानन्ति माम् मूढाः।
मानुषीम् तनुम् अश्रितम् ।
परम् भावम् अजानन्तः।
मम भूतमहेश्वरम् ॥
मानुषीम् तनुम् अश्रितम् ।
परम् भावम् अजानन्तः।
मम भूतमहेश्वरम् ॥
अन्वय
मूढाः। भूतमहेश्वरम्। मम। परम् भावम्। अजानन्तः। मानुषीम् तनुम् आश्रितम्। माम्। अवजानन्ति.
मराठी अर्थ
१) मागा तिसऱ्या श्लोकी ईश्वरविहित अनन्यभक्तीरूप अनुसरण-धर्मावर श्रद्धा न ठेवणारे। न मोडीत प्रसवाचे चतुर्विधीत भटकतात हे सांगितले. तशा बोधवंतांची श्लोक चार ते दहापर्यंत सांगितलेल्या विचारपर शास्त्राबद्दलही प्रतिती पातळ असते. असे बोधवंत चतुर्विध भ्रमत असता कर्मवशे मनुष्यदेही आले तरी परमेश्वर अवताराला यथार्थपणे ओळखत नाहीत। हे पुढील दोन श्लोकी सांगतात.
२) जीवाला उत्क्रांत करवण्यासाठी जशी सृष्टीची रचना मी करवतो त्यासाठीच प्रकटही होत असतो. हा हेतू मूढ जन बोध झाल्यावरही समजून घेत नाहीत। हे पुढील श्लोकात भगवंत सांगत आहेत.
३) माझ्या अध्यक्षतेखाली रचना आणि संहार होतो। यामागे काही खास। उत्तम। उत्कृष्ट हेतू आहे. तसंच प्रकट होण्यामागेसुद्धा माझा श्रेष्ठ हेतू आहे. तो तुला मागे चौथ्या अध्यायात सांगितलाच आहे. तो हेतू अज्ञान जन जाणत नाहीत. बोध झाल्यानंतरही त्यांना ते उमटत नाही. ते पुढे सांगत आहेत.
( मूढाः ) बोध गमावल्यामुळे अन्यथाज्ञानाने ग्रासलेले। गतबोधिये मनुष्यदेही आल्यावरही (भूतमहेश्वरम्) ऐश्वर्य धर्माने सकळ जीव देवतांस व्यवस्थेने स्वातंत्र्य न भंगता नियमणाऱ्या (मम) माझ्या (परम् भावम्) जीवोद्धरणरूप श्रेष्ठ अशा भावाला (अजानन्तः) न जाणणारे (ते मूढ लोक) (मानुषीम् तनुम् आश्रितम्) मनुष्यदेह धारण केलेल्या (माम्) मज परमेश्वराला (अवजानिन्त) यथार्थपणे जाणत नाहीत. माझ्याविषयीची त्यांची जाणीव विपरीत बुद्धीची असते. जशी दादोसाची। सारंगपंडीताची. : मैं ( मूढाः) ज्यांनी परमेश्वराची आज्ञा अतिक्रमल्यामुळे। न अनुसरल्यामुळे। दायंबान्याये बोध गमावलेला आहे. असे मूढ भावाला प्राप्त झालेले। अन्यथाज्ञानाला प्राप्त झालेले असे : किंवा बोध असूनही त्या बोधाचे कार्य वर्तत नाही त्यामुळे मूढ झालेले: त्यांच्या ठिकाणी असलेल्या ज्ञानाला कीड लागलेली आहे. त्या कीडेमुळे (भूतमहेश्वरम्) मी भूतमहेश्वर आहे। सर्व प्राणीमात्रांचा नियंता आहे. अशा मला आणि (मम परम् भावम् ) माझ्या परमभावाला म्ह. माझ्या ठिकाणी असलेला पर श्रेष्ठ असा भूतसुहृदरूप भावाला (अजानन्तः) जाणत नसलेले किडाळ बोधवंत ते ( मानुषीं तनुमाश्रितम्) मनुष्यदेह धारण केलेल्या मला जाणत नाही. जैसे लखुबाईसा म्हणति। "गोसावियांचे काई देव तर म्हणतच असतात तू तवं कही न म्हणसि : तू म्हणत असशील तर राहाते : " हा लखुबाईसाचा ज्ञानदेहीचाच संस्कार आहेना. परमेश्वराला क्षुल्लक मानल्यामुळे। सामान्य लेखल्यामुळे पुढे असं होतं. असे लोक सन्निधानी असतात आणि असन्निधानीही असतात. असन्निधानी बोध असूनही परमेश्वर - अवतारावर दोषाची कल्पना करतात. त्यांच्यामध्ये न्यून किल्पतात. चांगले मान्य झालेले। ज्ञानिये म्हणून प्रसिद्ध असलेल एक बोधवंत आमच्या गोपीराजबुवांना म्हणाले। "एवढ्या मोठ्या भटोबासांच्या वक्षस्थळावर देव अशा रीतीने श्रीचरण ठेवत असतील! हे क्षेपक आहे. असं नसलंच पाहिजे." घ्या आता. देवाभक्ताच्या संबंधाला त्यांनी असं क्षुल्लक करून टाकलं. असं त्यांच्या अंतःकरणात का यावं ? त्यांना तर बोध आहे. चांगले तिन्ही स्थळांचे ज्ञाते आहेत. हा असा विचार का आला? त्यांच्याच पैकीचा एक बोधवंत म्हणे। "त्या मासोपवासिनीला तांबुळ दिलं तेव्हा देवाजवळ तांबुळ कुठून आलं? म्ह. हे काहीतरी प्रक्षेपक आहे." असं सगळंच प्रक्षेपक आहे। प्रक्षिप्त आहे। असं त्यांना वाटतं. प्रत्येक लीळेत देवाकडे सर्वसामान्य माणूस या दृष्टीनेच पाहण्याचा त्यांचा दृष्टीकोन दिसतो. देवाचं अलौकिकत्व। त्यांच्या बोधात कीड असल्यामुळे त्यांच्या लक्षातच येत नाही. ते अजून कसे आहेत? आधी मला क्षुल्लक लेखतात. मला आणि माझ्या गुणांना नीट समजून घेत नाहीत. आणि याच्याही पुढे त्यांचा प्रसव जातो. मग त्यांची दुर्गती कशी होते ? ।।।१।।
२) जीवाला उत्क्रांत करवण्यासाठी जशी सृष्टीची रचना मी करवतो त्यासाठीच प्रकटही होत असतो. हा हेतू मूढ जन बोध झाल्यावरही समजून घेत नाहीत। हे पुढील श्लोकात भगवंत सांगत आहेत.
३) माझ्या अध्यक्षतेखाली रचना आणि संहार होतो। यामागे काही खास। उत्तम। उत्कृष्ट हेतू आहे. तसंच प्रकट होण्यामागेसुद्धा माझा श्रेष्ठ हेतू आहे. तो तुला मागे चौथ्या अध्यायात सांगितलाच आहे. तो हेतू अज्ञान जन जाणत नाहीत. बोध झाल्यानंतरही त्यांना ते उमटत नाही. ते पुढे सांगत आहेत.
( मूढाः ) बोध गमावल्यामुळे अन्यथाज्ञानाने ग्रासलेले। गतबोधिये मनुष्यदेही आल्यावरही (भूतमहेश्वरम्) ऐश्वर्य धर्माने सकळ जीव देवतांस व्यवस्थेने स्वातंत्र्य न भंगता नियमणाऱ्या (मम) माझ्या (परम् भावम्) जीवोद्धरणरूप श्रेष्ठ अशा भावाला (अजानन्तः) न जाणणारे (ते मूढ लोक) (मानुषीम् तनुम् आश्रितम्) मनुष्यदेह धारण केलेल्या (माम्) मज परमेश्वराला (अवजानिन्त) यथार्थपणे जाणत नाहीत. माझ्याविषयीची त्यांची जाणीव विपरीत बुद्धीची असते. जशी दादोसाची। सारंगपंडीताची. : मैं ( मूढाः) ज्यांनी परमेश्वराची आज्ञा अतिक्रमल्यामुळे। न अनुसरल्यामुळे। दायंबान्याये बोध गमावलेला आहे. असे मूढ भावाला प्राप्त झालेले। अन्यथाज्ञानाला प्राप्त झालेले असे : किंवा बोध असूनही त्या बोधाचे कार्य वर्तत नाही त्यामुळे मूढ झालेले: त्यांच्या ठिकाणी असलेल्या ज्ञानाला कीड लागलेली आहे. त्या कीडेमुळे (भूतमहेश्वरम्) मी भूतमहेश्वर आहे। सर्व प्राणीमात्रांचा नियंता आहे. अशा मला आणि (मम परम् भावम् ) माझ्या परमभावाला म्ह. माझ्या ठिकाणी असलेला पर श्रेष्ठ असा भूतसुहृदरूप भावाला (अजानन्तः) जाणत नसलेले किडाळ बोधवंत ते ( मानुषीं तनुमाश्रितम्) मनुष्यदेह धारण केलेल्या मला जाणत नाही. जैसे लखुबाईसा म्हणति। "गोसावियांचे काई देव तर म्हणतच असतात तू तवं कही न म्हणसि : तू म्हणत असशील तर राहाते : " हा लखुबाईसाचा ज्ञानदेहीचाच संस्कार आहेना. परमेश्वराला क्षुल्लक मानल्यामुळे। सामान्य लेखल्यामुळे पुढे असं होतं. असे लोक सन्निधानी असतात आणि असन्निधानीही असतात. असन्निधानी बोध असूनही परमेश्वर - अवतारावर दोषाची कल्पना करतात. त्यांच्यामध्ये न्यून किल्पतात. चांगले मान्य झालेले। ज्ञानिये म्हणून प्रसिद्ध असलेल एक बोधवंत आमच्या गोपीराजबुवांना म्हणाले। "एवढ्या मोठ्या भटोबासांच्या वक्षस्थळावर देव अशा रीतीने श्रीचरण ठेवत असतील! हे क्षेपक आहे. असं नसलंच पाहिजे." घ्या आता. देवाभक्ताच्या संबंधाला त्यांनी असं क्षुल्लक करून टाकलं. असं त्यांच्या अंतःकरणात का यावं ? त्यांना तर बोध आहे. चांगले तिन्ही स्थळांचे ज्ञाते आहेत. हा असा विचार का आला? त्यांच्याच पैकीचा एक बोधवंत म्हणे। "त्या मासोपवासिनीला तांबुळ दिलं तेव्हा देवाजवळ तांबुळ कुठून आलं? म्ह. हे काहीतरी प्रक्षेपक आहे." असं सगळंच प्रक्षेपक आहे। प्रक्षिप्त आहे। असं त्यांना वाटतं. प्रत्येक लीळेत देवाकडे सर्वसामान्य माणूस या दृष्टीनेच पाहण्याचा त्यांचा दृष्टीकोन दिसतो. देवाचं अलौकिकत्व। त्यांच्या बोधात कीड असल्यामुळे त्यांच्या लक्षातच येत नाही. ते अजून कसे आहेत? आधी मला क्षुल्लक लेखतात. मला आणि माझ्या गुणांना नीट समजून घेत नाहीत. आणि याच्याही पुढे त्यांचा प्रसव जातो. मग त्यांची दुर्गती कशी होते ? ।।।१।।
०९.१२श्री भगवानुवाच
मोघाशा मोघकर्माणो। मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरी चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ।।०९/१२ । ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मोघाशा मोधकर्माणः।
मोघज्ञानः विचेतसः ।
राक्षसीम् असुरीम् च एव।
प्रकृतिम् मोहिनीम् श्रिताः ।।
मोघज्ञानः विचेतसः ।
राक्षसीम् असुरीम् च एव।
प्रकृतिम् मोहिनीम् श्रिताः ।।
अन्वय
मोघाशा। मोघकर्माणः। मोघज्ञानः। विचेतसः।राक्षसीम्। आसुरीम्। च। मोहिनीम्। एव। प्रकृतिम्। श्रिताः.
मराठी अर्थ
असे हे लोक (मोघाशा) निर्फळ आशा करणारे। निरर्थक आशा करणारे (जसे जुगारी जुगाराद्वारा श्रीमंत होऊ पाहतात.) (मोघकर्माणः) परमार्थाच्या दृष्टीने निरर्थक कर्म करणारे (मोघज्ञातः) ज्यांची जाणीव इहलोकाविषयी अथवा परलोकाविषयी निरर्थक असते। केवळ कल्पनारूप असते. (विचेतसः) असे लोक विवेकहीन असतात. (राक्षसीम्) रजाभिलाषामुळे इतरांचे कार्य नासून आपलाच स्वार्थ सिद्ध करणारी अर्थात रजप्रधान (आसुरीम् ) इतरांच्या वैभवाला पाहून जळणारी। निष्कारण इतरांचे कार्य विमवंसणारी अर्थात तमप्रधान (च) आणि ( मोहिनीम् ) त्रिगुणात्मक सत्वामुळे मोहक वाटणारी। आकर्षक वाटणारी पण परिणामी कर्मबन्धनात अडकवणारी अर्थात सत्वप्रधान (एव) अशाच (प्रकृतिम् ) प्रकृतीला (श्रिताः) धारण केलेले असतात. तात्पर्य। बोध झाल्यानंतरही जे निरंतर आशा करीत राहतात एवं इषणात्रयाचेच मनोरथ करीत राहतात आणि तित्सद्ध्यर्थ वाचिक शारीर क्रिया करीत असतात अशांना ज्ञान होऊनही ते निर्फळच ठरते. असे विवेकहीन प्रमादिये ज्ञानदेहीच रजप्रधान। तमप्रधान। सत्वप्रधान अथवा तिन्ही गुणाचा उत्कर्ष असलेली प्रकृती म्हणजे शरीर प्राप्त व्हावे असे बीज जोडून घेतात. (मोघाशा) निरर्थक। व्यर्थ आशा ज्यांच्या अंतःकरणामध्ये नेहमीच असतात. (मोघकर्माणः) त्यांची कर्मे। कृत्या या मोघ म्ह. निर्फळ होत. त्याच्या धड कणवा होत नाहीत आणि धड योग्यताही होत नाही. कवडीला रेवडी एणे न्याये इतक्यातितक्या कणवा होत असतील तर त्या न झाल्यासारख्याच आहेत. (मोघज्ञानाः ) त्यांना या सृष्टीत एवढ्या कष्टासायासाने दिलेले ज्ञान ते मोघ म्ह. निर्फळ झाले. ( विचेतसः) ज्यांचे चित्त विपरीत झालेले आहे असे (राक्षसी आसुरीं च मोहिनीं प्रकृतिम् ) अशा रजप्रधान। तमप्रधान। आसुरी सत्वप्रधान अशा प्रकृतीचा (श्रिताः) आश्रय घेतात. मग सृष्ट्यानुसृष्टी भटकत राहातात. ।।।२।।
: विगुण प्रमादियांची अवस्था मागील दोन श्लोकी सांगितली आता जे युक्त अनुसरले ते कसे असतात ते सांगत आहेत
: विगुण प्रमादियांची अवस्था मागील दोन श्लोकी सांगितली आता जे युक्त अनुसरले ते कसे असतात ते सांगत आहेत
०९.१३श्री भगवानुवाच
महात्मानस्तु मां पार्थ। दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।।०९/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
महात्मानः तु माम् पार्थ।
दैवीम् प्रकृतिम् अश्रिताः ।
भजन्ति अनन्यमनसः।
ज्ञात्वा भूतादिम् अव्ययम् ॥
दैवीम् प्रकृतिम् अश्रिताः ।
भजन्ति अनन्यमनसः।
ज्ञात्वा भूतादिम् अव्ययम् ॥
अन्वय
पार्थ। दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः। महात्मानः। तु। अव्ययम्। माम्। भूतादिम्। ज्ञात्वा। अनन्यमनसः.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्रा (दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः) अनंता सृष्टीत ज्ञानदेही इष्ट आचरून बोटी बोटी योग्यता साचवून ज्यांनी दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेला आहे असे :: सृष्ट्यानुसृष्टी दैवी गुणाचा प्रसव। संस्कार वाढविलेला आहे ज्यांनी। अशा संस्काराला आश्रय केलेले (महात्मानः) महात्मा पुरुष । जे महान आत्मे आहेत (तु) मात्र (अव्ययम्) अव्यक्त अशा व्यक्त होऊनही ज्याच्या स्वरूपाला व्यय नाही। क्षर नाही। नाश नाही अशा (माम्) मला (भूतादिम् ) सर्व जीवदेवतांच्या व्यक्त होण्यास कारणीभूत । सर्व प्राणीमात्रांना या सृष्टीचक्राला सनातन काळापासून। अनादिकाळापासून आदिकारण (ज्ञात्वा ) प्रत्ययपूर्वक जाणून (अनन्यमनसः) अनन्यभावाने शारीरे। मानसिके। वाचिके भजतात अर्थात मला अनुसरतात. ते शारीरे। वाचिके। मानसिके मला कसे भजतात ते थोडक्यात सांगतो. ।।।३ ।।
०९.१४श्री भगवानुवाच
सततं कीर्तयन्तो मां। यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या। नित्ययुक्ता उपासते ।।०९/१४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सततम् कीर्तयन्तः माम्।
यतन्तः च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तः च माम् भक्त्या।
नित्ययुक्तः उपासते ।।
यतन्तः च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तः च माम् भक्त्या।
नित्ययुक्तः उपासते ।।
अन्वय
दृढव्रताः सततम्। कीर्तयन्तः। च। यतन्तः। च। माम् नमस्यन्तः। नित्ययुक्तः। भक्त्या। माम् उपासते.
मराठी अर्थ
(दृढव्रताः) माकोड्याचेनि दृष्टांते मी विहिला परधर्म ज्यांनी जीवन मानला आहे। असे दृढनिश्चयी अनुसरलेले पुरुष (सततम् ) नेहमी (कीर्तयन्तः) माझ्या नामाचे भिंगुरटीचेनि दृष्टांते उच्चारणपूर्वक स्मरण करीत (च) आणि ( यतन्तः) हिरेखाणीयाचेनि दृष्टांते प्रयत्नपूर्वक अनुसरणधर्माचे रक्षण करीत मुख्यत्वे ब्रह्मचर्याचे रक्षण करीत (च) आणि (माम् नमस्यन्तः) मला वारंवार नमस्कार करीत ( नित्ययुक्तः) अशा रीतीने असन्निधानात असूनही उपरोक्त क्रियांनी माझ्याशी जणू संलग्न असलेले अनुसरलेले (भक्त्या) भावपूर्वक। श्रद्धापूर्वक (मा उपासते) माझी उपासना करतात. (माम्) मला (सततम् ) नेहमीच (कीर्तयन्तः) माझ्या सद्गुणांचे। माझ्या लीळांचे। माझ्या पोवाड्याचे कीर्तन करीत असतात. कीर्तन करतात म्ह. टाळमृदंग घेऊन कीर्तन करतात असे नव्हे. कीर्तणे म्ह. संवाद करणे। बोलणे। वर्णन करणे. ते (दृढव्रताः) दृढपणे। एकनिष्ठ व्रत धारण करून। दृढनिश्चय धारण करून ( यतन्तः) आपल्या मनाला माझ्यामध्ये योजण्याचा प्रयत्न करतात. मन जाण्यायेण्यामध्ये वावरते परंतु त्याला सतत माझ्यातच एकाग्र करत राहतात. ( च मां नमस्यन्तः) पुन्हा पुन्हा मला नमस्कार करत राहतात. तसंच (नित्ययुक्ताः) नेहमी संयमी होऊन (भक्त्या ) भक्तीभावाने (माम्) मला (उपासते) उपासत राहतात. ।।।४।।
०९.१५श्री भगवानुवाच
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन। बहुधा विश्वतोमुखम् ।।०९/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानयज्ञेन च अपि अन्ये।
यजन्तः माम् उपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन।
बहुधा विश्वतोमुखम् ।।
यजन्तः माम् उपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन।
बहुधा विश्वतोमुखम् ।।
अन्वय
अन्ये। माम् विश्वतोमुखम्। ज्ञानयज्ञेन यजन्तः। एकत्वेन च पृथक्त्वेन। बहुधा अपि उपासते.
मराठी अर्थ
इथपर्यंत निर्गुण साधना सांगितली. इथून पुढे सगुण प्रमादीयांची व्यवस्था सांगतात ज्यांनी बोध राखला त्या सगुण प्रमादीयांना कणवेनुरुप परमेश्वर विद्या अथवा फळ किंवा बहिर्याग साधनदेखील देतात त्यांची साधना कशाप्रकारची असते ? कोण्या प्रतितीची असते? ते सांगतात.
(अन्ये) जे अनुसरलेले नाहीत ते सगुण प्रमादिये बोध राखला या कणवेस्तव चैतन्यफळी पावन झाले म्हणून त्यांना अन्ये म्हटले आहे ते देहांतरी पडल्यावर (माम् विश्वतोमुखम् ) मज परमात्म्याला मी विश्वतोमुख आहे। सर्वव्यापक आहे अशा श्रद्धेने (ज्ञानयज्ञेन) विद्यासाधनाद्वारा अथवा बहिर्याग साधनाद्वारा ( यजन्तः) पूजन करीत (एकत्वेन) अभेदवादी प्रतितीने (च) आणि (पृथक्त्वेन) भेदवादी प्रतितीने (बहुधा अपि) नाना प्रकारांनी निश्चयपूर्वक (उपासते) उपासना करतात. (अन्ये) काही अन्य जनदेखील (ज्ञानयज्ञेन) ज्ञानयज्ञाद्वारा (माम्) मला ( यजन्तः) यजन करीत। पूजन करीत (उपास्ते) उपासना करतात. (एकत्वेन - पृथकत्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ) मी बहुधा विश्वतोमुख असून माझी ते एकत्वेन पृथकत्वेन म्ह. एकविध प्रतीतीने अथवा द्विध प्रतीतीने अथवा त्रिविध प्रतीतीने ज्ञानयज्ञाद्वारा माझी उपासना करतात. वास्तविक ते उपासना करतात देवतेची. परंतु भगवंत म्हणतात की ते माझी उपासना करतात. ते का? ना ते ज्यांची उपासना करतात त्यांच्याबद्दल त्यांचा ईश्वरभाव असतो. त्यांना ही जाणीव नसते की मी देवतेची उपासना करतो आहे. म्हणून मां म्ह. माझी. मागे 'मा' म्ह. माया। आणि त्याची द्वितीया 'माम्म त्यानुसार अर्थ केला तर 'अन्य जनदेखील ज्ञानयज्ञाद्वारा मां म्ह. माझी त्रिगुणात्मिका जी चित्शक्ती। माया शक्ती तिला यजन्तः उपासते म्ह. पूजन करीत उपासना करतात. त्यातले काही ते एकत्वेन उपासना करतात. एवं साध्य आणि साधक एकच आहे. 'मी आणि माझे उपास्य दैवत ते काही वेगळे नाही' अशा प्रकारे उपासना करतात. काही पृथकत्वेन म्ह. 'मी भक्त आहे आणि ज्याची मी उपासना करतो आहे। तो माझा स्वामी आहे.' या भावननेने काही करतात. आणि काही बहुधा विश्वतोमुखम् म्ह. मी बहुधा झालेलो आहे. विश्वतोमुख आहे. अशा भावनेने उपासना करतात.
देवतेचे विद्यावंत ते कशी उपासना करतात. ते थोडक्यात इथे सांगितले. काही एकविध प्रतीतीने करतात. काही द्विध प्रतीतीने करतात. काही त्रिविध प्रतीतीने करतात. काही बहुधा झालेला विश्वतोमुख परमेश्वरच विस्तारलेला आहे। या भावनेने करतात. काही परिणामवादानुसार करतात. काही विवर्तवादानुसार करतात. असे ज्ञानयज्ञाद्वारा उपासना करतात. मग त्यांच्या या यज्ञाला ज्ञानयज्ञ का म्हटले ? ना ते स्वतः असे समजतात की 'ज्ञानादेव मोक्ष' अर्थात आम्हाला ज्ञान झाले आणि त्यामुळे आम्ही मोक्षालाच जाणार आहोत. अशी त्यांची समजूत असते. कारण विचारस्थळात आत्मोपास्तीला 'ज्ञान' म्हटलेले आहे. आणि तसंच विद्यासाधनालाही 'ज्ञान' म्हटलेले आहे. त्यांच्या त्या समजुतीला अनुसरून त्याला ज्ञानयज्ञ म्हटले. वास्तविक ज्ञानयज्ञ तो नव्हे. ज्ञानयज्ञ खरा तो ईश्वरीचाच. ।।।५।।
(अन्ये) जे अनुसरलेले नाहीत ते सगुण प्रमादिये बोध राखला या कणवेस्तव चैतन्यफळी पावन झाले म्हणून त्यांना अन्ये म्हटले आहे ते देहांतरी पडल्यावर (माम् विश्वतोमुखम् ) मज परमात्म्याला मी विश्वतोमुख आहे। सर्वव्यापक आहे अशा श्रद्धेने (ज्ञानयज्ञेन) विद्यासाधनाद्वारा अथवा बहिर्याग साधनाद्वारा ( यजन्तः) पूजन करीत (एकत्वेन) अभेदवादी प्रतितीने (च) आणि (पृथक्त्वेन) भेदवादी प्रतितीने (बहुधा अपि) नाना प्रकारांनी निश्चयपूर्वक (उपासते) उपासना करतात. (अन्ये) काही अन्य जनदेखील (ज्ञानयज्ञेन) ज्ञानयज्ञाद्वारा (माम्) मला ( यजन्तः) यजन करीत। पूजन करीत (उपास्ते) उपासना करतात. (एकत्वेन - पृथकत्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ) मी बहुधा विश्वतोमुख असून माझी ते एकत्वेन पृथकत्वेन म्ह. एकविध प्रतीतीने अथवा द्विध प्रतीतीने अथवा त्रिविध प्रतीतीने ज्ञानयज्ञाद्वारा माझी उपासना करतात. वास्तविक ते उपासना करतात देवतेची. परंतु भगवंत म्हणतात की ते माझी उपासना करतात. ते का? ना ते ज्यांची उपासना करतात त्यांच्याबद्दल त्यांचा ईश्वरभाव असतो. त्यांना ही जाणीव नसते की मी देवतेची उपासना करतो आहे. म्हणून मां म्ह. माझी. मागे 'मा' म्ह. माया। आणि त्याची द्वितीया 'माम्म त्यानुसार अर्थ केला तर 'अन्य जनदेखील ज्ञानयज्ञाद्वारा मां म्ह. माझी त्रिगुणात्मिका जी चित्शक्ती। माया शक्ती तिला यजन्तः उपासते म्ह. पूजन करीत उपासना करतात. त्यातले काही ते एकत्वेन उपासना करतात. एवं साध्य आणि साधक एकच आहे. 'मी आणि माझे उपास्य दैवत ते काही वेगळे नाही' अशा प्रकारे उपासना करतात. काही पृथकत्वेन म्ह. 'मी भक्त आहे आणि ज्याची मी उपासना करतो आहे। तो माझा स्वामी आहे.' या भावननेने काही करतात. आणि काही बहुधा विश्वतोमुखम् म्ह. मी बहुधा झालेलो आहे. विश्वतोमुख आहे. अशा भावनेने उपासना करतात.
देवतेचे विद्यावंत ते कशी उपासना करतात. ते थोडक्यात इथे सांगितले. काही एकविध प्रतीतीने करतात. काही द्विध प्रतीतीने करतात. काही त्रिविध प्रतीतीने करतात. काही बहुधा झालेला विश्वतोमुख परमेश्वरच विस्तारलेला आहे। या भावनेने करतात. काही परिणामवादानुसार करतात. काही विवर्तवादानुसार करतात. असे ज्ञानयज्ञाद्वारा उपासना करतात. मग त्यांच्या या यज्ञाला ज्ञानयज्ञ का म्हटले ? ना ते स्वतः असे समजतात की 'ज्ञानादेव मोक्ष' अर्थात आम्हाला ज्ञान झाले आणि त्यामुळे आम्ही मोक्षालाच जाणार आहोत. अशी त्यांची समजूत असते. कारण विचारस्थळात आत्मोपास्तीला 'ज्ञान' म्हटलेले आहे. आणि तसंच विद्यासाधनालाही 'ज्ञान' म्हटलेले आहे. त्यांच्या त्या समजुतीला अनुसरून त्याला ज्ञानयज्ञ म्हटले. वास्तविक ज्ञानयज्ञ तो नव्हे. ज्ञानयज्ञ खरा तो ईश्वरीचाच. ।।।५।।
०९.१६श्री भगवानुवाच
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाह महमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यं। अहमन्निरहं हुतम् ।।०९/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहम् क्रतुः अहम् यक्षः।
स्वधा अहम् अहम् औषधम् ।
मन्त्रः अहम् अहम् एव आज्यम्।
अहम् अग्निः अहम् हुतम् ॥
स्वधा अहम् अहम् औषधम् ।
मन्त्रः अहम् अहम् एव आज्यम्।
अहम् अग्निः अहम् हुतम् ॥
अन्वय
क्रतुः अहम्। अहम् यज्ञः स्वधा अहम्। अहम् औषधम्। मन्त्रः अहम्। अहम् आज्यम्। अहम् अन्निः। हुतम् अहम् एव.
मराठी अर्थ
अजून त्यांची भावना कशी असते? अभेदवादी प्रतितीचे अंतर्याणीये बहिर्यागीये त्यांची माझ्याबद्दलची धारणा कशी असते ते ऐक.
( क्रतुः अहम् ) श्रौत यज्ञ मी आहे. उपनिषदामध्ये सांगितलेला सोऽहम्। अहं ब्रह्मास्मि अशा प्रतितीने ध्यान करणे हा ज्ञानयज्ञ श्रौतयज्ञ होय. चैतन्यविद्यावंताची अथवा आत्मोपास्तीच्या पुरुषाची प्रतिती अशी असते की तो यज्ञ आणि ब्रह्म आणि स्वतः साधक एकच आहेत। वेगळे नाहीत. ( अहम् यज्ञः) अन्नदानादि यज्ञ मी (ब्रह्म) आहे. (स्वधा अहम्) त्या यज्ञात देवताप्रित्यर्थ। पितरांप्रित्यर्थ दिले जाणारे अन्न तेदेखील मी (ब्रह्म) च आहे. ( अहम् औषधम् ) यज्ञात होमले जाणारे चंदनादि वनस्पती मीच (ब्रह्म) आहे (मन्त्रः अहम्) उच्चारले जाणारे मंत्रदेखील ब्रह्मच आहेत । वेदांमध्ये असलेल्या ऋचा। मंत्र मीच आहे. (अहम् आज्यम्) यज्ञात अर्पण केले जाणारे घृत (तूप) ब्रह्मच आहे. (अहम् अग्निः) अग्नीदेखील ब्रह्मच आहे. (हुतम् अहम् एव) होमले गेलेले चतुष्याद अथवा बत्तीस लक्षणी नर तेदेखील ब्रह्मच आहेत.
तात्पर्य। चैतन्यविद्यावंताला अथवा आत्मोपास्तीच्या पुरुषाला सर्वत्र ब्रह्मच नटलेले आहे। असे वाटते. ते ब्रह्म व मी वेगळे नाहीत असे आत्मत्वे देखणे असते. क्रतु म्ह. श्रौत यज्ञ : आणि यज्ञ म्ह. स्मार्त यज्ञ : 1: स्वधा म्ह. पितरांनिमित्त दिले जाणारे अन्न काही प्रदेशांमध्ये घराच्या छपरावर। गच्चीवर जाऊन ते अन्न कावळ्यांना टाकले जाते. त्याला काही भागांमध्ये काकबली असेही म्हणतात. काही लोक ते अन्न शिजवून। तयार करून आढ्यामध्ये खुपसतात। खोसून देतात. पितरं येऊन ते अन्न खाऊन जातात। अशी त्यांची समजूत असते : 1: हुतम् म्ह. हवनाची जी क्रिया केली जाते। ती क्रियादेखील मीच आहे. अशी त्यांची भावना असते. ।।।६।।
( क्रतुः अहम् ) श्रौत यज्ञ मी आहे. उपनिषदामध्ये सांगितलेला सोऽहम्। अहं ब्रह्मास्मि अशा प्रतितीने ध्यान करणे हा ज्ञानयज्ञ श्रौतयज्ञ होय. चैतन्यविद्यावंताची अथवा आत्मोपास्तीच्या पुरुषाची प्रतिती अशी असते की तो यज्ञ आणि ब्रह्म आणि स्वतः साधक एकच आहेत। वेगळे नाहीत. ( अहम् यज्ञः) अन्नदानादि यज्ञ मी (ब्रह्म) आहे. (स्वधा अहम्) त्या यज्ञात देवताप्रित्यर्थ। पितरांप्रित्यर्थ दिले जाणारे अन्न तेदेखील मी (ब्रह्म) च आहे. ( अहम् औषधम् ) यज्ञात होमले जाणारे चंदनादि वनस्पती मीच (ब्रह्म) आहे (मन्त्रः अहम्) उच्चारले जाणारे मंत्रदेखील ब्रह्मच आहेत । वेदांमध्ये असलेल्या ऋचा। मंत्र मीच आहे. (अहम् आज्यम्) यज्ञात अर्पण केले जाणारे घृत (तूप) ब्रह्मच आहे. (अहम् अग्निः) अग्नीदेखील ब्रह्मच आहे. (हुतम् अहम् एव) होमले गेलेले चतुष्याद अथवा बत्तीस लक्षणी नर तेदेखील ब्रह्मच आहेत.
तात्पर्य। चैतन्यविद्यावंताला अथवा आत्मोपास्तीच्या पुरुषाला सर्वत्र ब्रह्मच नटलेले आहे। असे वाटते. ते ब्रह्म व मी वेगळे नाहीत असे आत्मत्वे देखणे असते. क्रतु म्ह. श्रौत यज्ञ : आणि यज्ञ म्ह. स्मार्त यज्ञ : 1: स्वधा म्ह. पितरांनिमित्त दिले जाणारे अन्न काही प्रदेशांमध्ये घराच्या छपरावर। गच्चीवर जाऊन ते अन्न कावळ्यांना टाकले जाते. त्याला काही भागांमध्ये काकबली असेही म्हणतात. काही लोक ते अन्न शिजवून। तयार करून आढ्यामध्ये खुपसतात। खोसून देतात. पितरं येऊन ते अन्न खाऊन जातात। अशी त्यांची समजूत असते : 1: हुतम् म्ह. हवनाची जी क्रिया केली जाते। ती क्रियादेखील मीच आहे. अशी त्यांची भावना असते. ।।।६।।
०९.१७श्री भगवानुवाच
पिताहमस्य जगतो। माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोङ्कार। ऋक्साम यजुरेव च ।।०९/१७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पिताहमस्य जगतः।
माता धाता पितामहः ।
वेद्यम् पवित्रम् ओंकार।
ऋक् साम यजुः एव च ।।
माता धाता पितामहः ।
वेद्यम् पवित्रम् ओंकार।
ऋक् साम यजुः एव च ।।
अन्वय
अस्य जगतः। धाता। पिता। माता। पितामहः। च। वेद्यम्। पवित्रम्। ओंकारः। ऋक्। साम। यजुः। अहम् एव.
मराठी अर्थ
(अस्य जगतः ) या सर्व जगाचा। (धाता) पालनपोषण करणारा। (पिता) जन्मदाता। (माता) उदरात वागवणारा। (पितामहः ) निर्मात्याचा निर्माता। (च) आणि। (वेद्यम्) जाणून घेण्यास योग्य असा। (पवित्रम् ओंकारः) पवित्र करणारा ओम् हा बीजमंत्र त्याचप्रमाणे। (ऋक्) ऋग्वेद। (साम) सामवेद। (यजुः) यजुर्वेद। (हे सर्व काही)। (अहम् एव) मीच आहे अशी सत्व गुणाच्या अतिशयामुळे विद्यावंताची व आत्मोपास्तीच्या बहिर्यागीयाची अन्यथा प्रतिती असते. ।।।७।।
०९.१८श्री भगवानुवाच
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी। निवासः शरणं सुहत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं। निधानं बीजमव्ययम् ।।०९/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गतिः भताः प्रभुः साक्षीं।
निवासः शरणम् सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानम्।
निधानम् बीजम् अव्ययम् ॥
निवासः शरणम् सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानम्।
निधानम् बीजम् अव्ययम् ॥
अन्वय
गतिः। भर्ता। प्रभुः। साक्षी। निवास.
दुसरा अर्थ :- शरणम्। सुहत्। प्रभवः। प्रलयः। स्थानम्। निधानम्। अव्ययम् बीजम् .
दुसरा अर्थ :- शरणम्। सुहत्। प्रभवः। प्रलयः। स्थानम्। निधानम्। अव्ययम् बीजम् .
मराठी अर्थ
(गति) साधन आचरून मिळणारी फळप्राप्ती। (भर्ता) प्राप्तीस गेल्यावर तिथले सुख संपादणारा। (प्रभुः) सर्वांचा स्वामी। (साक्षी) शुभाशुभाकडे निर्विकार दृष्टीने पाहणारा। (निवास) सर्वांचे निवासस्थान. दुसरा अर्थ :- सर्वांच्या अंत:करणी सूक्ष्म भागी असणारा। (शरणम्) आश्रय घेण्यास योग्य असा। (सुहत्) उपकारनिरपेक्ष गोमटे करणारा। (प्रभवः ) उत्पत्ती। (प्रलय:) संहार। (स्थानम्) यथास्थिती। (निधानम् ) सकळ गुणरूप गुणधर्माचे आश्रयस्थान आणि (अव्ययम् बीजम् ) दृश्यमान सर्व जगाचे अविनाशी असे बीज मीच आहे अशी त्यांची प्रतिती असते वरकरणी ही प्रतिती गुणरूप वाटत असली तरी ज्ञानियाच्या जाणीवेला पाहून ती अन्यथा असते. ।।।८ ।।
०९.१९श्री भगवानुवाच
तपाम्यहमहं वर्ष। निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च। सदसच्चाहमर्जुन ।।०९/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तपामि अहम् अहम् वर्षम्।
निगृह्णामि उत्सृजामि च ।
अमृतम् च एव मृत्युः च।
सत् असत् अहम् अर्जुन ॥
निगृह्णामि उत्सृजामि च ।
अमृतम् च एव मृत्युः च।
सत् असत् अहम् अर्जुन ॥
अन्वय
अर्जुन। अहम् तपामि। निगृह्णामि। च। वर्षम् उत्सृजामि।च। अहम् अमृतम्। च। मृत्युः। सत् च असत्। अहम् एव.
मराठी अर्थ
(अर्जुन) अर्जुना ! सकळही आत्मत्वे देखण्याची त्या अन्य साधकांची प्रतिती सविस्तर ऐक. ते समजतात। ( अहम् तपामि) मीच सूर्य होऊन तपतो आणि (निगृहामि) भूतलावरचे पाणी शोषून घेतो (च) तसेच (वर्षम् उत्सृजामि) पावसाच्या रूपाने परत वर्षाव करतो (च) आणि (अहम् अमृतम्) मीच अमृत असून (च) आणि (मृत्युः) मृत्युही आहे. (सत् च असत्) सतू काय आणि असत् काय । सतू म्ह. भावरूप वस्तू आणि असत् म्ह. अभावरूप वस्तू । ( अहम् एव ) मीच आहे. ज्ञानियाची प्रतिती मात्र अभेदवादियापेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ आहे. मागील पाच श्लोकी उत्तम पक्षाचे सगुण प्रमादिये सांगितले. आता त्यापेक्षा उण्या कणवेचे सांगतात.।।।९।।
०९.२०श्री भगवानुवाच
विद्या मां सोमपाः पूतपापा।
यज्ञैरिष्ट्रा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं।
अश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ।।०९/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्रैविद्याः माम् सोमपाः पूतपापाः।
यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्गतिम् प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यम् आसाद्य सुरेन्द्रलोकम्।
अभन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् ।।
यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्गतिम् प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यम् आसाद्य सुरेन्द्रलोकम्।
अभन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् ।।
अन्वय
पूतपापाः। त्रैविद्याः। सोमपाः। यज्ञैः। माम् इष्ट्वा। स्वर्गतिम्। प्रार्थयन्ते। ते पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम्। आसाद्य। दिवि। दिव्यान् देवभोगान्। अश्नन्ति: ।: दुसऱ्या पद्धतीने अर्थ:- पूतपापाः। माम्। यज्ञैः इष्ट्वा। स्वर्गतिम् प्रार्थयन्ते। ते। त्रैविद्या। सोमपाः। पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम्। दिवि। दिव्यान् देवभोगान्। अनन्ति
मराठी अर्थ
आतापर्यंत सांगितले ते अंतर्यागिये : त्यांची एकविध प्रतीती असते : त्यातला त्यात मुख्य अंतर्यागिया तो मायेचा साधक आणि विश्वेचा साधक : भैरवांच्या विद्यावंताची ती द्विध प्रतीती : आता बहिर्यागांबद्दल सांगत आहेत. मागील पाच श्लोकी उत्तम पक्षाचे सगुण प्रमादीये सांगितले आता त्यापेक्षा उण्या कणवेचे सांगतात.
(पूतपापाः) ज्ञानोत्तर प्रयत्नबळे विकारादि दोषांच्या प्रसवापासून मुक्त झालेले गुण प्रमादि समानवृत्ती आचरून अथवा प्रसव मोडून काही काही इष्ट क्रिया आचरणारे देहांतरी पडल्यावर ( त्रैविद्याः) कणववशे त्यांना तिन्ही वेदांची जीव देतात. 'कुंडी राउळा मंत्रजाती विदित' एणे न्याये अथवा नागदेवभट्टा वेददान एणे न्याये असे लीळावशाचे वेदज्ञ (सोमपाः) सोमरस पिणारे (यज्ञैः) यज्ञाद्वारे (माम् दष्ट्वा ) माझे पूजन करून (स्वर्गतिम् ) स्वर्गप्राप्तीची (प्रार्थयन्ते) इच्छा करतात. (ते) असे पुरुष (पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम् ) इहलोकापेक्षा सुखरूप अशा देवतालोकाला (आसाद्य) प्राप्त होऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान्) देवलोकीचे भोग। दिव्य भोग (अश्निन्त) अनुभवतात.
(२) दुसऱ्या पद्धतीने अर्थ :- (पूतपापाः) दोषत्यागिये प्रमादिये ज्ञानदेही (माम्) साधनदात्याचे (यज्ञैः इष्वा) मार्गभजनरूप यज्ञाद्वारा। स्मरणरूप यज्ञाद्वारा पूजन करून (स्वर्गतिम् प्रार्थयन्ते) सुखप्राप्तीसाठी दुःखनिवृत्तीसाठी प्रयत्न करतात. ( कारण त्यांनी दोषाचा त्याग केलेला असला तरी। प्रसव मोडलेला असला तरी त्यांची त्रिगुणात्मक सुखाविषयीची आसक्ती गेलेली नसते.) (ते) असे सगुण प्रमादिये (१५व्या श्लोकी सांगितलेल्या प्रमादियांपेक्षा हे डावे होत.) (त्रैविद्या) देहांतरी पडल्यावर तिन्ही वेदांचे जाणते होऊन (सोमपाः) सोमरसपान करणारे यज्ञकर्ते होऊन (पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम् ) सुखकारक अशा इन्द्रलोकाला प्राप्त होऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान् ) दिव्य अशा देवतालोकीच्या उपभोगांना (अभिन्त) अनुभवतात.
: (३) त्याचप्रमाणे बहिर्यागिये ते तिन्ही वेदात वर्णिलेले बहिर्याग जाणून घेऊन (सोमपाः) सोमरसपान करणारे: यज्ञात सोमरसपान करणे हाही एक विधी आहे. ( पूतपापाः) स्वतःला आम्ही पूतपाप झालेले आहोत। पापापासून पवित्र झालेलो आहोत। असे समजणारे (माम्) माझे ते ज्या इष्ट दैवताला भजतात पूजतात त्याला परमेश्वर समजूनच भजतात म्हणून माझे (यज्ञैः उष्ट्वा ) बहिर्यागरूप यज्ञांद्वारा पूजन करून (स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते) स्वर्गसुख प्रार्थन मागून घेतात. (ते) हे बहिर्याग आचरणारे (पुण्यम सुरेंद्रलोकं आसाद्य) आपल्या पुण्याचे फळ देवतांच्या लोकाला। मुख्यत्वे स्वर्गलोकाला प्राप्त करून घेऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान् अभिन्त) दिव्य अशा देवतांच्या भोगांना उपभोगतात। अनुभवतात. ।। २० ।।
(पूतपापाः) ज्ञानोत्तर प्रयत्नबळे विकारादि दोषांच्या प्रसवापासून मुक्त झालेले गुण प्रमादि समानवृत्ती आचरून अथवा प्रसव मोडून काही काही इष्ट क्रिया आचरणारे देहांतरी पडल्यावर ( त्रैविद्याः) कणववशे त्यांना तिन्ही वेदांची जीव देतात. 'कुंडी राउळा मंत्रजाती विदित' एणे न्याये अथवा नागदेवभट्टा वेददान एणे न्याये असे लीळावशाचे वेदज्ञ (सोमपाः) सोमरस पिणारे (यज्ञैः) यज्ञाद्वारे (माम् दष्ट्वा ) माझे पूजन करून (स्वर्गतिम् ) स्वर्गप्राप्तीची (प्रार्थयन्ते) इच्छा करतात. (ते) असे पुरुष (पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम् ) इहलोकापेक्षा सुखरूप अशा देवतालोकाला (आसाद्य) प्राप्त होऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान्) देवलोकीचे भोग। दिव्य भोग (अश्निन्त) अनुभवतात.
(२) दुसऱ्या पद्धतीने अर्थ :- (पूतपापाः) दोषत्यागिये प्रमादिये ज्ञानदेही (माम्) साधनदात्याचे (यज्ञैः इष्वा) मार्गभजनरूप यज्ञाद्वारा। स्मरणरूप यज्ञाद्वारा पूजन करून (स्वर्गतिम् प्रार्थयन्ते) सुखप्राप्तीसाठी दुःखनिवृत्तीसाठी प्रयत्न करतात. ( कारण त्यांनी दोषाचा त्याग केलेला असला तरी। प्रसव मोडलेला असला तरी त्यांची त्रिगुणात्मक सुखाविषयीची आसक्ती गेलेली नसते.) (ते) असे सगुण प्रमादिये (१५व्या श्लोकी सांगितलेल्या प्रमादियांपेक्षा हे डावे होत.) (त्रैविद्या) देहांतरी पडल्यावर तिन्ही वेदांचे जाणते होऊन (सोमपाः) सोमरसपान करणारे यज्ञकर्ते होऊन (पुण्यम् सुरेन्द्रलोकम् ) सुखकारक अशा इन्द्रलोकाला प्राप्त होऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान् ) दिव्य अशा देवतालोकीच्या उपभोगांना (अभिन्त) अनुभवतात.
: (३) त्याचप्रमाणे बहिर्यागिये ते तिन्ही वेदात वर्णिलेले बहिर्याग जाणून घेऊन (सोमपाः) सोमरसपान करणारे: यज्ञात सोमरसपान करणे हाही एक विधी आहे. ( पूतपापाः) स्वतःला आम्ही पूतपाप झालेले आहोत। पापापासून पवित्र झालेलो आहोत। असे समजणारे (माम्) माझे ते ज्या इष्ट दैवताला भजतात पूजतात त्याला परमेश्वर समजूनच भजतात म्हणून माझे (यज्ञैः उष्ट्वा ) बहिर्यागरूप यज्ञांद्वारा पूजन करून (स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते) स्वर्गसुख प्रार्थन मागून घेतात. (ते) हे बहिर्याग आचरणारे (पुण्यम सुरेंद्रलोकं आसाद्य) आपल्या पुण्याचे फळ देवतांच्या लोकाला। मुख्यत्वे स्वर्गलोकाला प्राप्त करून घेऊन (दिवि) स्वर्गात (दिव्यान् देवभोगान् अभिन्त) दिव्य अशा देवतांच्या भोगांना उपभोगतात। अनुभवतात. ।। २० ।।
०९.२१श्री भगवानुवाच
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं।
क्षीणे पुण्ये मत्र्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयी धर्ममनुप्रपन्ना।
गतागतं कामकामा लभन्ते ।।०९/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ते तम् भुक्त्वा स्वर्गलोकम् विशालम्।
क्षींणे पुण्ये मत्र्यलोकम् विशन्ति ।
एवम् त्रयीधर्मम् अप्रपन्नाः।
गतागतम् कामकामाः लभन्ते ।।
क्षींणे पुण्ये मत्र्यलोकम् विशन्ति ।
एवम् त्रयीधर्मम् अप्रपन्नाः।
गतागतम् कामकामाः लभन्ते ।।
अन्वय
ते। तम् विशालम् स्वर्गलोकम्। भुक्त्वा। पुण्य क्षीणे। मत्र्यलोकम् विशन्ति। एवम्। त्रयीधर्मम् अनुप्रपन्नाः। कामकामाः। गतागतम्। लभन्ते.
मराठी अर्थ
(ते) मागील श्लोकी सांगितलेले पुरुष (तम् विशालम् स्वर्गलोकम् ) त्या विशाल अशा स्वर्गलोकातील सुखे (इथे खालील स्थानांना स्वर्ग म्हटलेले आहे.) (भुक्त्वा) भोगून (पुण्य क्षीणे) पुण्य क्षीण झाल्यावर अथवा सुख भोगावे अशी क्षीण झाल्यावर ( मत्र्यलोकम् विशिन्त) मृत्युलोकाला प्राप्त होतात. (इथे भोगभूमीचे भोगसंपन्न मनुष्यत्व आणि कर्मभूमीतले मनुष्यत्व यास मृत्युलोक म्हटले आहे। नरक फळांना नव्हे.) (एवम्) अशा प्रकारे (त्रयीधर्मम् अनुप्रपन्नाः) तिन्ही वेदांत सांगितलेल्या त्या यज्ञयाग तीर्थ क्षेत्र व्रत दान इत्यादि पुण्यकर्माचे अनुष्ठान करणारे आणि (कामकामाः) सुखांची भोगांची इच्छा करणारे (गतागतम्) स्वर्गात जाणे। मृत्युलोकात येणे । पुन्हा पुन्हा जन्ममरणाच्या च्रकाला (लभन्ते) अशा चक्राला प्राप्त होतात. ॥२१॥
०९.२२श्री भगवानुवाच
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां। ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।।०९/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनन्याः चिन्तयन्तः माम्।
ये जनाः पर्युपासते ।
तेषाम् नित्याभियुक्तानाम्।
योगक्षेमम् वहामि अहम् ।।
ये जनाः पर्युपासते ।
तेषाम् नित्याभियुक्तानाम्।
योगक्षेमम् वहामि अहम् ।।
अन्वय
ये जनाः। अनन्या। माम् चिन्तयन्तः पर्युपासते। तेषाम्। नित्याभियुक्तानाम्। योगक्षेमम्। अहम्। वहामि।
मराठी अर्थ
ये। अनन्याः जनाः। माम् चिन्तयन्तः पर्युपासते। तेषाम्। नित्याभियुक्तानाम्। योग। क्षेम। अहम्। वहामि। (योग क्षेम वहामि)
पंधरा पासून ते एकविसाव्या श्लोकापर्यंत त्रिगुणात्मक साधना सांगितली. ते पतनशील आहे। हे सांगितले. आता जे माझी भक्ती करणारे। 'सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः' त्यांच्याविषयी सांगतो. अतिउत्तम पक्षाचे सगुण प्रमादीये त्यांच्याशी भगवंताचा संबंध कसा असतो? त्यांना देहाच्या पालटी देहविद्या होते असे अदृष्टपरच दातृत्व वर्तते काय ? ते स्पष्ट करतात.
(ये जनाः) अतिउत्तम पक्षाचे जे सगुण प्रमादिये (अनन्याः) अनन्यभावाने ( अन्य ज्या जीव देवता काय पण किर्ती आदि अन्य नवहेतूंचाही आश्रय त्यांनी टाकलेला असतो.) (माम् चिन्तयन्तः) माझे चिंतन करीत ( पर्युपासते) आज्ञापालनरूप माझी उपासना करतात. ( तेषाम् ) त्या (नित्याभियुक्तानाम् ) सातत्याने माझ्याशी लागलेपण असणाऱ्या पुरुषांचा (योगक्षेमम्) योगक्षेम ( अहम् ) मी (व्यक्तमंत साधनदाता) (वहामि) चालवतो. योगक्षेम शब्दाचा सामान्य अर्थ : दृष्टपर अन्नवस्त्रादि गरजा पुरवणे अथवा दैववशे मिळालेल्या दृष्टपर पदार्थांचे रक्षण करणे. योगक्षेम शब्दाचा विशेष अर्थ : योग म्हणजे जेणेकरून गुणवृद्धी होईल। दोष निरसतील। कर्मनाश होईल। कणवा निष्पन्न होतील अशा विधींचे टेळे पुरवणे आणि क्षेम म्हणजे ते विधी आचरतांना मार्गाभिमानिनीकडून साधनवंताला साह्य करणे। रक्षण करणे. केचित् मते हा श्लोक चौदाव्या श्लोकाच्या नंतर असायला पाहीजे होलाष्ट
अन्वय :- चौदाव्या श्लोकी भगवत् भक्ताची उपासना सांगितली अशा उपासकांना भगवंत आपल्या अष्ट फळाला योग्य करण्यासाठी काय करतात ? (ये) जे (अनन्याः जनाः) अनन्यसाधारण असे। असामान्य असे भक्तजन ( अनुसरलेले पुरुष) ( माम् चिन्तयन्तः) माझं ध्यान स्मरण चिंतन करीत ( पर्युपासते) आज्ञापालनरूप यज्ञाद्वारा माझी उपासना करतात. ( तेषाम् ) त्या कुमरत्वयुक्त (नित्याभियुक्तानाम्) माझ्याशी निरंतर लागलेपण असणाऱ्या पुरुषांचा (योग) इष्ट विधींचा योग (क्षेम) अनिष्टाचा। अविधीचा। अविधीकारकांचा वियोग (अहम् ) मी मार्गाभिमानिनीद्वारा ( वहामि) करतो. अथवा योग म्ह. इष्ट क्रियांमुळे होणारी योग्यता: क्षेम म्ह. अयोग्यतेचा कर्माचा नाश असा योगक्षेम मी साधनदाता (हामि) चालवतो. (ये अनन्याः चिन्तयन्तः) ज्यांच्या चित्तात अन्य नाही. केवळ माझेच चिंतन आहे। असे अनन्यपणे माझेच चिंतन करणारे (माम् पर्युपासते) माझी सर्वभावाने उपासना करतात सर्व प्रकारे निष्कामपणे उपासना करतात (तेषां नित्याभियुक्तानाम् ) त्या नेहमीच माझ्या ठिकाणी चित्त ठेवलेल्यांना : नित्य म्ह. सदा सर्वदा : अभियुक्त म्ह. सन्मुखेशीच युक्त चित्त आहे माझ्या ठिकाणी : सर्वकाळ माझ्यामध्येच ज्यांचे चित्त आहे अशांचा ( योगक्षेमं अहं वहामि) चरितार्थ मी चालवतो पण एवढ्या सामान्य गोष्टीचे भगवंत ओशासन देत आहेत। हे आपल्यातील काही चिकित्सक टीकाकारांना पटत नाही. योग म्ह. आपल्या शरीराला जी गोष्ट आवश्यक आहे पण जी प्राप्त झालेली नाही. ती प्राप्त करून देणे तो योग. वस्त्र मिळत नाही तर वस्त्र मिळवून देणे : अन्न मिळत नाही तर अन्न मिळवून देणे : झोपेसाठी आश्रयस्थान मिळत नाही। तर ते मिळवून देणे : याला म्हणावे योग : आणि जे मिळालेले आहे त्याचे रक्षण करणे। याला म्हणावे क्षेम : तर दृष्टपराविषयी भगवंत ओशासन देत आहेत। हे कार्ड काही लोकांना मान्य नाही. 'निष्काम हो. निष्काम हो.' असं सांगतात. 'कृपणाः फलहेतवः' म्ह. फळाची आसक्ती धरून क्रिया करणारे ते निंद्य आहेत. कीव करण्यायोग्य आहेत। शोच्य आहेत. आणि तेच भगवंत योगक्षेम म्ह. दृष्टपर वस्तूच्या योगक्षेमाची भक्ताला आशा दाखवतील। असं वाटत नाही. मग कसा अर्थ? ना भक्तांचा कर्मनाश करणे आणि त्यांना योग्यता निष्पन्न करून देणे. आणि हे करण्यासाठी इष्ट विधींचा योग करणे. ते विधी आचरत असताना त्यांना दोष घडू नये। यदर्थ प्रयत्न करत असतील तर त्यांचे रक्षण करणे. असा योगक्षेमचा सपूर अर्थ आहे. त्यांचा योगक्षेम मी चालवतो म्ह. ते दशीचा जरी आचार करत असतील आणि त्यांची जर प्रार्थना असेल तर त्यांना इष्ट विधींचा योग आणून कर्मनाश। योग्यता करण्याची व्यवस्था मी करतो. हा साधक ओलेनि गुणे करत असेल आणि प्रेमोपायाची प्रार्थना करत असेल तर प्रेमोपायांचा योग करून देतो आणि कोरडेनि गुणे करत असेल तर त्याच्या परीचा विधी त्याला प्राप्त करून देतो. कारण कोरडेनि गुणे प्रार्थना करतो त्याला त्या विधींचा योग आणून दिला तर त्याला आचरायला हावच उत्पन्न होणार नाही. म्हणून जशी त्याची वृत्ती आहे। जसं त्याचं वागणं आहे। त्याच्या अधिकारानुसार विधींचा योग करून देणे. त्या विधींद्वारा कर्मनाश करून योग्यता करवणे हे मी चालवतो। मी करतो. ।।२२।।
मागील श्लोकात अन्य उपासक सांगितले. ते अन्य उपासकही देवाची भक्ती करत असतीलना. ते देवाला मानतच नाहीत का? म्हणून भगवंत सांगतात की तेही मला मानतात. पण एथीचा साधक फसू नये म्हणून देव सांगतात की 'अनन्याश्चिंतयन्तो मां' या श्लोकी सांगितलेले जशी माझे भक्त माझी उपासना करतात। तसेच इतर लोकही माझी उपासना करतात. पण त्यांना माझी उपासना करताना पाहून एथीच्याने भाळून जाऊ नये. हे सांगण्याकरता पुढील श्लोक प्रवर्तला आहे.
मागे सांगितलेल्या प्रमादीयांची ( भवांतरी पडलेल्या सगुण प्रमादीयांची ) ओळख काय? ते सांगतात.
पंधरा पासून ते एकविसाव्या श्लोकापर्यंत त्रिगुणात्मक साधना सांगितली. ते पतनशील आहे। हे सांगितले. आता जे माझी भक्ती करणारे। 'सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः' त्यांच्याविषयी सांगतो. अतिउत्तम पक्षाचे सगुण प्रमादीये त्यांच्याशी भगवंताचा संबंध कसा असतो? त्यांना देहाच्या पालटी देहविद्या होते असे अदृष्टपरच दातृत्व वर्तते काय ? ते स्पष्ट करतात.
(ये जनाः) अतिउत्तम पक्षाचे जे सगुण प्रमादिये (अनन्याः) अनन्यभावाने ( अन्य ज्या जीव देवता काय पण किर्ती आदि अन्य नवहेतूंचाही आश्रय त्यांनी टाकलेला असतो.) (माम् चिन्तयन्तः) माझे चिंतन करीत ( पर्युपासते) आज्ञापालनरूप माझी उपासना करतात. ( तेषाम् ) त्या (नित्याभियुक्तानाम् ) सातत्याने माझ्याशी लागलेपण असणाऱ्या पुरुषांचा (योगक्षेमम्) योगक्षेम ( अहम् ) मी (व्यक्तमंत साधनदाता) (वहामि) चालवतो. योगक्षेम शब्दाचा सामान्य अर्थ : दृष्टपर अन्नवस्त्रादि गरजा पुरवणे अथवा दैववशे मिळालेल्या दृष्टपर पदार्थांचे रक्षण करणे. योगक्षेम शब्दाचा विशेष अर्थ : योग म्हणजे जेणेकरून गुणवृद्धी होईल। दोष निरसतील। कर्मनाश होईल। कणवा निष्पन्न होतील अशा विधींचे टेळे पुरवणे आणि क्षेम म्हणजे ते विधी आचरतांना मार्गाभिमानिनीकडून साधनवंताला साह्य करणे। रक्षण करणे. केचित् मते हा श्लोक चौदाव्या श्लोकाच्या नंतर असायला पाहीजे होलाष्ट
अन्वय :- चौदाव्या श्लोकी भगवत् भक्ताची उपासना सांगितली अशा उपासकांना भगवंत आपल्या अष्ट फळाला योग्य करण्यासाठी काय करतात ? (ये) जे (अनन्याः जनाः) अनन्यसाधारण असे। असामान्य असे भक्तजन ( अनुसरलेले पुरुष) ( माम् चिन्तयन्तः) माझं ध्यान स्मरण चिंतन करीत ( पर्युपासते) आज्ञापालनरूप यज्ञाद्वारा माझी उपासना करतात. ( तेषाम् ) त्या कुमरत्वयुक्त (नित्याभियुक्तानाम्) माझ्याशी निरंतर लागलेपण असणाऱ्या पुरुषांचा (योग) इष्ट विधींचा योग (क्षेम) अनिष्टाचा। अविधीचा। अविधीकारकांचा वियोग (अहम् ) मी मार्गाभिमानिनीद्वारा ( वहामि) करतो. अथवा योग म्ह. इष्ट क्रियांमुळे होणारी योग्यता: क्षेम म्ह. अयोग्यतेचा कर्माचा नाश असा योगक्षेम मी साधनदाता (हामि) चालवतो. (ये अनन्याः चिन्तयन्तः) ज्यांच्या चित्तात अन्य नाही. केवळ माझेच चिंतन आहे। असे अनन्यपणे माझेच चिंतन करणारे (माम् पर्युपासते) माझी सर्वभावाने उपासना करतात सर्व प्रकारे निष्कामपणे उपासना करतात (तेषां नित्याभियुक्तानाम् ) त्या नेहमीच माझ्या ठिकाणी चित्त ठेवलेल्यांना : नित्य म्ह. सदा सर्वदा : अभियुक्त म्ह. सन्मुखेशीच युक्त चित्त आहे माझ्या ठिकाणी : सर्वकाळ माझ्यामध्येच ज्यांचे चित्त आहे अशांचा ( योगक्षेमं अहं वहामि) चरितार्थ मी चालवतो पण एवढ्या सामान्य गोष्टीचे भगवंत ओशासन देत आहेत। हे आपल्यातील काही चिकित्सक टीकाकारांना पटत नाही. योग म्ह. आपल्या शरीराला जी गोष्ट आवश्यक आहे पण जी प्राप्त झालेली नाही. ती प्राप्त करून देणे तो योग. वस्त्र मिळत नाही तर वस्त्र मिळवून देणे : अन्न मिळत नाही तर अन्न मिळवून देणे : झोपेसाठी आश्रयस्थान मिळत नाही। तर ते मिळवून देणे : याला म्हणावे योग : आणि जे मिळालेले आहे त्याचे रक्षण करणे। याला म्हणावे क्षेम : तर दृष्टपराविषयी भगवंत ओशासन देत आहेत। हे कार्ड काही लोकांना मान्य नाही. 'निष्काम हो. निष्काम हो.' असं सांगतात. 'कृपणाः फलहेतवः' म्ह. फळाची आसक्ती धरून क्रिया करणारे ते निंद्य आहेत. कीव करण्यायोग्य आहेत। शोच्य आहेत. आणि तेच भगवंत योगक्षेम म्ह. दृष्टपर वस्तूच्या योगक्षेमाची भक्ताला आशा दाखवतील। असं वाटत नाही. मग कसा अर्थ? ना भक्तांचा कर्मनाश करणे आणि त्यांना योग्यता निष्पन्न करून देणे. आणि हे करण्यासाठी इष्ट विधींचा योग करणे. ते विधी आचरत असताना त्यांना दोष घडू नये। यदर्थ प्रयत्न करत असतील तर त्यांचे रक्षण करणे. असा योगक्षेमचा सपूर अर्थ आहे. त्यांचा योगक्षेम मी चालवतो म्ह. ते दशीचा जरी आचार करत असतील आणि त्यांची जर प्रार्थना असेल तर त्यांना इष्ट विधींचा योग आणून कर्मनाश। योग्यता करण्याची व्यवस्था मी करतो. हा साधक ओलेनि गुणे करत असेल आणि प्रेमोपायाची प्रार्थना करत असेल तर प्रेमोपायांचा योग करून देतो आणि कोरडेनि गुणे करत असेल तर त्याच्या परीचा विधी त्याला प्राप्त करून देतो. कारण कोरडेनि गुणे प्रार्थना करतो त्याला त्या विधींचा योग आणून दिला तर त्याला आचरायला हावच उत्पन्न होणार नाही. म्हणून जशी त्याची वृत्ती आहे। जसं त्याचं वागणं आहे। त्याच्या अधिकारानुसार विधींचा योग करून देणे. त्या विधींद्वारा कर्मनाश करून योग्यता करवणे हे मी चालवतो। मी करतो. ।।२२।।
मागील श्लोकात अन्य उपासक सांगितले. ते अन्य उपासकही देवाची भक्ती करत असतीलना. ते देवाला मानतच नाहीत का? म्हणून भगवंत सांगतात की तेही मला मानतात. पण एथीचा साधक फसू नये म्हणून देव सांगतात की 'अनन्याश्चिंतयन्तो मां' या श्लोकी सांगितलेले जशी माझे भक्त माझी उपासना करतात। तसेच इतर लोकही माझी उपासना करतात. पण त्यांना माझी उपासना करताना पाहून एथीच्याने भाळून जाऊ नये. हे सांगण्याकरता पुढील श्लोक प्रवर्तला आहे.
मागे सांगितलेल्या प्रमादीयांची ( भवांतरी पडलेल्या सगुण प्रमादीयांची ) ओळख काय? ते सांगतात.
०९.२३श्री भगवानुवाच
येऽप्यन्यदेवता भक्ता। यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय। यजन्त्यविधिपूर्वकम् ।।०९/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये अपि अन्यदेवता भक्ताः।
यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ।
ते अपि माम् एव कौन्तेय।
यजन्ति अधिपूर्वकम् ।
यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ।
ते अपि माम् एव कौन्तेय।
यजन्ति अधिपूर्वकम् ।
अन्वय
कौन्तेय। श्रद्धया अन्विताः। ये। भक्ताः। अपि। अन्यदेवताः। यजन्ते। ते। माम् अपि। यजन्ति एव। अविधिपूर्वकम्.
मराठी अर्थ
( कौन्तेय) हे अर्जुना ( श्रद्धया अन्विताः) श्रद्धायुक्त अंतःकरणाने (ये) जे (भक्ताः) भवांतरी पडलेले सगुण प्रमादिये अंतर्यागा बहिर्यागाद्वारा (अपि) जरी (अन्यदेवता) अन्य देवतांची (यजन्ते) पूजन करतात. (ते) ते (माम् अपि) मज सगुण साकाराचे (व्यक्तमंताचे) देखील ( यजिन्त एव) पूजन करतातच (अविधिपूर्वकम् ) परंतु त्यांचे ते पूजन ज्ञानियांच्या उपासनेसारखे नसून ज्ञानदृष्टीने पाहता अज्ञान अन्यथाज्ञानमूलक असते.
★ (कौन्तेय श्रद्धया अन्विताः ये अन्यदेवताः भक्ताः यजन्ते ते अपि मामेव अविधिपूर्वकम् यजिन्त) 'जे इतर देवतांचे भक्त श्रद्धापूर्वक उपासना करतात तेदेखील माझीच भक्ती करतात. परंतु ती अविधीपूर्वक असते' सर्वांना हाच अर्थ मान्य आहे परंतु ब्रह्मविद्या शास्त्रसंमत अर्थ असा नाही. (ये अन्यदेवताः भक्ता अपि) इतर देवतांची भक्ती श्रद्धापूर्वक करणारे तेदेखील (माम् अपि भजिन्त / यजिन्त) मलाही भजतात. ( कौन्तेय) हे अर्जुना (तु) परंतु (अविधिपूर्वकम् भजिन्त) ते अविधीपूर्वक भक्ती करत आहेत. कशी अविधीपूर्वक ? नोकराला आणि मालकाला एकाच आसनावर बसवतो आणि दोघांचीही पूजा सारखीच करतो. मग त्याचं भजनं पूजणं ते अविधीपूर्वक नाही का! मालकाची मालकापरी आणि नोकराची नोकरापरी
करावी. ते एकाच परीने करत असतील तर ही त्यांची मोठी चूक आहे. या अर्थाने ते अविधीपूर्वकच आहे. व्यभिचारी आहे. स्वामीची भक्ती एकनिष्ठेने करायची. नोकराची भक्ती करायचं काही कारणच नाही. तरीपण नोकराचा सन्मान केला पाहिजे. अनादर करायला नको। हे आम्हाला मान्य आहे. नोकराचीही भक्ती करतो नि मालकाचीही भक्ती करतो. त्याची भक्ती अव्वल दर्जाची व्यभिचारी होय. म्हणून त्यांची भक्ती ती अविधीपूर्वक आहे. असा आमचा अन्वय आहे. त्यांच्या मते- 'जे इतर देवतांची भक्ती करतात। तेदेखील माझीच भक्ती करतात. परंतु ती भक्ती अविधीपूर्वक आहे.' हा अर्थ कसा घडेल? ना त्या देवतेला भजताना 'मी परमेश्वराचीच भक्ती करतो आहे' असाच भाव असतो ना. परंतु त्यांची भक्ती अविधीपूर्वक आहे कारण ज्या माध्यमाने मला भजायला पाहिजे त्या माध्यमाने न भजता प्रापंचिक। भौतिक। नश्वर अशा माध्यमाने ते माझी भक्ती करतात. देवतेची भक्ती करताना प्रस्तरप्रतिमा। यज्ञयाग हे जड माध्यम असते। तर मातापिता हे चेतन माध्यम असते तसेच यौगिक प्रक्रिया हे माध्यम असते किंवा आत्मभावनेने सर्वव्यापक चैतन्य ते सर्व खिल्वदं ब्रह्म या भावनेने उपासना करणे अशी पंचविध माध्यमे आहेत. ही पंचविध माध्यमे परमेश्वरभक्तीची माध्यमेच नाहीत. आणि या माध्यमांद्वारा आम्ही परमेश्वराची भक्ती करत आहोत। अशी त्यांची खुळचट समजूत असते. या अर्थाने त्यांची भक्ती अविधीपूर्वक म्ह. अज्ञानपूर्वक असते. ते इतरांची भक्ती करताना माझीही भक्ती करतात। याचे कारण काय? ।।२३।। : :
★ (कौन्तेय श्रद्धया अन्विताः ये अन्यदेवताः भक्ताः यजन्ते ते अपि मामेव अविधिपूर्वकम् यजिन्त) 'जे इतर देवतांचे भक्त श्रद्धापूर्वक उपासना करतात तेदेखील माझीच भक्ती करतात. परंतु ती अविधीपूर्वक असते' सर्वांना हाच अर्थ मान्य आहे परंतु ब्रह्मविद्या शास्त्रसंमत अर्थ असा नाही. (ये अन्यदेवताः भक्ता अपि) इतर देवतांची भक्ती श्रद्धापूर्वक करणारे तेदेखील (माम् अपि भजिन्त / यजिन्त) मलाही भजतात. ( कौन्तेय) हे अर्जुना (तु) परंतु (अविधिपूर्वकम् भजिन्त) ते अविधीपूर्वक भक्ती करत आहेत. कशी अविधीपूर्वक ? नोकराला आणि मालकाला एकाच आसनावर बसवतो आणि दोघांचीही पूजा सारखीच करतो. मग त्याचं भजनं पूजणं ते अविधीपूर्वक नाही का! मालकाची मालकापरी आणि नोकराची नोकरापरी
करावी. ते एकाच परीने करत असतील तर ही त्यांची मोठी चूक आहे. या अर्थाने ते अविधीपूर्वकच आहे. व्यभिचारी आहे. स्वामीची भक्ती एकनिष्ठेने करायची. नोकराची भक्ती करायचं काही कारणच नाही. तरीपण नोकराचा सन्मान केला पाहिजे. अनादर करायला नको। हे आम्हाला मान्य आहे. नोकराचीही भक्ती करतो नि मालकाचीही भक्ती करतो. त्याची भक्ती अव्वल दर्जाची व्यभिचारी होय. म्हणून त्यांची भक्ती ती अविधीपूर्वक आहे. असा आमचा अन्वय आहे. त्यांच्या मते- 'जे इतर देवतांची भक्ती करतात। तेदेखील माझीच भक्ती करतात. परंतु ती भक्ती अविधीपूर्वक आहे.' हा अर्थ कसा घडेल? ना त्या देवतेला भजताना 'मी परमेश्वराचीच भक्ती करतो आहे' असाच भाव असतो ना. परंतु त्यांची भक्ती अविधीपूर्वक आहे कारण ज्या माध्यमाने मला भजायला पाहिजे त्या माध्यमाने न भजता प्रापंचिक। भौतिक। नश्वर अशा माध्यमाने ते माझी भक्ती करतात. देवतेची भक्ती करताना प्रस्तरप्रतिमा। यज्ञयाग हे जड माध्यम असते। तर मातापिता हे चेतन माध्यम असते तसेच यौगिक प्रक्रिया हे माध्यम असते किंवा आत्मभावनेने सर्वव्यापक चैतन्य ते सर्व खिल्वदं ब्रह्म या भावनेने उपासना करणे अशी पंचविध माध्यमे आहेत. ही पंचविध माध्यमे परमेश्वरभक्तीची माध्यमेच नाहीत. आणि या माध्यमांद्वारा आम्ही परमेश्वराची भक्ती करत आहोत। अशी त्यांची खुळचट समजूत असते. या अर्थाने त्यांची भक्ती अविधीपूर्वक म्ह. अज्ञानपूर्वक असते. ते इतरांची भक्ती करताना माझीही भक्ती करतात। याचे कारण काय? ।।२३।। : :
०९.२४श्री भगवानुवाच
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ।
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ।।०९/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहम् हि सर्वयज्ञानाम्।
भोक्ता च प्रभुः एव च ।
न तु माम् अभिजानन्ति।
तत्त्वेत् अतः च्यवन्ति ते ।।
भोक्ता च प्रभुः एव च ।
न तु माम् अभिजानन्ति।
तत्त्वेत् अतः च्यवन्ति ते ।।
अन्वय
सर्वयज्ञानाम्। भोक्ता। च। प्रभु। च। अहम् एव। तु। ते मामू। तत्वेन। न अभिजानन्ति। अतः।च्यवन्ति.
मराठी अर्थ
ते सगुण प्रमादीये माझंदेखील पूजन करतात कारण की।
(सर्वयज्ञानाम्) सर्व यज्ञांचा (भोक्ता) भोग घेणारा। स्वीकारणारा (च) आणि (प्रभु) स्वामी। सर्वसत्ताधीश (च) सुद्धा ( अहम् एव) मीच आहे अशी त्यांना जाणीव असते. (तु) परंतु (ते) भवांतरी पडलेले सगुण प्रमादिये (माम्) मज सगुण साकाराला (तत्वेन) बोधवंत ज्ञानियाप्रमाणे तत्वपूर्वक (न अभिजानिन्त) जाणत नाहीत। ओळखत नाहीत. (अतः ) म्हणून (च्यविन्त) पतन पावतात। पुनर्जन्म पावतात. कर्मवशाच्या विद्यावंताला परमेश्वर अवताराबद्दल पुरुष बुद्धी असते तर लीळादानाच्या विद्यावंताला गुरुबुद्धी असते. इष्टसंस्कारी बहिर्याणीयाला विशिष्ट बुद्धी असते. बोधवंतासारखी असतिपरीची देवता अशी प्रतिती त्यांना नसते.
! सर्व यज्ञांचा परमेश्वरच भोक्ता आहे आणि सर्वसत्ताधीशही आहे. कारण त्याच्याच प्रवृत्तीने चैतन्याने रचना करवली. आणि त्याच्याच प्रवृत्तीने प्रथम चैतन्यविद्या झाली. आणि त्याच्याच प्रवृत्तीने वेद निर्माण झाले. म्हणून वेदांमध्ये असलेल्या सर्व यज्ञांचा प्रभु म्ह. स्वामी तो परमेश्वरच आहे आणि भोक्ताही तोच आहे. कारण ज्ञानपूर्वक भजतात त्यांचा भक्ता तो आहे आणि जे अज्ञानपूर्वक भजतात। त्याचा भोक्ता ते चैतन्यमाया. ती आपणेयांत घेतलेली आहे. 'तिला भजणे म्ह. आम्हाला भजल्यासारखे आहे। असे आम्हाला वाटते. या अर्थाने त्यांचाही भोक्ता मीच आहे.' असं तत्वपूर्वक ते परमेश्वराला जाणत नाहीत. कुठे परमेश्वर तिच्याद्वारा स्वीकारतात आणि कुठे स्वतः स्वीकारतात। हा भेद ते तत्वपूर्वक जाणत नाहीत म्हणून ते अविधीपूर्वक भजणारे पतन पावतात. ।। २४ ।।
१) असे जे अविधीपूर्वक भजणारे ते परमेश्वराला न पावून कुठे जातात? त्यांचे चार गट आहेत. ते ज्याच्यात्याच्या प्राप्तीला जातात. पैकी शेवटचा गट तो विधीपूर्वक जाणून तत्वतः भजणारा आहे. आणि पहिले तीन गट अविधीपूर्वक। तत्वपूर्वक न जाणून भजणारा आहे.
२) जेवढे का बहिर्याग आचरणारे। अंतर्याग आचरणारे कणवेमुळेच ती साधनं प्राप्त केलेली असतात। असं समजू नकोस. पुष्कळसे कर्मवशे ती ती साधनं प्राप्त केलेली असतात. त्यांची व्यवस्था ऐक.
(सर्वयज्ञानाम्) सर्व यज्ञांचा (भोक्ता) भोग घेणारा। स्वीकारणारा (च) आणि (प्रभु) स्वामी। सर्वसत्ताधीश (च) सुद्धा ( अहम् एव) मीच आहे अशी त्यांना जाणीव असते. (तु) परंतु (ते) भवांतरी पडलेले सगुण प्रमादिये (माम्) मज सगुण साकाराला (तत्वेन) बोधवंत ज्ञानियाप्रमाणे तत्वपूर्वक (न अभिजानिन्त) जाणत नाहीत। ओळखत नाहीत. (अतः ) म्हणून (च्यविन्त) पतन पावतात। पुनर्जन्म पावतात. कर्मवशाच्या विद्यावंताला परमेश्वर अवताराबद्दल पुरुष बुद्धी असते तर लीळादानाच्या विद्यावंताला गुरुबुद्धी असते. इष्टसंस्कारी बहिर्याणीयाला विशिष्ट बुद्धी असते. बोधवंतासारखी असतिपरीची देवता अशी प्रतिती त्यांना नसते.
! सर्व यज्ञांचा परमेश्वरच भोक्ता आहे आणि सर्वसत्ताधीशही आहे. कारण त्याच्याच प्रवृत्तीने चैतन्याने रचना करवली. आणि त्याच्याच प्रवृत्तीने प्रथम चैतन्यविद्या झाली. आणि त्याच्याच प्रवृत्तीने वेद निर्माण झाले. म्हणून वेदांमध्ये असलेल्या सर्व यज्ञांचा प्रभु म्ह. स्वामी तो परमेश्वरच आहे आणि भोक्ताही तोच आहे. कारण ज्ञानपूर्वक भजतात त्यांचा भक्ता तो आहे आणि जे अज्ञानपूर्वक भजतात। त्याचा भोक्ता ते चैतन्यमाया. ती आपणेयांत घेतलेली आहे. 'तिला भजणे म्ह. आम्हाला भजल्यासारखे आहे। असे आम्हाला वाटते. या अर्थाने त्यांचाही भोक्ता मीच आहे.' असं तत्वपूर्वक ते परमेश्वराला जाणत नाहीत. कुठे परमेश्वर तिच्याद्वारा स्वीकारतात आणि कुठे स्वतः स्वीकारतात। हा भेद ते तत्वपूर्वक जाणत नाहीत म्हणून ते अविधीपूर्वक भजणारे पतन पावतात. ।। २४ ।।
१) असे जे अविधीपूर्वक भजणारे ते परमेश्वराला न पावून कुठे जातात? त्यांचे चार गट आहेत. ते ज्याच्यात्याच्या प्राप्तीला जातात. पैकी शेवटचा गट तो विधीपूर्वक जाणून तत्वतः भजणारा आहे. आणि पहिले तीन गट अविधीपूर्वक। तत्वपूर्वक न जाणून भजणारा आहे.
२) जेवढे का बहिर्याग आचरणारे। अंतर्याग आचरणारे कणवेमुळेच ती साधनं प्राप्त केलेली असतात। असं समजू नकोस. पुष्कळसे कर्मवशे ती ती साधनं प्राप्त केलेली असतात. त्यांची व्यवस्था ऐक.
०९.२५श्री भगवानुवाच
यान्ति देवव्रता देवान् पितृन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या। यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ।।०९/२५ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यान्ति देवव्रता देवान्।
पितृन् यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्याः।
यान्ति मद्याजिनः अपि माम् ।।
पितृन् यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्याः।
यान्ति मद्याजिनः अपि माम् ।।
अन्वय
देवव्रताः। देवान्। यान्ति। पितृव्रताः। पितृन् यान्ति। भूतेज्याः। भूतानि यान्ति। (भूतेज्याः। भूतानि यान्ति। ) मद्याजिनः। माम् अपि। यान्ति.
मराठी अर्थ
(देवव्रताः) तीर्थ क्षेत्र व्रत दान अथवा यज्ञयाग ही देवतांची व्रत आचरणारे बहिर्यागीये आणि विषयाधार वेध या वचनी सांगितलेले आणव विद्यावंत अंतर्यागाद्वारा देवतेचे (पिंडस्थेचे) अव्यभिचारीपणे ध्यानरूप व्रत करणारे (देवान्) खालील चहुस्थानातील बहात्तर कोटी देवतांच्या फळांना (यान्ति) प्राप्त करून घेतात. (पितृव्रताः) भक्ती। आगम साधन। पतिव्रता धर्म आणि आत्मोपास्ती या बहिर्यागरूप व्रताने अथवा दन्द्रियाधार वेध। अंतःकरणाधार वेध। देहाधार वेध। विदेहाधार वेध ह्या वचनी सांगितलेल्या अंतर्यागरूप व्रताद्वारे वरील नऊ कोटी सव्वालक्ष दहा देवतांचे पूजन करणारे (पितृन् यान्ति) वरील नऊ कोटी सव्वा लक्ष दहा पितर देवतांना प्राप्त करून घेतात. (भूतेज्याः) पुण्यबुद्धीने षोडशोपचारपूर्वक अथवा पंचोपचारपूर्वक किंवा एकाच उपचाराने युक्त मनुष्यदेहधारियास अन्नदानरूप यज्ञाने पूजणारे (भूतानि यान्ति) पात्रानुरूप पदार्थानुरुप मनुष्यदेह प्राप्त करून घेतात. अथवा (भूतेज्याः) जडत्व। चौकडी। खरव वगळून इतर नरकयोनीतील जिवांना त्या त्या योनीतील आहार संपादणारे (भूतानि यान्ति) त्या त्या योनीत गेल्यावर सुखरुप फुटिक्रयेचा भोग प्राप्त करून घेतात. (मद्याजिनः) बोध होण्यापूर्वी पूर्वसंस्कारामुळे वेधाने अथवा संस्काराने त्रिदोष चुकवून माझी भक्ती करणारे अज्ञान जन (माम् अपि) मलाच (यान्ति) प्राप्त करून घेतात. (देवव्रताः देवान् यान्ति) देवतांची भक्ती करणारे देवांना प्राप्त होतात. स्वर्गस्थ देवतांना 'देव'। 'देवता' म्हटले जाते. आणि वरकड थेट मायेपर्यंतच्या देवतांना 'पितृ' असं म्हटले जाते. (पितृन् यान्ति पितृव्रताः) पितर देवतांची उपासना करणारे। पितर देवतांच्या उपासनेचे व्रत घेतलेले ते पितर देवतांना अर्थात ब्रह्मादिकावरौत्या मायेपर्यंतच्या देवतांना प्राप्त होतात. भागवतात। पुराणात देवयान आणि पितृयान नावाच्या दोन गती सांगितलेल्या आहेत. त्याच दोन गतींना 'शुक्लकृष्णे गति होते जगतः शोशते मते (८३२६) म्हटलेले आहे. देवयान म्ह. देवतांची गती. पितृयान म्ह. पितरांची गती अर्थात जिथे उत्तरायण आहे. 'अन्निज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्म तो पितृयान होय. 'धुमो रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्म हा देवयान होय. मग यांना देव आणि पितृ ही नावे आहेत। हेच कशावरून? विभूतीयोगात 'देवानामिस्म वासवः' (१०।२२) असे म्हटले आहे आणि खालील चहू स्थानीच्या बहात्तर कोटी देवतांमध्ये खरोखर इंद्र श्रेष्ठ आहे. आणि 'पितृणामर्यमा चास्मि' अर्थात पितृदेवतांमध्ये अर्यमा म्ह. आठातला ब्रह्मा तो मी आहे. किंवा अर्यमा म्ह. तिघांतला ब्रह्मा तो मी आहे. मग भगवंतांनी तिघातल्या ब्रहम्याला पितृमध्ये विभूतीमत्व का दिले ? ना जेव्हा पितरांना आव्हान करून बोलावले जाते तेव्हा अर्यमा नावाच्या पितराची आधी पूजा केली जाते. मग विष्णू। हर या पितरांची पूजा केली जाते. म्हणून 'पितृणामर्यमा चास्मि' असं म्हणून ग्रहम्याचे विभूतीमत्व देवाने सांगितले आहे.
तात्पर्य। पितृयान म्ह. आणखी कोणी पितृलोक वेगळा नाही. हा देवताविशेष ते पितृ. वांचून पितृ म्ह. आपले मेलेले पूर्वज ते कुठेतरी पितर लोकात असतात। असं नाही. कार्मिक आणि वैदिक टीकाकार ते भूतं म्ह. भूतंखेतं असं समजतात. त्या भुताखेतांची उपासना करणारे त्या भुताखेतांना प्राप्त होतात। अशी त्यांची समजूत आहे. भुताखेतांची उपासना गीतेत सांगितलेली नाही असं नाही. सतराव्या अध्यायात सांगितलेली आहे. 'प्रतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ' पण इथे ती सांगितलेली नाही. इथे भुत शब्दाने भूतमात्र. मनुष्य तरी भूतच आहे. पशूपक्षीं तरी भूतच आहे. पशूपक्षीं तरी भूतच आहे. झाडंझुडपं तरी भूतच आहे. आणि अदृश्य भुतंखेतं तीही भूतच आहेत. या सगळ्यांना देवाने इथे भूत शब्दाने कवळलेले आहे. भूतेज्या म्ह. या सर्व भुतांची इज्या म्ह. पूजा अर्चा करणारे ते भूतानि यान्ति म्ह त्या भुतांना प्राप्त होतात. मग भुतांना प्राप्त होण्याचा प्रकार निरनिराळा आहे. मनुष्याच्या ठिकाणी पुण्य हेतूने भजन घातले तर मनुष्यदेह मिळते. पशुपक्ष्यांना चारा घालतो. गाईला घास घालतो. कुत्र्याला भाकरी टाकतो. त्यामुळे त्याला त्या त्या पशूचा जन्म मिळतो असं नाही. कुत्र्याचा जन्म हे पापाचंच फळ आहे परंतु जेव्हा हा कुत्र्याच्या जन्मात जाईल तेव्हा याने या कुत्र्याला एक भाकर खाऊ घातली असेल तर याला दहा भाकरी मिळतील. याने गाईला एक पेंडी कडबा जर पुण्य भावनेने घातला असेल तर याला दहा पेंड्या मिळतील. एणे न्याये भूतानि यान्ति भूतेज्या ते तिर्यच योनीविषयी अथवा चतुष्याद योनीविषयी घडते. तसेच स्थावरांना त्याने पुण्यहेतूने पाणी घातले असेल तर हा जेव्हा कर्मवशात स्थावर योनीत जाईल तेव्हा यालाही कोणीतरी कूपकाटी करतील आणि याने जितकं पाणी घातलं होतं त्याही पेक्षा दसपटीने याची निगा जोपासना करतील. तसंच भुताखेतांची उपासना करणारा तोदेखील भुताखेतांच्या योनीत जाईल आणि इथे जशी उपासना केली असेल त्यानुसार त्याचीही तिथे व्यवस्था होईल. भूतबली त्याला मिळतील. असा भूतानि यान्ति भूतेज्याचा व्यापक अर्थ असला पाहिजे. त्या भुतांची इज्याही वेगवेगळी आहे. मनुष्य प्राण्याची इज्या म्ह. गंधाक्षता लावून। धूपदीप दावून कोण्या ब्राह्मणाला वा कोण्या अन्य संन्याशाला पुण्य हेतूने खाऊ घालेल. इतर प्राण्यांची इज्या म्ह. श्रद्धाभावपूर्वक त्याला गोग्रास टाकेल अथवा भाकरी घालेल. वांचून इज्या म्ह. सर्वत्र गंध। धूप। दीपच असं नाही. ही तिघांची उपासना ती अज्ञानपूर्वक। अविधीपूर्वक आहे. आणि माझी उपासना (मद्याजिनः अपि माम् यान्ति) माझी भक्ती करणारेसुद्धा मला प्राप्त होतात. मग ते 'अपि' तुम्ही 'माम्मच्या पुढे लावा नाहीतर 'याजिनः ' च्या पुढे लावा। त्यात विशेष भेद नाही. पण 'माम्म च्या पुढे लावणे। हेच योग्य आहे. 'माम् अपि' म्ह. मलाच : : एवं चकारपूर्वक : माझी भक्ती करणारे। भावपूर्वक मला भजणारेपूजणारे ते
मलाच प्राप्त होतात. ।। २५ ।।
तात्पर्य। पितृयान म्ह. आणखी कोणी पितृलोक वेगळा नाही. हा देवताविशेष ते पितृ. वांचून पितृ म्ह. आपले मेलेले पूर्वज ते कुठेतरी पितर लोकात असतात। असं नाही. कार्मिक आणि वैदिक टीकाकार ते भूतं म्ह. भूतंखेतं असं समजतात. त्या भुताखेतांची उपासना करणारे त्या भुताखेतांना प्राप्त होतात। अशी त्यांची समजूत आहे. भुताखेतांची उपासना गीतेत सांगितलेली नाही असं नाही. सतराव्या अध्यायात सांगितलेली आहे. 'प्रतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ' पण इथे ती सांगितलेली नाही. इथे भुत शब्दाने भूतमात्र. मनुष्य तरी भूतच आहे. पशूपक्षीं तरी भूतच आहे. पशूपक्षीं तरी भूतच आहे. झाडंझुडपं तरी भूतच आहे. आणि अदृश्य भुतंखेतं तीही भूतच आहेत. या सगळ्यांना देवाने इथे भूत शब्दाने कवळलेले आहे. भूतेज्या म्ह. या सर्व भुतांची इज्या म्ह. पूजा अर्चा करणारे ते भूतानि यान्ति म्ह त्या भुतांना प्राप्त होतात. मग भुतांना प्राप्त होण्याचा प्रकार निरनिराळा आहे. मनुष्याच्या ठिकाणी पुण्य हेतूने भजन घातले तर मनुष्यदेह मिळते. पशुपक्ष्यांना चारा घालतो. गाईला घास घालतो. कुत्र्याला भाकरी टाकतो. त्यामुळे त्याला त्या त्या पशूचा जन्म मिळतो असं नाही. कुत्र्याचा जन्म हे पापाचंच फळ आहे परंतु जेव्हा हा कुत्र्याच्या जन्मात जाईल तेव्हा याने या कुत्र्याला एक भाकर खाऊ घातली असेल तर याला दहा भाकरी मिळतील. याने गाईला एक पेंडी कडबा जर पुण्य भावनेने घातला असेल तर याला दहा पेंड्या मिळतील. एणे न्याये भूतानि यान्ति भूतेज्या ते तिर्यच योनीविषयी अथवा चतुष्याद योनीविषयी घडते. तसेच स्थावरांना त्याने पुण्यहेतूने पाणी घातले असेल तर हा जेव्हा कर्मवशात स्थावर योनीत जाईल तेव्हा यालाही कोणीतरी कूपकाटी करतील आणि याने जितकं पाणी घातलं होतं त्याही पेक्षा दसपटीने याची निगा जोपासना करतील. तसंच भुताखेतांची उपासना करणारा तोदेखील भुताखेतांच्या योनीत जाईल आणि इथे जशी उपासना केली असेल त्यानुसार त्याचीही तिथे व्यवस्था होईल. भूतबली त्याला मिळतील. असा भूतानि यान्ति भूतेज्याचा व्यापक अर्थ असला पाहिजे. त्या भुतांची इज्याही वेगवेगळी आहे. मनुष्य प्राण्याची इज्या म्ह. गंधाक्षता लावून। धूपदीप दावून कोण्या ब्राह्मणाला वा कोण्या अन्य संन्याशाला पुण्य हेतूने खाऊ घालेल. इतर प्राण्यांची इज्या म्ह. श्रद्धाभावपूर्वक त्याला गोग्रास टाकेल अथवा भाकरी घालेल. वांचून इज्या म्ह. सर्वत्र गंध। धूप। दीपच असं नाही. ही तिघांची उपासना ती अज्ञानपूर्वक। अविधीपूर्वक आहे. आणि माझी उपासना (मद्याजिनः अपि माम् यान्ति) माझी भक्ती करणारेसुद्धा मला प्राप्त होतात. मग ते 'अपि' तुम्ही 'माम्मच्या पुढे लावा नाहीतर 'याजिनः ' च्या पुढे लावा। त्यात विशेष भेद नाही. पण 'माम्म च्या पुढे लावणे। हेच योग्य आहे. 'माम् अपि' म्ह. मलाच : : एवं चकारपूर्वक : माझी भक्ती करणारे। भावपूर्वक मला भजणारेपूजणारे ते
मलाच प्राप्त होतात. ।। २५ ।।
०९.२६श्री भगवानुवाच
पत्रं पुष्पं फलं तोयं। यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहतं। अनामि प्रयतात्मनः । ०९ / २६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम्।
यः मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तत् अहम् भक्त्युपहतम्।
अनामि प्रयतात्मनः ।
यः मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तत् अहम् भक्त्युपहतम्।
अनामि प्रयतात्मनः ।
अन्वय
यः। मे। भक्त्या। पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम्। प्रयच्छति। प्रयतात्मनः। भक्त्युपहतम्। तत्। अहम्। अभामि.
मराठी अर्थ
ते मद्याजी त्यांची भक्ती कशा प्रकारची आहे?
मागील श्लोकी सांगितलेले सुसंस्कारी अज्ञान भक्त (यः) जो कोणी (मे) मला (भक्त्या) भक्तीभावाने (पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम्) फळ पुष्प तांबुळादिक अन्न उदकादिक (प्रयच्छति ) अर्पण करतो. ( प्रयतात्मनः) ज्ञानदेही सुष्ट संस्कार कमावल्यामुळे निष्काम झालेल्या त्या अज्ञान भक्ताचे (भक्त्युपहतम्) भावपूर्वक अर्पण केलेले (पदार्थ) (तत्) ते ( अहम्) मी (अश्नामि ) स्वीकारतो. मनुष्यवेषाला मान देऊन भक्षण करतो.
या श्लोकी मुख्यत्वे सन्निधानिस्थत गोपी। विदुर। आउसा। नाथोबा एणे न्याये वेधवंत जाणावे. मग पक्षे असन्निधानिस्थत स्थाना। प्रसादा। भिक्षुचा ठाई भजनपूजनादि क्रिया वेधेसी करणारे अनुसरले वा आश्रमिक भक्त जाणावे. मग पूर्वपक्षे संतोष। अवधूत न्याये कणवेचे दर्शनिये मग विपक्षे नसुद्धेच दर्शनिये आपुलेनि कडे पदार्थ संपादतात पण परमेश्वर ते पदार्थ स्वीकारूनही न स्वीकारल्यासारखेच असते. कानसेचा ब्राह्मण। चिचो. डीचा ब्राह्मण। द्विजगोरक्षणाचा ब्राह्मण एणे न्याये जाणावे. ही सन्निधानिस्थताची भक्ती आहे. एवं सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीच्या ठाई आणि असन्निधानिस्थती तरी वेधबोधाने संपन्न अनुसरलेले साधक त्यांच्या ठिकाणी जे कोणी पत्रपुष्पादि अर्पण करतात। भक्तीभावपूर्वक अर्पण केलेलं ते मी त्याच भक्तीभावनेसारखं प्रेमानं स्वीकार करतो. जे प्रयत्नात्मनः म्ह. ज्यांनी प्रयत्नपूर्वक मन। देह। इंद्रिये संयमित केलेले आहे आणि आपला आत्मा देखील जीवधर्माच्या नियमना अर्थी संयमित केलेला आहे। अशा प्रकारे निष्कामपणे ते पदार्थ समर्पण करतात। अशांचा पदार्थ मी प्रेमपूर्वक स्वीकार करतो. सन्निधानी व असन्निधानी जे प्रयतात्मन् आहेत त्यांचंच मी स्वीकारतो. सगळ्यांचंच नाही. बाकीच्यांचे स्वीकारायला माझी चित्शक्ती समर्थ आहे. माशाच्या वचनाच्या पुढचं वचन आहे तिथे टीकाकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे की चेतन संबंधियांच्या ठाई जे काही प्रवेशन होतं ते परमेश्वरच स्वीकारतात. म्हणून तुला आचार सांगतो की तूही प्रयतात्मन् हो. ।।२६।।
मागील श्लोकी सांगितलेले सुसंस्कारी अज्ञान भक्त (यः) जो कोणी (मे) मला (भक्त्या) भक्तीभावाने (पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम्) फळ पुष्प तांबुळादिक अन्न उदकादिक (प्रयच्छति ) अर्पण करतो. ( प्रयतात्मनः) ज्ञानदेही सुष्ट संस्कार कमावल्यामुळे निष्काम झालेल्या त्या अज्ञान भक्ताचे (भक्त्युपहतम्) भावपूर्वक अर्पण केलेले (पदार्थ) (तत्) ते ( अहम्) मी (अश्नामि ) स्वीकारतो. मनुष्यवेषाला मान देऊन भक्षण करतो.
या श्लोकी मुख्यत्वे सन्निधानिस्थत गोपी। विदुर। आउसा। नाथोबा एणे न्याये वेधवंत जाणावे. मग पक्षे असन्निधानिस्थत स्थाना। प्रसादा। भिक्षुचा ठाई भजनपूजनादि क्रिया वेधेसी करणारे अनुसरले वा आश्रमिक भक्त जाणावे. मग पूर्वपक्षे संतोष। अवधूत न्याये कणवेचे दर्शनिये मग विपक्षे नसुद्धेच दर्शनिये आपुलेनि कडे पदार्थ संपादतात पण परमेश्वर ते पदार्थ स्वीकारूनही न स्वीकारल्यासारखेच असते. कानसेचा ब्राह्मण। चिचो. डीचा ब्राह्मण। द्विजगोरक्षणाचा ब्राह्मण एणे न्याये जाणावे. ही सन्निधानिस्थताची भक्ती आहे. एवं सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीच्या ठाई आणि असन्निधानिस्थती तरी वेधबोधाने संपन्न अनुसरलेले साधक त्यांच्या ठिकाणी जे कोणी पत्रपुष्पादि अर्पण करतात। भक्तीभावपूर्वक अर्पण केलेलं ते मी त्याच भक्तीभावनेसारखं प्रेमानं स्वीकार करतो. जे प्रयत्नात्मनः म्ह. ज्यांनी प्रयत्नपूर्वक मन। देह। इंद्रिये संयमित केलेले आहे आणि आपला आत्मा देखील जीवधर्माच्या नियमना अर्थी संयमित केलेला आहे। अशा प्रकारे निष्कामपणे ते पदार्थ समर्पण करतात। अशांचा पदार्थ मी प्रेमपूर्वक स्वीकार करतो. सन्निधानी व असन्निधानी जे प्रयतात्मन् आहेत त्यांचंच मी स्वीकारतो. सगळ्यांचंच नाही. बाकीच्यांचे स्वीकारायला माझी चित्शक्ती समर्थ आहे. माशाच्या वचनाच्या पुढचं वचन आहे तिथे टीकाकारांनी स्पष्ट सांगितले आहे की चेतन संबंधियांच्या ठाई जे काही प्रवेशन होतं ते परमेश्वरच स्वीकारतात. म्हणून तुला आचार सांगतो की तूही प्रयतात्मन् हो. ।।२६।।
०९.२७श्री भगवानुवाच
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय। तत्कुरुष्व मदर्पणम् ।।०९/२७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् करोषि यत् अभासि।
यत् जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय।
तत् कुरुष्व मदर्पणम ॥
यत् जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय।
तत् कुरुष्व मदर्पणम ॥
अन्वय
कौन्तेय। यत् करोषि यत्। अभासि। यत् जुहोषि। यत् ददासि यत् तपस्यसि। तत्। मदर्पणम्। कुरुष्व.
मराठी अर्थ
अज्ञान वेधवंतांच्या दर्शनियांच्या भजनपूजनरूप क्रियांचा मी स्विकार करतो म्हणून तुझ्यासारख्या जाणत्याने कसे वागायला पाहिजे ते ऐक.(कौन्तेय) हे अर्जुना (यत्) जे काही इष्ट कर्म (करोषि) करतोस (यत्) जे काही दैवदत्त (अश्नासि ) खातोस। उपभोगतोस ( यत् जुहोषि) ज्ञानाप्रमाणे ज्या ज्या दोषांचा त्याग करतोस (ज्ञानरूपी अनीत दोषांचे हवन करतोस.) (यत् ददासि ) जे जे काही सत्पात्री अन्न। वस्त्र। द्रव्य दान करतोस (यत् तपस्यसि) शारीरे। मानसिके। वाचिके जे काही तप करतोस (तत्) ते सर्व (मदर्पणम्) मी सांगितले आहे त्याप्रमाणे तितकेच मला प्रसन्न करून घेण्यासाठी (कुरुष्व) मी सांगितले आहे तेच कर. तात्पर्य। अज्ञान वेधवंताची आपुलेनि कडे केली जाणारी क्रिया भावपूर्वक व कशीही असली तरी परमेश्वर भाईदेवाची उष्टी बोरे न्याये स्वीकार करतात पण ज्ञानियांची मात्र विहित व दासीचेनि दृष्टांते निष्काम असली तरच स्वीकारतात. हे मदर्पणम् कुरुष्व या आज्ञेचे तात्पर्य आहे. हा श्लोक दिसायला फार सोपा आहे म्हणून बहुतेक लोक त्यात जसे शब्द आहेत तसाच अर्थ करून मोकळे होतात. जे काही करतोस म्ह. वाटेल ते करतो. एखादा खाटीकही म्हणेल। "देवाने सांगितले आहे की जे काही करतो ते मला अर्पण कर. मी माझं पशुवध करण्याचं कर्म करताना श्रीकृष्णार्पण म्हणेल. 'जो कुछ करना है वो अल्लाताला के नामपर' असं म्हणून मी खुशाल कर्म करीन." ते कर्म देवाला मिळेल का ? त्या दयानंद सरस्वतीनं सत्यार्थ प्रकाशामध्ये कुराणाच्या एका आयतीच्या भाषांतर जबरदस्त घणाघाती टीका केलेली आहे. 'जो कुछ करना है अल्लाताला के नाम पर करो." या मुस्लिम लोकांनी अर्थ केला की काहीही करा। कोणताही धंदा करा. तो अल्लातालाच्या नावावर केला की तो अल्लातालाला रूजू होतं आणि त्यामुळे आपल्याला पुण्य मिळतं. अशा त्यांच्या समजुतीवर त्याने फारच कडक टीका केली आहे. काही लोक या श्लोकाचाही तसाच अर्थ करून टाकतात म्हणून गीता आणि कुराणाचा तौलनिक अभ्यास करणाऱ्या अॅनी बेझंटने म्हटले आहे की 'गीतेचे आणि कुराणाचे बरेचसे साम्य आहे. जणू काही कुराणावर गीतेचीच छाया पडली आहे.' जे काही करशील ते मला अर्पण कर। पण भगवंताला तसं म्हणायचंच नाहीये. का? शेवटी 'मदर्पणम् कुरुष्व' हे जे आहे त्यात सगळं काही भरलेलं आहे. 'मला देऊन टाक' असं देव काही म्हणत नाहीत. अर्पण करणे म्ह. मला प्रसन्न करण्यासाठी मी सांगितलेलं कर. यत्करोषि म्ह. मी जे काही करायला सांगितलं आहे ते कर. माझ्यासाठी कर. मला प्रसन्न करून घेण्यासाठी करण्यासाठी कर. वांचून यत्करोषि म्ह. जे काही करशील ते मला अर्पण कर म्हणजे ते मला प्राप्त होईल। रुजू होईल ही कल्पना खोटी आहे. यत्करोषिचा अर्थ मदर्पणं मुळे बदलून गेला आहे. मदर्पणं यत्करोषि तत्कुरुष्व म्ह. मला प्रसन्न करून घेण्यासाठी। मी जे सांगितलं आहे तसं आणि तितकंच कर. यदभासि म्ह. मला प्रसन्न करून घेण्यासाठी मी सांगितलेलं आहे ते खा. मी सांगितलेलं आहे तसं खा. मी सांगितलेलं तितकं खा. याला म्हणावं यदभासि तत्कुरुष्व मदर्पणम्. वांचून जे काही खाशील ते मला अर्पण कर असं नाही. एखादा मांसाहारी असेल आणि तो ताटात सामिष भोजन वाढून घेईल आणि हातावर पाणी घेऊन संकल्प करेल की 'महाराजा। श्रीकृष्ण भगवंता! हे तुम्हाला अर्पण.' तर ते काई श्रीकृष्ण देवाला अर्पण होईल का ! म्हणून यदश्नासि म्ह. मी सांगितलेले आहे ते खाणे। मी सांगितलेले आहे तसे खाणे। मी सांगितलेले आहे तितके खाणे आणि माझ्यासाठी खाणे. उदरभरणासाठी नाही। जिव्हालौल्य पुरवण्यासाठी नाही. असं खाणं ते मदर्पण होईल. तसेच यज्जुहोषि म्ह. जे काही हवन करशील ते मी सांगितले आहे त्याप्रमाणे। मी सांगितले आहे तसं आणि माझ्यासाठी हवन कर. मग माझ्यासाठी हवन कर म्ह. मी कधीच कोणाला सांगणार नाही की समिधा गोळा कर। त्याच्यावर तूप टाक आणि आगकाडीने त्याला पेटवून टाक. मग त्याच्यामध्ये तेल टाक। मग तूप टाक. इत्यादि मी कधीच सांगणार नाही. मी हेच सांगणार की ज्ञानरूप अग्नीमध्ये आपल्या ठिकाणी असलेल्या दोषांच्या समिधा सतत श्रीकृष्णार्पण म्हणून हवन करत जा. ते मदर्पण होईल. वांचून अग्नीशिखा पेटवून त्यात हविर्द्रव्य टाकणे ते हवन आम्हाला मान्य नाही.
तसेच यद्ददासि म्ह. जे काही देशील ते मी सांगितले आहे त्यानुसार। माझ्यासाठी। मी सांगितले आहे ते दे. वांचून यद्ददासि म्ह. भलतंही काही देशील आणि मदर्पण झालं आहे असे मानशील तर ते चालणार नाही. तसेच यत्तपस्यसि म्ह. जे काही तप करतोस ते मी सांगितलेले आहे तसे तप कर. माझ्यासाठी कर. मी सांगितले आहे म्हणून कर. तात्पर्य। हा श्लोक मोठा गहन आहे. सामान्य नाही. दिसायला फार सामान्य दिसतो. अशा रीतीने केलेल्या कर्माचे फलित काय ? ।।२७।।
तसेच यद्ददासि म्ह. जे काही देशील ते मी सांगितले आहे त्यानुसार। माझ्यासाठी। मी सांगितले आहे ते दे. वांचून यद्ददासि म्ह. भलतंही काही देशील आणि मदर्पण झालं आहे असे मानशील तर ते चालणार नाही. तसेच यत्तपस्यसि म्ह. जे काही तप करतोस ते मी सांगितलेले आहे तसे तप कर. माझ्यासाठी कर. मी सांगितले आहे म्हणून कर. तात्पर्य। हा श्लोक मोठा गहन आहे. सामान्य नाही. दिसायला फार सामान्य दिसतो. अशा रीतीने केलेल्या कर्माचे फलित काय ? ।।२७।।
०९.२८श्री भगवानुवाच
शुभाशुभफलैरेवं। मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
सन्यासयोगयुक्तात्मा। विमुक्तो मामुपैष्यसि ।।०९/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शुभाशुभफलैः एवम्।
मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
सन्यासयोगयुक्तात्मा।
विमुक्तः माम् उपैष्यसि ।।
मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
सन्यासयोगयुक्तात्मा।
विमुक्तः माम् उपैष्यसि ।।
अन्वय
शुभाशुभफलैः। कर्मबन्धनैः। मोक्ष्यसे। एवम्। विमुक्तः। संन्यासयोगयुक्तात्मा। माम्। उपैष्यसि.
मराठी अर्थ
पूर्वोक्त प्रकारे मदर्पणम् कर्म केल्याने (शुभाशुभफलैः) संतासंत कमांच्या सुखदुःखरूप भितर भोगांपासून तसेच (कर्मबन्धनैः) कोणत्याही कर्माचा लेप लागत असतो हा अव्यक्ताचा अटळ नियम आहे त्या कर्मबन्धनापासून (मोक्ष्यसे) मुक्त होशील अर्थात त्या कर्माचे लेप तुला लागणार नाहीत. (एवम्) अशाप्रकारे (विमुक्तः) पूर्वील संचित कर्मापासून व सांप्रत घडणाऱ्या कर्मामुळे लागणाऱ्या कर्मलेपापासून मुक्त झालेला तू (संन्यासयोगयुक्तात्मा) संन्यासयोगाने युक्त होऊन (माम्) मलाच (उपैष्यसि) प्राप्त होशील. तात्पर्य। बोधवंत अनुसरून ईश्वरविहित कर्मे दासीपतिव्रतेचेनि दृष्टांते करतो त्यामुळे संचित कर्मांचा तोकडेनि बहुत नाश होतो. तसेच त्यामुळे योग्य होऊन इच्छा वासनांचा क्षय झाल्यामुळे तो खऱ्या अर्थाने संन्यासी होऊन पुनः संबंधास ( प्रेमास अथवा अपरोक्षास) पात्र होतो.
फळं * एवं) अशा प्रकारे (शुभाशुभफलैः) शुभाशुभ फळांपासून शुभ म्ह. पुण्य लेप : अशुभ फळं म्ह. पापाचे लेप: त्यांच्यापासून तसेच ( कर्मबंधनैः) कर्मबंधांपासून म्ह. कर्माची जी त्रिविध चाल आहे ती चालणे तत्काळ कुंठले. असे त्या कर्मबंधांपासून (मोक्ष्यसे) मुक्त होशील (संन्यासयोगयुक्तात्मा) संन्यासयोगयुक्तात्मा होत सांता : संन्यास म्ह. नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति : निष्कर्म्यसिद्धी म्ह. कर्म करण्याची मुळीच इच्छा राहिली नाही. प्रथमोल्लेखदेखील राहिला नाही. मग ते राजस असो। तामस असो किंवा सात्विक का असेना. ते कर्म करण्याचा प्रथमोल्लेखही राहिला नाही. अशा संन्यासयोगाने युक्त असा आत्मा होऊन तू (विमुक्तः) सर्व पापवासनांपासून मुक्त होऊन (माम्) मजला (उपैश्यसि ) प्राप्त होशील. मद्भावाला प्राप्त होशील. मी जसा आहे तसाच होऊन जाशील.
तात्पर्य। बोधवंत अनुसरून ईश्वरविहित कर्मे दासीपतिव्रतेचेनि दृष्टांते करतो त्यामुळे संचित कर्माचा तोकडेनि बहुत नाश होतो तसेच त्यामुळे योग्य होऊन इच्छा वासनांचा क्षय झाल्यामुळे तो खऱ्या अर्थाने संन्यासी होऊन पुन: संबंधास। ( प्रेमास अथवा अपरोक्षास) पात्र होतो. ।। २८ ।।
फळं * एवं) अशा प्रकारे (शुभाशुभफलैः) शुभाशुभ फळांपासून शुभ म्ह. पुण्य लेप : अशुभ फळं म्ह. पापाचे लेप: त्यांच्यापासून तसेच ( कर्मबंधनैः) कर्मबंधांपासून म्ह. कर्माची जी त्रिविध चाल आहे ती चालणे तत्काळ कुंठले. असे त्या कर्मबंधांपासून (मोक्ष्यसे) मुक्त होशील (संन्यासयोगयुक्तात्मा) संन्यासयोगयुक्तात्मा होत सांता : संन्यास म्ह. नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति : निष्कर्म्यसिद्धी म्ह. कर्म करण्याची मुळीच इच्छा राहिली नाही. प्रथमोल्लेखदेखील राहिला नाही. मग ते राजस असो। तामस असो किंवा सात्विक का असेना. ते कर्म करण्याचा प्रथमोल्लेखही राहिला नाही. अशा संन्यासयोगाने युक्त असा आत्मा होऊन तू (विमुक्तः) सर्व पापवासनांपासून मुक्त होऊन (माम्) मजला (उपैश्यसि ) प्राप्त होशील. मद्भावाला प्राप्त होशील. मी जसा आहे तसाच होऊन जाशील.
तात्पर्य। बोधवंत अनुसरून ईश्वरविहित कर्मे दासीपतिव्रतेचेनि दृष्टांते करतो त्यामुळे संचित कर्माचा तोकडेनि बहुत नाश होतो तसेच त्यामुळे योग्य होऊन इच्छा वासनांचा क्षय झाल्यामुळे तो खऱ्या अर्थाने संन्यासी होऊन पुन: संबंधास। ( प्रेमास अथवा अपरोक्षास) पात्र होतो. ।। २८ ।।
०९.२९श्री भगवानुवाच
समोऽहं सर्वभूतेषु ।न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या। मयि ते तेषु चाप्यहम् ।।०९/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सम: अहम् सर्वभूतेषु।
न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु माम् भक्त्या।
मयि ते तेषु च अपि अहम् ॥
न मे द्वेष्यः अस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु माम् भक्त्या।
मयि ते तेषु च अपि अहम् ॥
अन्वय
अहम्। सर्वभूतेषु। समः। मे द्वेष्यः। न अस्ति। न प्रियः।तु ये। माम् भक्त्या। भजन्ति। ते मयि। च। अहम् अपि तेषु.
मराठी अर्थ
( अहम् ) मी ( व्यक्तमंत ) (सर्वभूतेषु) सर्व प्राणीमात्रांविषयी। जिवांविषयी (समः) सम आहे. सर्वांविषयीच उद्धरण्याचा भाव जीवोद्धरणाचा हेतू माझ्या ठाई आहे त्याअर्थी (मे द्वेष्यः) माझ्या दृष्टीने अप्रिय नावडता (न अस्ति) कोणीच नाही. ( न प्रियः) मी असंग असल्यामुळे मला प्रियही कोणीच नाही. (तु) पण (ये) माझे जीवोद्धरण व्यसन पुरवणारे निष्काम भक्त। अनुसरले साधक (माम्) मला (भक्त्या) श्रद्धापूर्वक (भजिन्त) आज्ञापालनाद्वारा भजतात. (ते) ते साधक (मयि) माझ्यात चित्त ठेवणारे असतात. (च) आणि म्हणूनच ( अहम् अपि ) मीदेखील (तेषु) त्यांचेविषयी ऊध्र्व अभिमानरूप मनोधर्म धरतो. "बाई एथौनि याचा अभिमान ।।।" एणे न्याये त्यांच्याविषयी त्यांच्या ठाई घडणाऱ्या इष्टानिष्ट क्रिया जणू काही माझ्याच ठाई विसवतात. मी सम आहे म्ह. अव्यक्ती तरी समभावाने व्यापक आहे आणि व्यक्त झाल्यानंतर सर्वाविषयी माझा सम दृष्टीकोन आहे. सम कोण्या अर्थाने ? (न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः) मला कोणीच द्वेष करण्यास योग्य नाही आणि आवडण्यास योग्य नाही. कोणाविषयीच माझ्या अंतःकरणी माझ्या स्वरूपी द्वेष नाही आणि कोणाविषयीच माझ्या स्वरूप प्रेम नाही। प्रियता नाही। आवडी नाही. हे कसे जाणावे? ना जे पापी दुराचारी आहेत त्यांना त्यांच्या पापाचे फळ भोगवण्याकरता सृष्टीचक्रात देवता नेमलेल्या आहेत. त्यांच्या पापाचे फळ जीव भोगणारच आहेत. मग त्यांच्याशी द्वेष करायचं मला काही कारण नाही. मी सर्वात्मक केल्यामुळे कोणाशीही द्वेष केला तरी तो मलाच केल्यासारखा आहे। हे खरं आहे. तरीही त्यांच्याबद्दल मला द्वेष करायचं कारण नाही. तसेच जे पुण्यभावनेने देवताराधन करतात। बहिर्याग आचरतात। नाना पुण्ये नगणित सकृते करतात। पुण्यकर्म करतात त्यांच्याबद्दलही प्रियत्व असण्याचे काही कारण नाही. कारण त्यांनाही त्यांच्या मापाचे फळ देण्याची व्यवस्था मी केलेली आहे. एवं कर्मरहाटीचे संतासंत। पुण्यपाप करणारे त्यांच्यामध्ये मला कोणीही द्वेष्य नाही आणि प्रियही नाही. पण ( ये मां भक्त्या भजिन्त) जे सगुण संस्कारी भक्त मला अनन्य भक्तीने प्रेमाने भजतात (ते मयि) माझ्या दृष्टीने ते माझ्यात आहेत (च अहं अपि तेषु) मीदेखील त्यांच्यात आहे. जे अनन्यपणे भजतात त्यांच्याविषयी मात्र माझा व्यवहार असा वेगळा आहे. ।।२९।।
अशी व्यक्ती जरी दुराचारी असली तरी त्याच्याविषयी मला कोह असते। याचे कारण असे की माझ्या अनन्य भक्तीचा। ज्ञानपूर्वक आज्ञापालनरूप भजनाचा प्रभाव ऐक. -
अशी व्यक्ती जरी दुराचारी असली तरी त्याच्याविषयी मला कोह असते। याचे कारण असे की माझ्या अनन्य भक्तीचा। ज्ञानपूर्वक आज्ञापालनरूप भजनाचा प्रभाव ऐक. -
०९.३०श्री भगवानुवाच
अपि चेत्सुदुराचारो। भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ।।०९/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अपि चेत् सुदुराचारः।
भजते माम् अनन्यभाक् ।
साधुः एव सः मन्तव्यः।
सम्यक् व्यवसितः हि सः ॥
भजते माम् अनन्यभाक् ।
साधुः एव सः मन्तव्यः।
सम्यक् व्यवसितः हि सः ॥
अन्वय
चेत्। सुदुराचारः। अनन्यभाकू। माम् भजन्ते। सः। अपि। साधुः एव। मन्तव्यः। हि सः। सम्यक् व्यवसितः.
मराठी अर्थ
(चेत्) जर कदाचित (सुदुराचारः) दुराचाऱ्याहून दुराचारी । अनंता सृष्टीत ज्ञान झाल्यावरही प्रसव न मोडणाऱ्या ( न मोडीत प्रसवाच्या) जीवास ज्ञान झाल्यावर (अनन्यभाक् ) अनन्यगतीने परमेश्वरास शरण रिगून तो (माम् भजन्ते) परमेश्वराला (मज सगुण साकाराला ) भजू लागला। वासनिक धर्माने राहू लागला। अनुसरून क्षेपू लागला तर (सः) तो (अपि) सुद्धा (साधुः एव) चांगलाच । सज्जनच (चैतन्यविद्यावंतापेक्षाही थोरच) (मन्तव्यः) समजला पाहिजे (हि) कारण की (सः) तो ( सम्यक् व्यवसितः) सर्वात उत्तम प्रकारचे कर्म करण्याचा । माझी अनन्य भक्ती करण्याचा दृढनिश्चय केलेला पुरुष आहे. या श्लोकी सुदुराचारः शब्दाने न मोडीत प्रसवाचे बोधवंत अनुसरले। वासनिक। सगुण प्रमादिये सिद्धांते जाणावे. पक्षे कोण्या तीस्तव दुराचार ज्या देही घडतो अशा देही वेध लाभलेले मार्गवेधाचे कोऱ्या वेधाचे पुरुष जाणावे. जसा विद्वांसबासांचा शिष्य गोवर्धनचा जैतमाळी पाटील. पूर्वपक्षे विपक्षे जे संस्कारी आवडीमुळे आप्तवाक्यामुळे। काळादुकाळामुळे। राजिक भयामुळे वेषधारी होतात पण पुढे ज्ञानियांच्या देखोवेखी चांगला आचार करून आणि त्यान शेवटास नेतात असे पुरुष समजावे. सुदुराचार म्ह. लौकिक दृष्ट्या दुराचार ज्याला म्हणतात ते करतो. मद्यपान। मांसाहार करतो. अशी व्यक्ती जरी असेल आणि त्याने जर अनन्य भक्ती करायची प्रतिज्ञा केली तर तो ती व्यसनं निश्चितपणे सोडेलच. ते दुराचार टाकेलच. आणि लवकरच धर्मात्मा बनेलच। यात काही शंका नाही. का त्या अनन्य भक्तीचा प्रभावच असा आहे. 'यो यच्छ्रद्धः स एव सः' असा गीतेचा एक सिद्धांत आहे. जो ज्याच्यावर श्रद्धा ठेवतो तो त्याच्यासारखाच होऊन जातो. तो तसाच होतो. त्याची परमेश्वरावर अनन्य श्रद्धा आहे तर परमेश्वरासारखं निर्गुणत्व त्याच्यावर लवकरच आरोपल्याशिवाय राहणार नाही. 11३०1।
असा दृढनिश्चय करणारा पुरुष चांगला यासाठी की तो 'क्षिप्रं भवति धर्मात्मा'मागील श्लोकी सांगितलेला पुरुष काळांतराने उतरत असेल ? अशी शंका करू नकोस. अजुन माझ्या अनन्यभक्तीरूप। अनुसरणरूप योगाचा प्रभाव ऐक
असा दृढनिश्चय करणारा पुरुष चांगला यासाठी की तो 'क्षिप्रं भवति धर्मात्मा'मागील श्लोकी सांगितलेला पुरुष काळांतराने उतरत असेल ? अशी शंका करू नकोस. अजुन माझ्या अनन्यभक्तीरूप। अनुसरणरूप योगाचा प्रभाव ऐक
०९.३१श्री भगवानुवाच
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा। शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि ।न मे भक्तः प्रणश्यति ।।०९/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्षिप्रम् भवति धर्मात्मा।
शश्चत् शान्तिम् निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि।
न मे भक्तः प्रणश्यति ।।
शश्चत् शान्तिम् निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि।
न मे भक्तः प्रणश्यति ।।
अन्वय
क्षिप्रम्। धर्मात्मा भवति। शश्वत्। शान्तिम् निगच्छति। कौन्तेय। प्रति। जानीहि मे भक्तः। न प्रणश्यति.
मराठी अर्थ
तो पुरुष (क्षिप्रम्) लवकरच (धर्मात्मा भवति) त्या अनन्य भक्तीच्या प्रभावामुळे ज्ञान। भक्ती। वैराग्यरूप धर्मच जणू काही त्याचा आत्मा आहे असा बनतो आणि (शेशत्) सर्वकाळ टिकून राहणारी (शान्तिम् निगच्छति) परमशांती प्राप्त करून घेतो. (६व्या अध्यायातील १५व्या श्लोकी सांगितलेली शांती मिळवितो.) (कौन्तेय) हे अर्जुन (प्रति) निश्चयपूर्वक (जानीहि ) जाणून घे की (पाषाणीची रेघन्याये सत्य तुला सांगतो की) (मे भक्तः) माझा अनुसरलेला भक्त (न प्रणश्यति) अधोगतीला जात नाही। नरकाला जात नाही. भेटी अंतराय। फळ अंतराय अथवा सृष्टयतराय होऊन का होईना तो उद्धरूनच जातो. अनंत काळाला पाहून सृष्टयतरायाचा काळही किंचिन्मात्रच आहे म्हणून क्षिप्रं भवति ह्या आमच्या विधानाला बाधा पावत नाही. ॥३१॥
०९.३२श्री भगवानुवाच
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य ।येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्। तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।।०९ / ३२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
माम् हि पार्थ व्यपाश्रित्य ।
ये अपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः।
ते अपि यान्ति पराम् गतिम् ॥
ये अपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः।
ते अपि यान्ति पराम् गतिम् ॥
अन्वय
पार्थ। माम्। व्यपाश्रित्य स्त्रियः। वैश्याः। तथा। शूद्राः पापयोनयः अपि ये। स्युः। ते अपि पराम् गतिम् यान्ति.
मराठी अर्थ
असा हा अनुसरणयोग श्रेष्ठ वर्णीच अथवा पुरुषदेहीच घडला असता उद्धारक असतो असे नाही। हे स्पष्ट करतात.
(पार्थ) हे अर्जुना ( माम्) मला (व्यपाश्रित्य ) निश्चयपूर्वक अनुसरून (स्त्रियः) पूर्वप्रमादीच्या खंतीस्तव स्त्रीदेही ज्ञान झालेले जीव (वैश्याः) वैश्यदेही ज्ञान झालेले जीव (तथा) त्याचप्रमाणे (शूद्राः) शूद्रवर्णी ज्ञान झालेले जीव (पापयोनयः अपि) हे तिन्ही प्रकारचे देह बाहुल्ये असंतरूप कर्मालाच प्रसवतात असे असूनही माझ्या अनन्यभक्तीच्या प्रभावाने (ये) जे कोणी वेधवंत बोधवंत (स्युः) या तिन्हींपैकी कोणत्याही देही अनुसरलेले असतील (ते अपि) तेदेखील (पराम् गतिम् यान्ति) पुनः संबंधरूप परमश्रेष्ठ गतीला जातात. (माम् हि व्यपाश्रित्य ) माझा आश्रय करून अनन्य भक्ती करणारे (ये) जे लोक (पापयोनयः अपि स्युः) पापयोनीत जरी असले. पापयोनी म्ह. जिथे पापच बहुधा घडते. अशा देही जरी असले त्या पापयोनी कोणत्या हा मोठा मतभेदाचा विषय आहे. त्या पोपयोनी कोणत्या ते पुढे सांगत आहेत. (स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः) यांना पापयोनी का म्हणावे ? 'पुरुषस्य द्विगुणा आहारो लज्जाभय चतुर्गुणाः । षङ्गणा व्यवसायश्च कामोऽष्टगुणाः स्मृताः ।।' खीलेपी बहुधा हे दोष असतात म्हणून तिथे जेणेकरून पुढे पापयोनी प्राप्त होतील अशा क्रिया घडतात. म्हणून स्त्रीला पापयोनी म्हटलेले आहे. तसेच वैश्याला हिंसा जास्त घडते. सारखी स्थावराची हिंसा घडत राहते. आणि जर तो वणिक् म्ह. व्यापारी असेल तर खोटं बोलण्याचा दोषा इतरांपेक्षा जास्त घडतो. शूद्र तो सेवावृत्ती करतो. त्या सेवेत त्याला बहुधा पापच घडते. म्हणजे हिंसारूप क्रिया बहुधा त्याला घडतात. म्हणून या तिन्हींना पापयोनी म्हटलेले आहे. असे जरी असले तरी ते माझ्या अनन्यभक्तीने परां गतीला जातात.0 गीतारहस्य :- 'स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्म हे स्वतंत्र विधान आहे। असं टिळकांचे मत आहे. या पापयोनी असे म्हणत नाहीत. पापयोनी या शब्दाची विशदवृत्ती स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः असं मानून घ्यायचं नाही. पापयोनी म्ह. गॅझेटमध्ये ज्या जातींबद्दल असं नोंदलं गेलं आहे की हे लोक चोरी। दरोडेखोरी। घरफोडीवर पोट भरतात. जसे पूर्वीच्या काळात ढग। पेंढारू। लुटारू लोक होते. त्यांचा जन्मतःच व्यवसाय तसा असतो. अशाच कुळात जन्मलेले असल्यामुळे जातीगत संस्कार त्यांच्यावर पडलेला असतो। त्यामुळे लहानपणापासूनच त्या पोरांना चोरीचं वळण लागलेले असते. इंग्रज काळात खानेसुमारी करताना गुन्हेगार जमातींची नोंद अशी होती. अशा गुन्हेगार जमातींमध्ये ज्यांचा सुमार आहे। ज्यांची मोजणी केली जाते। अशा लोकांना इथे पापयोनी म्हटलेले आहे. असे लोक आणि 'स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः' यांना वेदांनी अधिकार दिलेला नाही। तेदेखील माझ्या अनन्य भक्तीने तरून जातात. पराम् गतीला जातात. ॥।३२।।
(पार्थ) हे अर्जुना ( माम्) मला (व्यपाश्रित्य ) निश्चयपूर्वक अनुसरून (स्त्रियः) पूर्वप्रमादीच्या खंतीस्तव स्त्रीदेही ज्ञान झालेले जीव (वैश्याः) वैश्यदेही ज्ञान झालेले जीव (तथा) त्याचप्रमाणे (शूद्राः) शूद्रवर्णी ज्ञान झालेले जीव (पापयोनयः अपि) हे तिन्ही प्रकारचे देह बाहुल्ये असंतरूप कर्मालाच प्रसवतात असे असूनही माझ्या अनन्यभक्तीच्या प्रभावाने (ये) जे कोणी वेधवंत बोधवंत (स्युः) या तिन्हींपैकी कोणत्याही देही अनुसरलेले असतील (ते अपि) तेदेखील (पराम् गतिम् यान्ति) पुनः संबंधरूप परमश्रेष्ठ गतीला जातात. (माम् हि व्यपाश्रित्य ) माझा आश्रय करून अनन्य भक्ती करणारे (ये) जे लोक (पापयोनयः अपि स्युः) पापयोनीत जरी असले. पापयोनी म्ह. जिथे पापच बहुधा घडते. अशा देही जरी असले त्या पापयोनी कोणत्या हा मोठा मतभेदाचा विषय आहे. त्या पोपयोनी कोणत्या ते पुढे सांगत आहेत. (स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः) यांना पापयोनी का म्हणावे ? 'पुरुषस्य द्विगुणा आहारो लज्जाभय चतुर्गुणाः । षङ्गणा व्यवसायश्च कामोऽष्टगुणाः स्मृताः ।।' खीलेपी बहुधा हे दोष असतात म्हणून तिथे जेणेकरून पुढे पापयोनी प्राप्त होतील अशा क्रिया घडतात. म्हणून स्त्रीला पापयोनी म्हटलेले आहे. तसेच वैश्याला हिंसा जास्त घडते. सारखी स्थावराची हिंसा घडत राहते. आणि जर तो वणिक् म्ह. व्यापारी असेल तर खोटं बोलण्याचा दोषा इतरांपेक्षा जास्त घडतो. शूद्र तो सेवावृत्ती करतो. त्या सेवेत त्याला बहुधा पापच घडते. म्हणजे हिंसारूप क्रिया बहुधा त्याला घडतात. म्हणून या तिन्हींना पापयोनी म्हटलेले आहे. असे जरी असले तरी ते माझ्या अनन्यभक्तीने परां गतीला जातात.0 गीतारहस्य :- 'स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेपि यान्ति परां गतिम्म हे स्वतंत्र विधान आहे। असं टिळकांचे मत आहे. या पापयोनी असे म्हणत नाहीत. पापयोनी या शब्दाची विशदवृत्ती स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः असं मानून घ्यायचं नाही. पापयोनी म्ह. गॅझेटमध्ये ज्या जातींबद्दल असं नोंदलं गेलं आहे की हे लोक चोरी। दरोडेखोरी। घरफोडीवर पोट भरतात. जसे पूर्वीच्या काळात ढग। पेंढारू। लुटारू लोक होते. त्यांचा जन्मतःच व्यवसाय तसा असतो. अशाच कुळात जन्मलेले असल्यामुळे जातीगत संस्कार त्यांच्यावर पडलेला असतो। त्यामुळे लहानपणापासूनच त्या पोरांना चोरीचं वळण लागलेले असते. इंग्रज काळात खानेसुमारी करताना गुन्हेगार जमातींची नोंद अशी होती. अशा गुन्हेगार जमातींमध्ये ज्यांचा सुमार आहे। ज्यांची मोजणी केली जाते। अशा लोकांना इथे पापयोनी म्हटलेले आहे. असे लोक आणि 'स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्राः' यांना वेदांनी अधिकार दिलेला नाही। तेदेखील माझ्या अनन्य भक्तीने तरून जातात. पराम् गतीला जातात. ॥।३२।।
०९.३३श्री भगवानुवाच
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या। भक्ता राजर्षयस्तथा ।
अनित्यमसुखं लोकं। दमं प्राप्य भजस्व माम् ।।०९/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
किम् पुनः ब्राह्मणाः पुण्याः।
भक्ता राजर्षयः तथा ।
अनित्यम् असुखम् लोकम्।
इमम् प्राप्य भजस्व माम् ॥
भक्ता राजर्षयः तथा ।
अनित्यम् असुखम् लोकम्।
इमम् प्राप्य भजस्व माम् ॥
अन्वय
पुण्याः ब्राह्मणाः। भक्ताः। तथा राजर्षयः। पुनः किम्। असुखम्। अनित्यम्। इमम्। लोकम्। माम् भजस्व.
मराठी अर्थ
माझ्या अनन्यभक्तीच्या ( अनुसरणरूप योगामुळे) प्रभावामुळे पूर्वोक्त प्रकारचे जीव जर उद्धरून जातात तर
(पुण्याः ब्राह्मणाः) मोडीत प्रसवाचे इष्ट संस्कारी ब्राह्मणदेही ज्ञान लाधलेले : म्हाइंभट। भांडारेकारन्याये (भक्ताः ) लक्ष्मींधरभटन्याये वस्तुभजनिये (तथा) त्याचप्रमाणे (राजर्षयः) यदू। अलर्क। पुरुरवान्याये राजर्षीदेही ज्ञान लाधलेले (पुनः किम् ) उद्धरून जातातच हे काय सांगावयास पाहीजे. तुला आता बोध झालेला आहे म्हणून (असुखम् ) सुखरहित किंबहुना दुःखरूप (अनित्यम्) क्षणभंगुर अशा (इमम्) ह्या (लोकम् ) संसाराला प्राप्त झाल्यामुळे (तरी निदान) (माम् भजस्व) मला भज अर्थात अनुसर
(ब्राह्मणाः) जे मुळातच सात्विक कुलोत्पन्न आहेत. पुण्य कर्म करणारे आहेत (भक्ताः) भक्त वृत्तीचे आहेत (राजर्षयः) राजर्षी कुळामध्ये ज्यांचा जन्म आहे. ते उद्धरून जातील। यात काय नवल आहे ते उद्धरून जातील हे काई सांगावे लागते! (अनित्यम्) इथलं सुख हे क्षणिक आहे (असुखम् ) दुःखच दुःख बाहुल्ये आहे। 'सुख पाहाता जवापाडे । दुःख पर्वताएवढे ।' असा हा लोक म्ह. जन्ममरणरूप संसार (प्राप्य) तुला प्राप्त झाला आहे म्हणूनच यातून मुक्त होण्यासाठी (माम् भजस्व) माझी अनन्य भक्ती कर. ।।३३।।
(पुण्याः ब्राह्मणाः) मोडीत प्रसवाचे इष्ट संस्कारी ब्राह्मणदेही ज्ञान लाधलेले : म्हाइंभट। भांडारेकारन्याये (भक्ताः ) लक्ष्मींधरभटन्याये वस्तुभजनिये (तथा) त्याचप्रमाणे (राजर्षयः) यदू। अलर्क। पुरुरवान्याये राजर्षीदेही ज्ञान लाधलेले (पुनः किम् ) उद्धरून जातातच हे काय सांगावयास पाहीजे. तुला आता बोध झालेला आहे म्हणून (असुखम् ) सुखरहित किंबहुना दुःखरूप (अनित्यम्) क्षणभंगुर अशा (इमम्) ह्या (लोकम् ) संसाराला प्राप्त झाल्यामुळे (तरी निदान) (माम् भजस्व) मला भज अर्थात अनुसर
(ब्राह्मणाः) जे मुळातच सात्विक कुलोत्पन्न आहेत. पुण्य कर्म करणारे आहेत (भक्ताः) भक्त वृत्तीचे आहेत (राजर्षयः) राजर्षी कुळामध्ये ज्यांचा जन्म आहे. ते उद्धरून जातील। यात काय नवल आहे ते उद्धरून जातील हे काई सांगावे लागते! (अनित्यम्) इथलं सुख हे क्षणिक आहे (असुखम् ) दुःखच दुःख बाहुल्ये आहे। 'सुख पाहाता जवापाडे । दुःख पर्वताएवढे ।' असा हा लोक म्ह. जन्ममरणरूप संसार (प्राप्य) तुला प्राप्त झाला आहे म्हणूनच यातून मुक्त होण्यासाठी (माम् भजस्व) माझी अनन्य भक्ती कर. ।।३३।।
०९.३४श्री भगवानुवाच
मन्मना भव मद्भक्तो। मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवं। आत्मानं मत्परायणः ।।०९/३४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मन्मना भव मद्भक्तः।
मद्याजी माम् नमस्कुरु ।
माम् एव एष्यसि युक्त्वा एवम्।
आत्मानम् मत्परायणः ॥
मद्याजी माम् नमस्कुरु ।
माम् एव एष्यसि युक्त्वा एवम्।
आत्मानम् मत्परायणः ॥
अन्वय
मन्मनाः। मद्भक्तः। मद्याजी। आत्मानम्। युक्त्वा मत्परायणः भव। भव। माम् नमस्कुरु। एव। माम् एव। एष्यसि.
मराठी अर्थ
माझी भक्तीच कशी करशील ? कशाप्रकारे अनुसरशील ते ऐक। (मन्मनाः) माझ्या ठाईच मन ठेवणारा (मद्भक्तः) माझीच ध्यानास्मरणाद्वारा भक्ती करणारा । माझ्याशी विभक्त होऊ नकोस. विभक्त नव्हे तो भक्त. माझ्यापासून विभक्त असू नकोस म्ह. मानसिके विभक्त असू नकोस. (मद्याजी) ज्ञानयज्ञाद्वारा वचनपालनरूप दास्ययज्ञाद्वारा माझे पूजन करणारा ( आत्मानम्) स्वीय आत्म्याला ( युक्त्वा) माझ्याशीच योजून। जोडून ( मत्परायणः भव) मलाच श्रेष्ठ आश्रयस्थान समजणारा (भव) हो. ( माम् नमस्कुरु ) मलाच साष्टांगे नमस्कार कर. (एव) अशाप्रकारे (माम् एव) मलाच (एष्यसि ) प्राप्त होशील. ।। ३४ ।।
॥ अथ दशमोऽध्यायः ।।
०.०१श्री भगवानुवाच
भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः ।
यत्तेऽहं प्रीयमाणाय। वक्ष्यामि हितकाम्यया ।।।०/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भूय एव महाबाहो ।
श्रृणु मे परमम् वचः ।
यत् ते अहम् प्रीयमाणाय।
वक्ष्यामि हितकाम्यया ।।१०/०१।।
न मे विदुः सुरगणाः ।
प्रभवम् न महर्षयः ।
अहम् आदिः हि देवानाम् ।
महर्षीणाम् च सर्वशः ।
श्रृणु मे परमम् वचः ।
यत् ते अहम् प्रीयमाणाय।
वक्ष्यामि हितकाम्यया ।।१०/०१।।
न मे विदुः सुरगणाः ।
प्रभवम् न महर्षयः ।
अहम् आदिः हि देवानाम् ।
महर्षीणाम् च सर्वशः ।
अन्वय
महाबाहो । भूयः एव । मे । परमम् । वचः श्रृणु । यत् । अहम् । प्रीयमाणाय । ते । हितकाम्यया । वक्ष्यामि ।
मे । प्रभवम् । सुरगणाः । न विदुः । न महर्षयः । हि । सर्वशः । देवानाम् । च । महर्षीणाम् । अहम् । आदिः ।
मे । प्रभवम् । सुरगणाः । न विदुः । न महर्षयः । हि । सर्वशः । देवानाम् । च । महर्षीणाम् । अहम् । आदिः ।
मराठी अर्थ
(महाबाहो ) हे महाबाहो अर्जुना। (भूय: एव) आणखीही। (मे) माझे। (परमम्) अत्यंत महत्वाचे। ( वचः) बोलणे (श्रृणु) ऐक। (यत्) जे। (अहम् ) मी। ( प्रीयमाणाय) मला आवडणाऱ्या। (ते) अशा तुला। (ते हितकाम्यया) तुझ्या हितासाठी। भल्यासाठी। ( वक्ष्यामि) सांगतो. ॥१॥
न मे विदुः सुरगणाः। प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिहिं देवानां । महर्षीणां च सर्वशः ।।१०/०२।।
(मे) माझ्या (प्रभवम् ) सिद्धांते अव्यक्ती उद्भवणाऱ्या प्रवृत्तीला (पक्षे व्यक्त होणे। त्रिविधापरी मायापूराते स्विकारणे ह्या अवतरणरूप लीळेला) (सुरगणाः) मायामुख्य सकळ देवता आपुलेनि कडे ( न विदुः) जाणत नाहीत अर्थात मी जाणवल्यावरच जाणू शकतात. (न महर्षयः) भृगु आदि महर्षी जनदेखील माझ्या व्यक्तरूपाला यथार्थपणे जाणत नाहीत ( अहम् हि) मीच (सर्वशः) सर्व प्रकारे (देवानाम् ) मायामुख्य सकळ देवतांचे (च) आणि ( महर्षीणाम्) असित। देवल। व्यास। भृगु एणे न्याये महर्षीचे (आदिः) आदिकारण आहे. परमेश्वरप्रवृत्तीमुळेच माया अकरा भेदाने पक्षे चौदा भेदाने विभागते. खालील देवता ओळगण्या व ब्रह्मांडस्था होतात. पहिल्या प्रावाहिकी सृष्टीत परमेश्वराने लीळावशे चैतन्यविद्या दिली. त्या विद्यावंताने निरुपिलेल्या त्रिकांड वेदाच्या अनुष्ठानामुळे भृगु आदिकांना महर्षीत्व प्राप्त झाले. अशा प्रकारे परमेश्वर या सर्वांचे आदिकारण आहेत.
* (दुसरा अर्थ): ( मे प्रभवं ) माझा प्रभाव। माझे ऐश्वर्य। माझं अस्तित्व यथातथ्यपणे (सुरगणाः) इंद्रापर्यंतच्या देवता ( न महर्षयः) ब्रह्मादिकावरौतिया देवता ( न विदुः) मला जाणत नाहीत. (हि) कारण की ( अहं आदिः देवानाम् च महर्षीणाम्) या सर्व देवतांचा आणि महर्षीचा सर्व प्रकारे। सर्व अर्थाने मी मूळकारण आहे. त्यांच्या ठिकाणी असणारे जे काही पंचप्रकार आहेत ते माझ्यामुळे त्यांच्यात आहेत. त्यांचेच त्यांच्या ठिकाणी कार्यरत आहेत ते माझ्यामुळे आहेत. असा मी त्यांना कारणीभूत आहे. किंवा माझ्याच प्रवृत्तीने ते व्यक्त झालेले आहेत. माझी प्रवृत्ती नसती तर तेही व्यक्त झाले नसते. दुसरेनि अर्थे सुरगणाः म्ह. देवता आणि महर्षयः म्ह. वेदवेत्ते पुरुष : जे चिरकाल जीवित राहणारे असून द्रष्टे पुरुष आहेत. त्यांनाही माझा प्रभाव। माझं ऐश्वर्य कळत नाही. कारण त्यांना मीच सर्व प्रकारे आदि आहे. ॥२॥
न मे विदुः सुरगणाः। प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिहिं देवानां । महर्षीणां च सर्वशः ।।१०/०२।।
(मे) माझ्या (प्रभवम् ) सिद्धांते अव्यक्ती उद्भवणाऱ्या प्रवृत्तीला (पक्षे व्यक्त होणे। त्रिविधापरी मायापूराते स्विकारणे ह्या अवतरणरूप लीळेला) (सुरगणाः) मायामुख्य सकळ देवता आपुलेनि कडे ( न विदुः) जाणत नाहीत अर्थात मी जाणवल्यावरच जाणू शकतात. (न महर्षयः) भृगु आदि महर्षी जनदेखील माझ्या व्यक्तरूपाला यथार्थपणे जाणत नाहीत ( अहम् हि) मीच (सर्वशः) सर्व प्रकारे (देवानाम् ) मायामुख्य सकळ देवतांचे (च) आणि ( महर्षीणाम्) असित। देवल। व्यास। भृगु एणे न्याये महर्षीचे (आदिः) आदिकारण आहे. परमेश्वरप्रवृत्तीमुळेच माया अकरा भेदाने पक्षे चौदा भेदाने विभागते. खालील देवता ओळगण्या व ब्रह्मांडस्था होतात. पहिल्या प्रावाहिकी सृष्टीत परमेश्वराने लीळावशे चैतन्यविद्या दिली. त्या विद्यावंताने निरुपिलेल्या त्रिकांड वेदाच्या अनुष्ठानामुळे भृगु आदिकांना महर्षीत्व प्राप्त झाले. अशा प्रकारे परमेश्वर या सर्वांचे आदिकारण आहेत.
* (दुसरा अर्थ): ( मे प्रभवं ) माझा प्रभाव। माझे ऐश्वर्य। माझं अस्तित्व यथातथ्यपणे (सुरगणाः) इंद्रापर्यंतच्या देवता ( न महर्षयः) ब्रह्मादिकावरौतिया देवता ( न विदुः) मला जाणत नाहीत. (हि) कारण की ( अहं आदिः देवानाम् च महर्षीणाम्) या सर्व देवतांचा आणि महर्षीचा सर्व प्रकारे। सर्व अर्थाने मी मूळकारण आहे. त्यांच्या ठिकाणी असणारे जे काही पंचप्रकार आहेत ते माझ्यामुळे त्यांच्यात आहेत. त्यांचेच त्यांच्या ठिकाणी कार्यरत आहेत ते माझ्यामुळे आहेत. असा मी त्यांना कारणीभूत आहे. किंवा माझ्याच प्रवृत्तीने ते व्यक्त झालेले आहेत. माझी प्रवृत्ती नसती तर तेही व्यक्त झाले नसते. दुसरेनि अर्थे सुरगणाः म्ह. देवता आणि महर्षयः म्ह. वेदवेत्ते पुरुष : जे चिरकाल जीवित राहणारे असून द्रष्टे पुरुष आहेत. त्यांनाही माझा प्रभाव। माझं ऐश्वर्य कळत नाही. कारण त्यांना मीच सर्व प्रकारे आदि आहे. ॥२॥
१०.०३श्री भगवानुवाच
यो मामजमनादिं च । वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः स मर्त्येषु । सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।१०/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः माम् अजम् अनादिम् च ।
वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः सः मर्त्येषु ।
सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।
असम्मूढः सः मर्त्येषु ।
सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
अन्वय
यः । माम् । अजम् । अनादिम् । च । लोकमहेश्वरम् । वेत्ति । सः । असम्मूढः । मर्त्येषु । सर्वपापैः । प्रमुच्यते ।
मराठी अर्थ
मला माझ्या प्रभावाला जो जाणतो त्यास काय म्हणावे ? सुरगणांपासून व महर्षीपासून त्याची पृथकता कोण्या अर्थाने आहे ते ऐक
(यः) जो बोधवंत ज्ञानिया सकार्य बोधाचा। (माम्) मला अर्थात। (अजम् ) जन्मरहित अशा। (अनादिम्) आदिरहित (ज्याला कोणीच कोण्याही अर्थाने कारण नाही अशा)। (च) आणि (लोकमहेश्वरम्) सकळ जीवदेवतांचा मुख्यत्वे देवतांचा नियामक अशा परमेश्वराला (वेत्ति) तत्वत: जाणतो। (सः) तो बोधवंत। (असम्मूढः) असंमूढ शब्दाने संज्ञेने ओळखावा। जाणावा. कारण त्याच्याठिकाणी परमेश्वराविषयी जीव देवता प्रपंचाविषयी यत्किंचितही अन्यथाज्ञान नाही. मूढ शब्दाचा अर्थ अज्ञानी। संमूढ शब्दाचा अर्थ अन्यथाज्ञानी असा होतो. जीव तमस्थित मूढ आहे। रचनाकाळी संमूढ आहे. देवतांच्या ठिकाणी मूढत्व आणि संमूढत्व दोन्ही आहेत। (मत्र्येषु) सर्व मत्र्य ( मृत्यु पावणाऱ्या) प्राण्यांधून फक्त असा असंमूढ अनुसरलेलाच। (सर्वपापैः) सर्व पापांपासून। (प्रमुच्यते) मुक्त होतो. इथे पाप शब्दाचा अर्थ संचित संतासंत कर्मे अथवा अनिष्ट अविधीचा प्रसव। अयोग्यता। अदक्षता। अनधिकार। खते। खंती इतक्या प्रकारांना व्यापतो. ।।३।।
(यः) जो बोधवंत ज्ञानिया सकार्य बोधाचा। (माम्) मला अर्थात। (अजम् ) जन्मरहित अशा। (अनादिम्) आदिरहित (ज्याला कोणीच कोण्याही अर्थाने कारण नाही अशा)। (च) आणि (लोकमहेश्वरम्) सकळ जीवदेवतांचा मुख्यत्वे देवतांचा नियामक अशा परमेश्वराला (वेत्ति) तत्वत: जाणतो। (सः) तो बोधवंत। (असम्मूढः) असंमूढ शब्दाने संज्ञेने ओळखावा। जाणावा. कारण त्याच्याठिकाणी परमेश्वराविषयी जीव देवता प्रपंचाविषयी यत्किंचितही अन्यथाज्ञान नाही. मूढ शब्दाचा अर्थ अज्ञानी। संमूढ शब्दाचा अर्थ अन्यथाज्ञानी असा होतो. जीव तमस्थित मूढ आहे। रचनाकाळी संमूढ आहे. देवतांच्या ठिकाणी मूढत्व आणि संमूढत्व दोन्ही आहेत। (मत्र्येषु) सर्व मत्र्य ( मृत्यु पावणाऱ्या) प्राण्यांधून फक्त असा असंमूढ अनुसरलेलाच। (सर्वपापैः) सर्व पापांपासून। (प्रमुच्यते) मुक्त होतो. इथे पाप शब्दाचा अर्थ संचित संतासंत कर्मे अथवा अनिष्ट अविधीचा प्रसव। अयोग्यता। अदक्षता। अनधिकार। खते। खंती इतक्या प्रकारांना व्यापतो. ।।३।।
१०.०४श्री भगवानुवाच
बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः। क्षमा सत्यं दमः शमः ।
सुखं दुःखं भवोऽभावो। भयं चाभयमेव च ।।१०/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बुद्धिः ज्ञानम् असम्मोहः ।
क्षमा सत्यम् दमः शमः ।
सुखम् दुःखम् भवः अभावः ।
भयम् च अभयम् एव च ।
क्षमा सत्यम् दमः शमः ।
सुखम् दुःखम् भवः अभावः ।
भयम् च अभयम् एव च ।
अन्वय
बुद्धिः । ज्ञानम् । असंमोहः । क्षमा । सत्यम् । दमः । शमः । सुखम् । दुःखम् । भवः । च । अभाव । भयम् । च । अभयम् । एव ।
मराठी अर्थ
(४) हे अर्जुना (बुद्धि) साधनदात्याबद्दल असतिपरीची देवता बुद्धी। श्रीमूर्तीवर साधनप्रतिती हा परमेश्वर अवतार आहे अशी निष्ठा (ज्ञानम्) चहू पदार्थांची यथार्थ जाणीव । आणि जे अभावरूप गुणदोष आहेत त्यांचेही यथातथ्य ज्ञान (असंमोहः) संदेहरहितता । विधीनिषेधाबद्दल। करणीया अकरणीयाबद्दल यथार्थ ज्ञान। आचारपर ज्ञानाविषयीच्या अन्यथाज्ञानाचा अभाव। रुंभणेयाच्या दृष्टांतीच्या। चांदोव्याच्या दृष्टांतीच्या। जळमांडवी अहिरदेश इत्यादि दृष्टांतीच्या अन्यथाज्ञानाचा अभाव (क्षमा) क्रोधाचा अभाव। सूडबुद्धी नसणे (सत्यम्) मनसा वाचा कर्तव्ये जे अंतःकरणी तेच वाचेवर तेच कृतीत वर्तणे । यथार्थता (दम) कर्मेंद्रियांचा निग्रह। अष्टस्वभावाविषयी संयम (शम:) ज्ञाने. क्रियांचा व मनाचाही निग्रह ( सुखम् ) विधी प्राप्त झाला असता सुख मानणे। ईश्वर संबंधिये जड चेतन पदार्थ यांचा योग आला असता समाधान मानणे (दुःखम् ) षड्विध दुःख अथवा विधी प्राप्त नसता त्याबद्दल अपरितोष मानणे। ईश्वरसंबंधीये पदार्थ त्यांचा विभाग होतांना दुःख वाटणे (भवः) दष्टाचा प्रसव गुणांची उत्पत्ती (च) आणि (अभाव) अनिष्टाचा प्रसव प्रयत्न करून अभाव करणे (भयम्) वारिले करण्याविषयी साधनदात्याचे थोरच भय मानणे । अनिष्ट कर्माविषयी भय। परमेश्वराच्या खंतीविषयी भय (च) आणि (अभयम्) विहित कर्मे करीत असता निर्भयपणे आचरणे । विधी आचरत असता निर्भयपणे तो विधी आचरणे : 'अरण्यात असता मला वाघ खाईल' हे भय नाही : तसेच 'मी हे कर्म केल्याने दुष्ट दुर्जन माझी निंदा करतील व माझ्याशी प्रतिकूळतेने वागतील.' त्याविषयी अजिबात निर्भय होऊन असणे : (एव) त्याचप्रमाणे .. ।।४।।
१०.०५श्री भगवानुवाच
अहिंसा समता तुष्टिस्। तपो दानं यशोऽयशः ।
भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ।।१०/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहिंसा समता तुष्टिः ।
तपः दानम् यशः अयशः ।
भवन्ति भावाः भूतानाम् ।
मत्तः एव पृथग्विधाः ।
तपः दानम् यशः अयशः ।
भवन्ति भावाः भूतानाम् ।
मत्तः एव पृथग्विधाः ।
अन्वय
अहिंसा । समता । तुष्टिः । तपः । दानम् । यशः । अयशः । भावाः । पृथग्विधाः । भूतानाम् । मत्तः । एव । भवन्ति ।
मराठी अर्थ
(अहिंसा) मनसा वाचा कर्तव्ये जीवमात्रास दुःख न देणे । शारीरे वाचिके मानसिके इतरांना न दुखवण्याची वृत्ती (समता) जीवमात्राविषयी समभाव असणे । 'न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः' असा भाव असणे (एथ 'मारिता पूजिता समानचि होआवा' हे वचन ) (तुष्टिः) यदृच्छा दैवदत्त प्राप्त असलेल्या दृष्टपर पदार्थाविषयी अर्थात अन्न। वस्त्र त्यातच अजगर गुरून्याये समाधान मानणे। हाव न धरणे अथवा मनन चिंतनादि विधीतच संतुष्ट असणे। त्यासच करमणूक मानणे (तपः) शारीरे। वाचिके। मानसिके जे १७व्या अध्यायात सांगितले तप ते निष्कामपणे आचरणे अथवा आपले दास्य आपण करणे आणिकांना न सांगणे। आणिकाकडून दास्याची अपेक्षा अजिबात न करणे (दानम्) सत्पात्री असलेनि पदार्थे द्रव्य वस्त्रादिकांचे अवंचकपणे दान करणे अथवा सत्पात्रास आर्तीनुसार विधीनिषेधाचे नित्यानित्यवस्तुविवेकाचे ज्ञान करणे । आपल्याजवळ जे आहे ते आणिकास देण्याची वृत्ती (यशः) अनुसरणरूप करणीयासच आपले यश मानणे । सत्कर्मामुळे कीर्ती होणे (अयशः) दुष्कर्मामुळे अपकीर्ती होणे । विधीभंग निषेधाचरणास थोर अपकिर्ती मानणे. जैसे दुर्भगेच्या दृष्टांती त्या दुर्भगेस आपल्या सदर्थ बापाभाऊवाची सुताउवे पाटावे अपयशकारक वाटतात. याचेनि पालटे पती अनुकंपा प्रसन्नता यशकारक वाटते तेणे न्याये कर्मरहाटी अपयशकारक व दैवरहाटी (दैवसवा भोग) यशरूप किर्तीकारक मानणे (भावाः) असे हे सद्भाव। सद्गुण। सदाचार (पृथिव्वधाः) पृथक पृथक प्रकारचे वेगवेगळ्या निरनिराळ्या लक्षणांचे (भूतानाम्) अनुसरलेल्या ज्ञानियांच्या ठाई । भुतांच्या ठिकाणी ( मत्तः एव) माझ्यामुळेच (भविन्त) उपतिष्ठतात। उद्भवतात। प्रसवतात: भुतांच्या ठिकाणी त्यांचा अविष्कार होतो. मी ब्रह्मविद्या शास्त्रात हे सर्व भाव साकल्याने प्रकाशतो. मागील संस्काराच्या बिडव्याने आणि सांप्रत प्रयत्नाने सुसंस्कृत बोधवंत अंगी बाणवण्याचा प्रयत्न करतो. माझ्या कृपारूप मनोधर्मामुळेच ते सद्भाव त्याचे ठाई स्थिर होतात। नित्यत्वाने असतात. पुनः संबंधास अथवा प्रेमास बोधवंत पात्र न झाला तरीदेखील ते भाव देहांतरी पडल्यावरही त्याचे ठाई भजवतात. म्हणून अनुसरल्या बोधवंतासाठी भूत शब्दाचा प्रयोग केला आहे. दुसरेनि अर्थे किटकीही चिंतनामुळे भिंगुरटी होते तद्वत अनुसरणाउपरी ज्ञानिया जे यथायुक्त स्मरण करतो त्या स्मरणामुळे उपरोक्त सद्भाव (जे पूर्णत्वाने परमेश्वरातच असतात) त्या ज्ञानियास बाणतात.
हे सर्व भावदेखील विभूतीच आहेत. या विभूतीच आहेत. आता पुढे भावरूप विभूती सांगत आहेत. ।।५।।
हे सर्व भावदेखील विभूतीच आहेत. या विभूतीच आहेत. आता पुढे भावरूप विभूती सांगत आहेत. ।।५।।
१०.०६श्री भगवानुवाच
महर्षयः सप्त पूर्वे। चत्वारो मनवस्तथा ।
मद्भावा मानसा जाता। येषां लोक इमाः प्रजाः ।।१०/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
महर्षयः सप्त पूर्वे ।
चत्वारः मनवः तथा ।
मद्भावाः मानसाः जाताः ।
येषाम् लोक इमाः प्रजाः ।
चत्वारः मनवः तथा ।
मद्भावाः मानसाः जाताः ।
येषाम् लोक इमाः प्रजाः ।
अन्वय
पूर्वे । सप्त महर्षयः । तथा । चत्वारः मनवः । मद्भावाः । मानसाः जाताः । लोके । येषाम् । इमाः प्रजाः ।
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी सांगितलेले भाव अनुष्ठुन ज्यांनी प्रमाद चुकविला ते उद्धरून गेले। संपादले जातात. मागील श्लोकी सांगितलेल्या भावांपैकी काही भाव त्यांचे ठिकाणी तृटीरूपाने असतात. त्या सद्भावामुळेच त्यांची लोकी प्रसिद्धी असते
(पूर्वे) कृतयुगारंभी (चालू चौकडीच्या) (सप्तमहर्षयः) भृगू आदि सात महर्षी (तथा) त्याचप्रमाणे ( चत्वारः मनवः) चार मनू (त्यांची नावे गीतेत इतरत्र आलेली नाहीत.) (मद्भावाः) (ज्ञानदेही माझ्या ठिकाणी भाव ठेवणारे असल्यामुळे) विपरीतवेध लाभून (मानसाः जाताः) कृतयुगारंभी माझ्या प्रवृत्तीने मायेद्वारा रचून संपादले गेले (लोके) या जगात (येषाम्) या ऋषी व मनूचेच वंशज (इमाः प्रजाः) ही सर्व प्रजा आहे.
(पूर्वे) पुरातन काळी। सृष्ट्यारंभी। प्राथमिक अभ्यासासाठी तिचा उपयोग केला जायचा. ।।६।।
(पूर्वे) कृतयुगारंभी (चालू चौकडीच्या) (सप्तमहर्षयः) भृगू आदि सात महर्षी (तथा) त्याचप्रमाणे ( चत्वारः मनवः) चार मनू (त्यांची नावे गीतेत इतरत्र आलेली नाहीत.) (मद्भावाः) (ज्ञानदेही माझ्या ठिकाणी भाव ठेवणारे असल्यामुळे) विपरीतवेध लाभून (मानसाः जाताः) कृतयुगारंभी माझ्या प्रवृत्तीने मायेद्वारा रचून संपादले गेले (लोके) या जगात (येषाम्) या ऋषी व मनूचेच वंशज (इमाः प्रजाः) ही सर्व प्रजा आहे.
(पूर्वे) पुरातन काळी। सृष्ट्यारंभी। प्राथमिक अभ्यासासाठी तिचा उपयोग केला जायचा. ।।६।।
१०.०७श्री भगवानुवाच
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।
सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ।।१०/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एताम् विभूतिम् योगम् च ।
मम यः वेत्ति तत्त्वतः ।
सः अविकम्पेन योगेन ।
युज्यते न अत्र संशयः ।
मम यः वेत्ति तत्त्वतः ।
सः अविकम्पेन योगेन ।
युज्यते न अत्र संशयः ।
अन्वय
यः । एताम् । मम । विभूतिम् । च । योगम् । तत्त्वतः । वेत्ति । सः । अविकम्पेन । योगेन । युज्यते । अत्र । संशयः । न ।
मराठी अर्थ
(यः) जो सकार्य बोधवंत। (एताम् ) या (मम) माझ्या। (विभूतिम्) परम ऐश्वर्याला (जीवोद्धरण हेच खरे परम ऐश्वर्य होय हे व्यक्तमंताविषयी)। (च) आणि। (योगम्) सर्वशक्तीमंततेला। (तत्त्वतः) यथार्थपणे तत्त्वपूर्वक। (वेत्ति) जाणतो। (सः) तो अनुसरला। (अविकम्पेन योगेन) निश्चल अशा ध्यानयोगाने। स्मरणयोगाने। (युज्यते) मज व्यक्तमंताशी संलग्न होतो। संबद्ध होतो। (अत्र) यात। (संशय:) संदेह। (न) नाही. ॥७॥
१०.०८श्री भगवानुवाच
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते मां। बुधा भावसमन्विताः ।।१०/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहम् सर्वस्य प्रभवः ।
मत्तः सर्वम् प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते माम् ।
बुधाः भावसमन्विताः ।
मत्तः सर्वम् प्रवर्तते ।
इति मत्वा भजन्ते माम् ।
बुधाः भावसमन्विताः ।
अन्वय
अहम् । सर्वस्य । प्रभवः । मत्तः । सर्वम् । प्रवर्तते । इति । मत्वा । बुधाः । माम् । भावसमन्विताः । भजन्ते ।
मराठी अर्थ
त्या अनुसरल्या बोधवंताची मजविषयीची धारणा कशी असते आणि ते मला कसे भजतात. ते थोडक्यात सांगतो.
( अहम् ) मी (अव्यक्त परमेश्वर)। (सर्वस्य) जीव। देवता आणि प्रपंच यांच्या (प्रभवः) उपपत्तीस (व्यक्तीला येण्यास निमित्तकारण आहे.)। (मत्त:) माझ्यामुळेच। (सर्वम्) पदार्थत्रय। (प्रवर्तते) आपापले कार्य करीत आहेत. सूर्योदय झाल्यावर सर्वांना आपापले कर्म करण्याची स्फूर्ती होते तेणे न्याये माझ्या प्रवृत्तीमुळे देवतांना जीवांना फळ संपादावे अशी स्फूर्ती होते। जीवाचा अर्जकभाव कार्यास येतो। प्रपंच द्रवून त्यापासून पृथ्वी मुख्यकरून समस्त भेंड माया बनवते.
* दुसरा अर्थ :- ( मत्त:) मज व्यक्त अवतारामुळे (सर्वम्) अवघे उद्धरणचक्र। (प्रवर्तते) चालले आहे। (इति मत्वा) असे प्रत्ययपूर्वक मानून। (बुधा:) अनुसरलेले ज्ञानिये। (माम्) मज व्यक्तमंताला। (भावसमन्विताः) भक्तीभावाने श्रद्धेने युक्त होतसांते। (भजन्ते) भजतात. ॥८॥
( अहम् ) मी (अव्यक्त परमेश्वर)। (सर्वस्य) जीव। देवता आणि प्रपंच यांच्या (प्रभवः) उपपत्तीस (व्यक्तीला येण्यास निमित्तकारण आहे.)। (मत्त:) माझ्यामुळेच। (सर्वम्) पदार्थत्रय। (प्रवर्तते) आपापले कार्य करीत आहेत. सूर्योदय झाल्यावर सर्वांना आपापले कर्म करण्याची स्फूर्ती होते तेणे न्याये माझ्या प्रवृत्तीमुळे देवतांना जीवांना फळ संपादावे अशी स्फूर्ती होते। जीवाचा अर्जकभाव कार्यास येतो। प्रपंच द्रवून त्यापासून पृथ्वी मुख्यकरून समस्त भेंड माया बनवते.
* दुसरा अर्थ :- ( मत्त:) मज व्यक्त अवतारामुळे (सर्वम्) अवघे उद्धरणचक्र। (प्रवर्तते) चालले आहे। (इति मत्वा) असे प्रत्ययपूर्वक मानून। (बुधा:) अनुसरलेले ज्ञानिये। (माम्) मज व्यक्तमंताला। (भावसमन्विताः) भक्तीभावाने श्रद्धेने युक्त होतसांते। (भजन्ते) भजतात. ॥८॥
१०.०९श्री भगवानुवाच
मच्चित्ता मगतप्राणा। बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ।।१०/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मच्चित्ताः मङ्गतप्राणाः ।
बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तः च माम् नित्यम् ।
तुष्यन्ति च रमन्ति च ।
बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तः च माम् नित्यम् ।
तुष्यन्ति च रमन्ति च ।
अन्वय
मच्चिताः । मगतप्राणाः । नित्यम् । परस्परम् । बोधयन्तः । माम् च । कथयन्तः । च । तुष्यन्ति । च । रमन्ति ।
मराठी अर्थ
ते कशाप्रकारे भजतात ते ऐक। (मच्चिताः) माझ्या ठिकाणीच मनाला। चित्ताला। बुद्धीला। अहंकाराला लावणारे योजणारे. (आठव्या श्लोकी सन्निधानस्थित अनुसरल्या ज्ञानियांचे भजणे सांगितले. नवव्या श्लोकी असन्निधानस्थित ज्ञानियांचे भजणे सांगितले. ।।९।।
१०.१०श्री भगवानुवाच
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ।।१०/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तेषाम् सततयुक्तानाम् ।
भजताम् प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगम् तम् ।
येन माम् उपयान्ति ते ।
भजताम् प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगम् तम् ।
येन माम् उपयान्ति ते ।
अन्वय
सततयुक्तानाम् । प्रीतिपूर्वकम् । भजताम् । तेषाम् । तम् बुद्धियोगम् । ददामि । येन । ते । माम् । उपयान्ति ।
मराठी अर्थ
( सततयुक्तानाम्) निरंतर माझ्याशी लागलेपणामुळे संलग्न असलेल्या। (प्रीतिपूर्वकम् भजताम्) प्रीतिपूर्वक भजणाऱ्या। (तेषाम्) त्या अनुसरलेल्यांना। (तम् बुद्धियोगम्) पुन: संबंधरूप बुद्धीयोग अथवा संचारी प्रेमरूप बुद्धीयोग। (ददामि ) देतो। (येन) ज्या योगामुळे। (ते) ते साधक। (माम्) मला (अव्यक्ताभिप्राये)। (उपयान्ति) प्राप्त करून घेतात.
आठव्या व नवव्या श्लोकी सांगितलेल्या साधनेची फलश्रुती घरगत १०व्या श्लोकी सांगितली. घरगत श्लोकी सांगितलेला बुद्धीयोग अव्यभिचारी एणे अर्थे उत्तम होय. ।।१०।।
आठव्या व नवव्या श्लोकी सांगितलेल्या साधनेची फलश्रुती घरगत १०व्या श्लोकी सांगितली. घरगत श्लोकी सांगितलेला बुद्धीयोग अव्यभिचारी एणे अर्थे उत्तम होय. ।।१०।।
१०.११श्री भगवानुवाच
तेषामेवानुकम्पार्थं। अहमज्ञानजं तमः ।
नाशयाम्यात्मभावस्थो। ज्ञानदीपेन भास्वता ।।१०/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तेषाम् एव अनुकम्पार्थम् ।
अहम् अज्ञानजम् तमः ।
नाशयामि अत्मभावस्थः ।
ज्ञानदीपेन भास्वता ।
अहम् अज्ञानजम् तमः ।
नाशयामि अत्मभावस्थः ।
ज्ञानदीपेन भास्वता ।
अन्वय
तेषाम् । अनुकम्पार्थम् । एव । अहम् । आत्मभावस्थः । अज्ञानजम् । तम: । भास्वता । ज्ञानदीपेन । नाशयामि ।
मराठी अर्थ
पुन: संबंधरूप बुद्धयोग दिल्यानंतरही त्या अनुसरलेल्यांना अविद्याछेदास पात्र करण्यासाठी कर्मफळांचे क्षाळण करणे आवश्यक आहे म्हणून। ( तेषाम्) त्या अनुसरल्यावर। (अनुकम्पार्थम्) अनुग्रह करण्यासाठी । (एव) च (निश्चयाने)। (अहम् ) मी साधनदाता। (आत्मभावस्थः) त्यांच्या ठिकाणी असलेले (अज्ञानजम्) अज्ञानजन्य। (तमः) अन्यथाज्ञान। ( भास्वता) प्रकाशमान अशा। (ज्ञानदीपेन ) सत्ता। सामान्य। विशेषज्ञानरूप दीपकाने। (नाशयामि) नष्ट करतो.
दुसरेनि अर्थे (ज्ञानदीपेन ) अनुभवज्ञानरूप दीपकाने। (नाशयामि) नष्ट करतो. ।। ११ । ।
दुसरेनि अर्थे (ज्ञानदीपेन ) अनुभवज्ञानरूप दीपकाने। (नाशयामि) नष्ट करतो. ।। ११ । ।
१०.१३अर्जुन उवाच
परं ब्रह्म परं धाम। पवित्रं परमं भवान् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यं। आदिदेवमजं विभुम् ।।१०/१२।।
आहुस्त्वामृषयः सर्वे। देवर्षिर्नारदस्तथा ।
असितो देवलो व्यासः। स्वयं चैव ब्रवीषि मे ।।१०/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
परम् ब्रह्म । परम् धाम ।
पवित्रम् परमम् भवान् ।
पुरुषम् शाश्वतम् दिव्यम् ।
आदिदेवम् अजम् विभुम् ।
आहुः त्वाम् ऋषयः सर्वे ।
देवर्षि नारदः तथा ।
असितः देवलः व्यासः ।
स्वयम् च एव ब्रवीषि मे ।
पवित्रम् परमम् भवान् ।
पुरुषम् शाश्वतम् दिव्यम् ।
आदिदेवम् अजम् विभुम् ।
आहुः त्वाम् ऋषयः सर्वे ।
देवर्षि नारदः तथा ।
असितः देवलः व्यासः ।
स्वयम् च एव ब्रवीषि मे ।
अन्वय
(अन्वय २): अर्जुन उवाच । भवान् । परम् ब्रह्म । परम् धाम । परमम् पवित्रम् । असितः । देवलः । व्यासः । देवर्षि नारदः । तथा । सर्वे ऋषयः । त्वाम् । शाश्वतम् । दिव्यम् । पुरुषम् । आदिदेवम् । अजम् । विभुम् । आहुः । च । स्वयम् । एव । मे । ब्रवीषि ।
मराठी अर्थ
भगवंतांनी आपल्या प्रभावाचे जीवोद्धरण कार्याचे केलेले वर्णन ऐकून। (अर्जुन उवाच ) ज्ञानपूर्वक स्तुती करण्याच्या उद्देशाने श्री अर्जुनदेव बोलू लागले। ( भवान् ) आपण। (परम् ब्रह्म) परब्रह्म। (परम् धाम) अविद्यारहित जीवांचे श्रेष्ठ असे निवासस्थान (परकैवल्य)। (परमम् पवित्रम्) जीवोद्धारक (जीवांना पवित्र करणारे। ज्ञानप्रेमादि साधन ते देणारे) असे आहात म्हणूनच। (असित: देवलः व्यासः) महर्षी असित। महर्षी देवल। महर्षी व्यास। (देवर्षि नारदः) आणि देवर्षी नारद। (तथा) त्याचप्रमाणे। (सर्वे ऋषयः) सर्वच द्रष्टे ज्ञानिये। (त्वाम्) आपणास (शाश्वतम् दिव्यम् पुरुषम् ) सनातन असा प्रकाशमान परमेश्वर अथवा अखंड अशा ज्ञान प्रकाशाचा आश्रयस्थान परमेश्वर। (आदिदेवम्) चैतन्यमुख्य सकळ देवतांचा मुख्य धनी। (अजम्) जन्मरहित आणि। (विभुम् ) सर्वव्यापक। (आहुः ) म्हणतात। (च) आणि। (स्वयम् एव ) स्वतः आपणदेखील। (मे) मला आपला प्रभाव। ( ब्रवीषि ) सांगत आहात. ।। १२-१३।।
१०.१४अर्जुन उवाच
सर्वमेतदृतं मन्ये। यन्मां वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ।।१०/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वम् एतत् ऋतम् मन्ये ।
यत् माम् वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिम् ।
विदुः देवा न दानवाः ।
यत् माम् वदसि केशव ।
न हि ते भगवन् व्यक्तिम् ।
विदुः देवा न दानवाः ।
अन्वय
केशव । यत् । माम् । वदसि । एतत् । सर्वम् । ऋतम् । मन्ये । हि । भगवन् । ते । व्यक्तिम् । दानवाः । न विदुः । न देवा ।
मराठी अर्थ
(केशव) हे केशवा। (यत्) जे काही। (माम्) मला। ( वदसि ) आपण सांगत आहात। (एतत् सर्वम्) ते सर्वच। (दृतम् मन्ये) सत्य मानतो। (हि) कारण की। (भगवन्) हे भगवंता। (ते) आपल्या (व्यक्तिम्) व्यक्त झालेल्या स्वरूपाला ( मायापुरधारी अवताराला)। (दानवाः न विदुः) भौतिक ज्ञानालाच श्रेष्ठ ज्ञान समजणारे इंद्रियजन्य ज्ञानालाच प्रमाण मानणारे दनुवंशी अर्थात राक्षस लोक जाणत नाहीत. फार काय। (न देवाः) देवतादेखील जाणत नाहीत. तात्पर्य। आपलेच शब्द वर्णन प्रमाण मानले पाहीजेत. ।।१४।।
१०.१५अर्जुन उवाच
स्वयमेवात्मनात्मानं। वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश। देवदेव जगत्पते ।।१०/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्वयम् एव आत्मना आत्मानम् ।
वेत्थ त्वम् पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश ।
देवदेव जगत्पते ।
वेत्थ त्वम् पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश ।
देवदेव जगत्पते ।
अन्वय
पुरुषोत्तम । भूतभावन । भूतेश । देवदेव । जगत्पते । त्वम् । स्वयम् । आत्मना । आत्मानम् । वेत्थ ।
मराठी अर्थ
( पुरुषोत्तम) हे पुरुषोत्तमा। (भूतभावन) आपण सर्व भूतांना (जीवादेवतांना) निमित्तत्वे उत्पादक आहात। (भूतेश) त्या जीवादेवतांचे नियंते आहात। (देवदेव) चैतन्यमुख्य देवतांचेही देव आहात। (जगत्पते) हे त्रैलोक्याच्या स्वामी। (त्वम्) आपण। (स्वयम्) स्वत:च। (आत्मना ) स्वत: द्वारा। (आत्मनाम् ) स्वतःला। (वेल्थ) पूर्णपणे जाणता अर्थात इतर कोणीही कोणत्याही साधनाने आपणास जाणू शकत नाही. आपण दिलेल्या ज्ञानसाधनानेच आपणास जाणणे शक्य आहे. ।।१५।
१०.१६अर्जुन उवाच
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकान्। इमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ।।१०/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वक्तुम् अर्हसि अशेषेण ।
दिव्याः हि आत्मविभूतयः ।
याभिः विभूतिभिः लोकान् ।
इमान् त्वम् व्याप्य तिष्ठसि ।
दिव्याः हि आत्मविभूतयः ।
याभिः विभूतिभिः लोकान् ।
इमान् त्वम् व्याप्य तिष्ठसि ।
अन्वय
याभिः । विभूतिभिः । इमान् लोकान् । व्याप्य । तिष्ठसि । दिव्याः । आत्मविभूतयः । अशेषेण । त्वम् । हि । वक्तुम् । अर्हसि ।
मराठी अर्थ
आपल्या स्वरूपाचे यथातथ्य ज्ञान ज्याप्रमाणे आपणच सांगू शकता त्याचप्रमाणे आपल्या अधिन असलेल्या विभूतींचे ज्ञानदेखील आपणच सांगू शकाल. इतरांच्या सांगण्यात अन्यथाज्ञानाचे मिश्रण संभवते म्हणून.
(याभि:) ज्या (विभूतिभिः) विभूतींद्वारा आपण ( इमान् लोकान् ) चतुर्विध कर्मफळीच्या जीवांना (व्याप्य तिष्ठसि ) नियामकत्वे ऐश्वर्यभावे व्यवस्थापक भावे व्यापून आहात त्या (दिव्याः) पंचप्रकारवंत अथवा अलौकिक तेजसंपन्न अशा। (आत्मविभूतयः) आपल्या विभूतींचे वर्णन। (अशेषेण) संपूर्णत्वाने। (त्वम् हि ) आपणच (वक्तुम्) सांगणे। (अर्हसि) योग्य आहे. ।। १६ ।।
(याभि:) ज्या (विभूतिभिः) विभूतींद्वारा आपण ( इमान् लोकान् ) चतुर्विध कर्मफळीच्या जीवांना (व्याप्य तिष्ठसि ) नियामकत्वे ऐश्वर्यभावे व्यवस्थापक भावे व्यापून आहात त्या (दिव्याः) पंचप्रकारवंत अथवा अलौकिक तेजसंपन्न अशा। (आत्मविभूतयः) आपल्या विभूतींचे वर्णन। (अशेषेण) संपूर्णत्वाने। (त्वम् हि ) आपणच (वक्तुम्) सांगणे। (अर्हसि) योग्य आहे. ।। १६ ।।
१०.१७अर्जुन उवाच
कथं विद्यामहं योगिंस् त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु। चिन्त्योऽसि भगवन्मया ।।१०/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कथम् विद्याम् अहम् योगिन् ।
त्वाम् सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु ।
चिन्त्यः असि भगवन् मया ।
त्वाम् सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु ।
चिन्त्यः असि भगवन् मया ।
अन्वय
योगिन् । सदा । परिचिन्तयन् । अहम् । त्वाम् । कथम् । विद्याम् । भगवन् । च । केषु केषु । भावेषु । मया । चिन्त्यः । असि ।
मराठी अर्थ
(योगिन्) हे योगेश्वरा (आपणास हे विचारण्याचा माझा हेतु इतकाच की)। (सदा) नेहमी। (परिचिन्तयन्) (तुमचं) चिंतन करीत असतांना। (अहम् ) मी। (त्वाम्) आपणास (कथम्) कशाप्रकारे। (विद्याम् ) जाणावे अर्थात आपला आणि विभूतीचा आधेय आधारसंबंध कशाप्रकारे आहे हे कळल्याशिवाय मी आपले यथार्थभावे चिंतन करू शकणार नाही म्हणून। (भगवन्) हे भगवंता। (च) आणि। (केषु केषु भावेषु) कोणत्या कोणत्या पदार्थांमधे कशारितीने आपले श्रेष्ठत्व। (मया) माझ्याकडून। (चिन्त्य: असि) आपण चिंतन करण्यास योग्य आहात. ।।१७।।
१०.१८अर्जुन उवाच
विस्तरेणात्मनो योगं। विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि। श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ।।१०/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विस्तरेण अत्मनः योगम् ।
विभूतिम् च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिः हि ।
श्रृण्वतः न अस्ति मे अमृतम् ।
विभूतिम् च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिः हि ।
श्रृण्वतः न अस्ति मे अमृतम् ।
अन्वय
जनार्दन । आत्मनः । योगम् । च । विभूतिम् । भूयः । विस्तरेण । कथय । हि । अमृतम् । श्रृंण्वतः । मे । तृप्तिः । न । अस्ति ।
मराठी अर्थ
( जनार्दन) बोधवंत जनाते काइ पा परि प्रमादिया वेधवंतातेही जन्म मागत्या देवा अथवा सुबोधिया कडून प्रेमाची याचना ज्याचेजवळ केली जाते अशा परमेश्वरा। (आत्मन: योगम् ) आपल्या प्रभावशाली ज्ञानयोगाला। (च) आणि। (विभूतिम्) पदार्थत्रयाते नियमी त्या विशेष ऐश्वर्याला (भूयः) पुनरपि (विस्तरेण कथय ) सविस्तर सांगा। (हि) कारण की। (अमृतम्) हे ज्ञानामृत। (शृण्वतः) ऐकत असता (कर्णद्वारे प्राशन करीत असता)। (मे) मला। (तृप्तिः न अस्ति) तृप्ती वाटत नाही। उत्कंठा कायमच असते. ।।१८।।
१०.१९श्री भगवानुवाच
हन्त ते कथयिष्यामि। दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ। नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ।।१०/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
हन्त ते कथयिष्यामि ।
दिव्या हि आत्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ ।
न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ।
दिव्या हि आत्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ ।
न अस्ति अन्तः विस्तरस्य मे ।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच । कुरुश्रेष्ठ । हन्त । ते । प्राधान्यतः । दिव्याः । आत्मविभूतयः । कथयिष्यामि । हि । मे । विस्तरस्य । अन्तः । न । अस्ति ।
मराठी अर्थ
अर्जुनाचिया पृच्छेवरून जिज्ञासेमुळे। (श्रीभगवानुवाच ) श्रीभगवान प्रसन्नतेने बोलू लागले। (कुरुश्रेष्ठ) हे कुरुश्रेष्ठा। (हन्त) (हा उद्गारवाचक उच्चार आहे। अव्यय आहे. ते कधी प्रसन्नतादर्शक तर कधी कारुण्यदर्शक अनुकंपादर्शक असते.) बरे तर आता मी। (ते) तुला। (प्राधान्यतः) मुख्य मुख्य अशा। (दिव्या आत्मविभूतयः) आपल्या दिव्य विभूती। (कथयिष्यामि) सांगतो. (हि) (विस्ताराने सांगत नाही) कारण की। (मे) माझ्या विभूतीच्या (विस्तरस्य) विस्ताराचा। (अन्तः) गणना। (न अस्ति) नाही. ।।१९।
१०.२०श्री भगवानुवाच
अहमात्मा गुडाकेश। सर्वभूताशयस्थितः ।
अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ।।१०/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आत्मा गुडाकेश ।
सर्वभूताशयस्थितः ।
अहम् आदि च मध्यम् च ।
भूतानाम् अन्तः एव च ।
सर्वभूताशयस्थितः ।
अहम् आदि च मध्यम् च ।
भूतानाम् अन्तः एव च ।
अन्वय
गुडाकेश । अहम् । सर्वभूताशयस्थितः । आत्मा । च । भूतानाम् । आदि । च । मध्यम् । अन्तः । च । अहम् । एव ।
मराठी अर्थ
(गुडाकेश) हे निद्रा जिंकणाऱ्या अर्जुना माझी मुख्य विभूती ऐक। ( अहम् ) मी सर्वात्मक धर्मेकरून। (सर्वभूताशयस्थितः ) समस्त जीव देवतांच्या सूक्ष्मातिसूक्ष्म भागी कडतरून असलेला। (आत्मा) सर्वव्यापक असा आहे। (च) आणि। (भूतानाम् आदि) व्यक्त झालेल्या सर्व जीव देवतांचा आदिकारण आहे। (च) आणि। (मध्यम्) सृष्टीकाळी असणारी त्या जीवदेवतांची यथास्थिती। (अन्तः) शेवट। (च) देखील। (अहम् एव) मीच आहे. या श्लोकी पहिल्या दोन पादात सिद्धांत अर्थ ईश्वरीचा सर्वात्मक धर्म ही विभूती व दुसऱ्या दोन पादात सर्वकर्तृत्व धर्म ही विभूती सांगीतली आहे. अर्थात ह्या दोन विभूती अभावरूप असून (ईश्वर स्वरूपाशी सरळ संबंध असलेल्या) आहेत. केचित् मते पहिल्या दोन पादात संलग्न आणि व्यक्त अव्यक्त दोन्ही माया विभूती म्हणून सांगितल्या. ।।२०।।
१०.२१श्री भगवानुवाच
आदित्यानामहं विष्णुत्र। ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ।।१०/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आदित्यानाम् अहम् विष्णुः ।
ज्योतिषाम् रविः अंशुमान् ।
मरीचिः मरुताम् अस्मि ।
नक्षत्राणाम् अहम् शशी ।
ज्योतिषाम् रविः अंशुमान् ।
मरीचिः मरुताम् अस्मि ।
नक्षत्राणाम् अहम् शशी ।
अन्वय
ज्योतिषाम् । अंशुमान् । रविः । आदित्यानाम् । विष्णुः । अहम् । मरुताम् । मरीचिः । अहम् । नक्षत्राणाम् । शशी । अस्मि ।
मराठी अर्थ
अर्जुनाच्या पहील्या श्लोकाचे उत्तर (चिंतन करीत असतांना आपणास म्या कसे जाणावे?) मागील श्लोकी दिले. दुसऱ्या प्रश्नाचे व विभूतींविषयीच्या जिज्ञासेचे उत्तर भगवंत देत आहेत की
(ज्योतिषाम्) प्रखर तेजस्वी पदार्थांमध्ये। (अंशुमान् रविः) सहस्त्रावधी किरणांनी संपन्न असा सूर्य ही माझी विभूती समज। (आदित्यानाम् ) त्या सूर्याच्या द्वादशभेदी नामांमध्ये। (विष्णुः अहम् ) विष्णु नावाने प्रसिद्ध असलेला सूर्य तो सर्वश्रेष्ठ होय. (सूर्याला प्रत्येक महिन्यात नाव बदलते. त्याला विष्णु नाव जेव्हा असते त्या काळात तो प्राणीमात्रांना आरोग्यदायी असतो.)। (मरुताम् ) मरुत्गण नामक देवता स्वर्ग थोव्यात आहेत. त्या संख्येने ४९ असल्याचे पुराणांतरी म्हटलेले आहे. या देवतांत। (मरीचिः अहम् ) मरीचि नावाचा मरुत् श्रेष्ठ आहे। (नक्षत्राणाम् ) नक्षत्रांमध्ये। (शशी अस्मि) चंद्र सर्वश्रेष्ठ आहे कारण इतर नक्षत्रांचा प्रकाश अथवा अस्तित्व भूतलावरील प्राण्यांच्या उपयोगी नाही. चंद्रामुळे मात्र वनस्पतींचे पोषण होते. समुद्रात भरती ओहटी येऊन वातावरण शुद्ध होण्यास मदत होते. ॥ २१ ॥
(ज्योतिषाम्) प्रखर तेजस्वी पदार्थांमध्ये। (अंशुमान् रविः) सहस्त्रावधी किरणांनी संपन्न असा सूर्य ही माझी विभूती समज। (आदित्यानाम् ) त्या सूर्याच्या द्वादशभेदी नामांमध्ये। (विष्णुः अहम् ) विष्णु नावाने प्रसिद्ध असलेला सूर्य तो सर्वश्रेष्ठ होय. (सूर्याला प्रत्येक महिन्यात नाव बदलते. त्याला विष्णु नाव जेव्हा असते त्या काळात तो प्राणीमात्रांना आरोग्यदायी असतो.)। (मरुताम् ) मरुत्गण नामक देवता स्वर्ग थोव्यात आहेत. त्या संख्येने ४९ असल्याचे पुराणांतरी म्हटलेले आहे. या देवतांत। (मरीचिः अहम् ) मरीचि नावाचा मरुत् श्रेष्ठ आहे। (नक्षत्राणाम् ) नक्षत्रांमध्ये। (शशी अस्मि) चंद्र सर्वश्रेष्ठ आहे कारण इतर नक्षत्रांचा प्रकाश अथवा अस्तित्व भूतलावरील प्राण्यांच्या उपयोगी नाही. चंद्रामुळे मात्र वनस्पतींचे पोषण होते. समुद्रात भरती ओहटी येऊन वातावरण शुद्ध होण्यास मदत होते. ॥ २१ ॥
१०.२२श्री भगवानुवाच
वेदानां सामवेदोऽस्मि। देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ।।१०/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वेदानाम् सामवेदः अस्मि ।
देवानाम् अस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणाम् मनः च अस्मि ।
भूतानाम् अस्मि चेतना ।
देवानाम् अस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणाम् मनः च अस्मि ।
भूतानाम् अस्मि चेतना ।
अन्वय
वेदानाम् । सामवेदः । अस्मि । देवानाम् । वासव । अस्मि । च । इन्द्रियानाम् । मनः । अस्मि । भूतानाम् । चेतना । अस्मि ।
मराठी अर्थ
(वेदानाम् ) तिन्ही वेदांमध्ये। (सामवेदः) सामवेद या नावाने प्रसिद्ध असलेला वेद तो सात्विक ज्ञान असलेला आणि चैतन्यमायेचे (सर्वश्रेष्ठ देवतेचे ) अस्तित्व जाणणारा असल्यामुळे। (अस्मि) सर्वश्रेष्ठ आहे. म्हणून भगवंतांनी सामवेदास विभूतींत स्थान दिले आहे। (देवानाम् ) स्वर्गस्थानातील ३३ कोटी देवतांमध्ये। (वासवः) इंद्र तो। (अस्मि) श्रेष्ठ आहे. अवतारग्रहणाच्या उपयोगी जातो आणि इंद्रफळीच गत्वा मुक्ती संभवते म्हणून त्यास विभूतीमत्व आहे। (च) आणि (इन्द्रियाणाम्) एकादश इंद्रियांमध्ये। (मनः) संकल्पविकल्पात्मक मन। अंतरिंद्रिय। (अस्मि) श्रेष्ठ आहे कारण इंद्रिय विकरतात अथवा व्यापारतात ती मनादि भावे. संलग्न चेष्टकत्व करते ते उल्लेखरूप भाव मनात प्रकट होतात म्हणून मन श्रेष्ठ इंद्रिय होय। (भूतानाम्) मनुष्यदेहधारी जीवांमध्ये। (चेतना) चैतन्य। संलन्न सर्व अधिष्ठानसामर्थ्यापेक्षा पिंडस्थांपेक्षा। (अस्मि) श्रेष्ठ होय. संलग्ना अभावी कर्मरहाटीचे कोणतेच कार्य पूर्णत्वास गेले नसते.
* दुसरा अर्थ :- (भूतानाम्) यच्चयावत् जीवांमध्ये। (चेतना) चेतनत्व। सुखदुःखग्राहकत्व। (अस्मि) मुख्य होय। श्रेष्ठ होय.
* तिसरा अर्थ :- (भूतानाम्) चैतन्यमुख्य सकळ देवतांचे ठाई। (चेतना) तयाचे भावरूप चेतनस्वरूप। (अस्मि) पंचप्रकारास आधार येणे अर्थे श्रेष्ठ होय. का? त्या स्वरूपीच ईश्वराचे अनादिसिद्ध अस्तित्वज्ञान देवतांना आहे. पंचप्रकाराधारे नव्हे. ।।२२।।
* दुसरा अर्थ :- (भूतानाम्) यच्चयावत् जीवांमध्ये। (चेतना) चेतनत्व। सुखदुःखग्राहकत्व। (अस्मि) मुख्य होय। श्रेष्ठ होय.
* तिसरा अर्थ :- (भूतानाम्) चैतन्यमुख्य सकळ देवतांचे ठाई। (चेतना) तयाचे भावरूप चेतनस्वरूप। (अस्मि) पंचप्रकारास आधार येणे अर्थे श्रेष्ठ होय. का? त्या स्वरूपीच ईश्वराचे अनादिसिद्ध अस्तित्वज्ञान देवतांना आहे. पंचप्रकाराधारे नव्हे. ।।२२।।
१०.२३श्री भगवानुवाच
रूद्राणां शकरचास्मि। वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावक श्चास्मि। मेरुः शिखरिणामहम् ।।१०/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रूद्राणाम् शङ्करः च अस्मि ।
वित्तेशः यक्षरक्षसाम् ।
वसूनाम् पावकः च अस्मि ।
मेरुः शिखरिणाम् अहम् ।
वित्तेशः यक्षरक्षसाम् ।
वसूनाम् पावकः च अस्मि ।
मेरुः शिखरिणाम् अहम् ।
अन्वय
रूद्राणाम् । शङ्करः । अस्मि । च । यक्षरक्षसाम् । वित्तेशः । वसूनाम् । पावकः । अस्मि । च । शिखरिणाम् । मेरुः । अहम् ।
मराठी अर्थ
(रुद्राणाम्) एकादश रुद्रांमध्ये। (शङ्करः) शंकर नावाचा रुद्र। (अस्मि) श्रेष्ठ होय. तसेच शंकर रुद्राबद्दल असावे। (च) आणि (यक्षरक्षसाम्) यक्ष राक्षसांमध्ये। (वित्तेश:) कुबेर हा श्रेष्ठ होय. म्हणून त्यास विभूती मानावे। ( वसूनाम् ) स्वर्गस्थ देवतांतील वसूनामक आठ देवतांमध्ये। (पावकः) अनी। (अस्मि) श्रेष्ठ होय. (च) तसेच। (शिखरिणाम्) पर्वतांमध्ये। (मेरुः) मेरु नावाचा। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ आहे. ध्रुव ताऱ्याच्या नेमका खाली अदृश्यमान असा हा पर्वत आहे. बहुसंख्य देवतांचे वास्तव्य असल्यामुळे व सुवर्णवत प्रपंचाचा असल्यामुळे यास श्रेष्ठत्व दिले आहे. ।। २३ ।।
१०.२४श्री भगवानुवाच
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः। सरसामस्मि सागरः ।।१०/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पुरोधसाम् च मुख्यम् माम् ।
विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनाम् अहम् स्कन्दः ।
सरसाम् अस्मि सागरः ।
विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनाम् अहम् स्कन्दः ।
सरसाम् अस्मि सागरः ।
अन्वय
पार्थ । पुरोधसाम् । मुख्यम् । बृहस्पतिम् । माम् । विद्धि । च । सेनानीनाम् । स्कन्धः । अहम् । सरसाम् । सागरः । अस्मि ।
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पार्था। (पुरोधसाम्) पुरोहितांमध्ये। (मुख्यम्) मुख्य अर्थात इंद्राचा पुरोहित जो। (बृहस्पतिम्) बृहस्पती नामक ब्रह्मांडस्था। (माम् विद्धि) श्रेष्ठ आहे असे समज. तात्पर्य। सल्लागारांमध्ये बृहस्पती हा श्रेष्ठ होय। (च) त्याचप्रमाणे। (सेनानीनाम्) युद्धसमयी सैन्याचे नेतृत्व करणाऱ्यांमध्ये। ( स्कन्धः) कैलासस्थ महादेवाचा मानसपुत्र कार्तिकय। ( अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय। (सरसाम्) जलाशयात (सागरः) समुद्र। (अस्मि) विस्ताराचेनि अर्थे। खोलीचेनि अर्थे सर्वश्रेष्ठ होय. ।। २४ ।।
१०.२५श्री भगवानुवाच
महर्षीणां भृगुरहं। गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽमि। स्थावराणां हिमालयः ।।१०/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
महर्षीणाम् भृगुः अहम् ।
गिराम् अस्मि एकम् अक्षरम् ।
यज्ञानाम् जप यज्ञः अस्मि ।
स्थावराणाम् हिमालयः ।
गिराम् अस्मि एकम् अक्षरम् ।
यज्ञानाम् जप यज्ञः अस्मि ।
स्थावराणाम् हिमालयः ।
अन्वय
अहम् । महर्षीणाम् । भृगुः । गिराम् । एकम् । अक्षरम् । अस्मि । यज्ञानाम् । जप यज्ञोऽस्मि । स्थावराणाम् । हिमालयः ।
मराठी अर्थ
( अहम् महर्षीणाम् भृगुः ) मंत्रद्रष्टया वयोवृद्ध ब्राह्मणांमध्ये भृगुऋषी हा सर्वश्रेष्ठ आहे. त्याने केलेल्या भविष्यशास्त्रामुळे दीर्घकाळाचे भवितव्य जाणता येते। (गिराम् एकम् अक्षरम् अस्मि) उच्चारणाच्या अनेक भेदात। शब्दात ॐ हा एकाक्षररूप शब्द श्रेष्ठ होय कारण त्रिगुणात्मक मंत्रांमध्ये तोच आधी असतो. वाणीत। भाषेत अक्षर श्रेष्ठ होय. 'अ' हे अक्षर श्रेष्ठ होय. हे ३३व्या श्लोकात पुढे सांगितले। (यज्ञानाम् जप यज्ञोऽस्मि ) कर्मजन्य व ज्ञानजन्य असे दोन प्रकारचे यज्ञ आहेत. त्या दोन्ही प्रकारच्या यज्ञांना व्यापणारा म्हणून जपयज्ञ म्हणजे नामस्मरणरूप यज्ञ श्रेष्ठ होय। (स्थावराणाम् हिमालय:) हिमालयापेक्षा तो मोठाही आहे पण समुद्रातही अंतर्गत प्रवाह असतात म्हणून तो जसा तसा स्थावर म्हणता येत नाही. ।। २५ ।।
१०.२६श्री भगवानुवाच
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः। सिद्धानां कपिलो मुनिः ।।१०/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम् ।
देवर्षीणाम् च नारदः ।
गन्धर्वाणाम् चित्ररथः ।
सिद्धानाम् कपिलः मुनिः ।
देवर्षीणाम् च नारदः ।
गन्धर्वाणाम् चित्ररथः ।
सिद्धानाम् कपिलः मुनिः ।
अन्वय
सर्ववृक्षाणाम् । अश्वत्थः । च । देवर्षीणाम् । नारदः । गन्धर्वाणाम् । चित्ररथः । सिद्धानाम् । कपिलः । मुनिः ।
मराठी अर्थ
(सर्ववृक्षाणाम् अश्वत्थः) वृक्षजातींममध्ये पिंपळाचा वृक्ष श्रेष्ठ होय. काहींच्या मते अश्वत्थ वृक्षाचा अर्थ वडाचे झाड। (च देवर्षीणाम् नारदः) आणि ऋषीरूप देवतांमध्ये नारद हा श्रेष्ठ होय। (गन्धर्वाणाम् चित्ररथः) अंतराळस्थ गंधर्व देवतांमध्ये चित्ररथ नावाचा गंधर्व श्रेष्ठ होय। (सिद्धानाम् कपिल: मुनिः) सिद्ध पुरुषांमध्ये कपिलमुनि हा श्रेष्ठ होय. भागवतात यास विष्णुचा अवतार मानीले आहे. काहींच्या मते जन्मताच याच्या ठिकाणी वैराग्य व सिद्धीरूप ऐश्वर्य होते ।। २६ ।।
१०.२७श्री भगवानुवाच
उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ।।१०/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उच्चैः श्रवसम् अश्वानाम् ।
विद्धि माम् अमृतोद्भवम् ।
ऐरावतम् गजेन्द्राणाम् ।
नराणाम् च नराधिपम् ।
विद्धि माम् अमृतोद्भवम् ।
ऐरावतम् गजेन्द्राणाम् ।
नराणाम् च नराधिपम् ।
अन्वय
अश्वानाम् । उच्चैःश्रवसम् । अमृतोद्भवम् । माम् । विद्धि । गजेन्द्राणाम् । ऐरावतम् । च । नराणाम् । नराधिपम् ।
मराठी अर्थ
(अश्वानाम् उच्चैःश्रवसम् अमृतोद्भवम्) घोड्यामधे उच्चैःश्रवा नावाचा घोडा। अमृतमंथन प्रसंगी निघालेला घोडा सूर्याचे वाहन मानला जातो। (माम् विद्धि) सर्वश्रेष्ठ आहे असे समज। (गजेन्द्राणाम् ऐरावतम्) ऐरावती नावाचा हत्ती (इंद्रवाहन) सर्वश्रेष्ठ होय. (च) आणि ( नराणाम् नराधिपम् ) पुरुषांमध्ये प्रजेचे नियमन करणारा। शासन करणारा राजा श्रेष्ठ होय. ।। २७।।
१०.२८श्री भगवानुवाच
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः। सर्पाणामस्मि वासुकिः ।।१०/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आयुधानाम् अहम् वज्रम् ।
धेनूनाम् अस्मि कामधुक् ।
प्रजनः च अस्मि कन्दर्पः ।
सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ।
धेनूनाम् अस्मि कामधुक् ।
प्रजनः च अस्मि कन्दर्पः ।
सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः ।
अन्वय
आयुधानाम् । अहम् । वज्रम् । धेनुनाम् । कामधुक् । अस्मि । प्रजनः । कन्दर्पः । अस्मि । च । सर्पाणाम् । वासुकिः । अस्मि ।
मराठी अर्थ
(आयुधानाम् अहम् वज्रम्) आयुधांमध्ये शस्त्रांमध्ये वज्र हे शस्त्र सर्वश्रेष्ठ होय। (धेनुनाम् कामधुक् अस्मि) गाईंमध्ये कामधेनु नावाची गाय सर्वश्रेष्ठ होय। (प्रजनः कन्दर्पः अस्मि) प्रजोत्पत्तीला जी कारणं आहेत त्यात कामवासना हे कारण श्रेष्ठ होय. हा अर्थ ब्रह्मविद्यासमत नाही । (च) आणि (सर्पाणाम् वासुकिः अस्मि) नाना प्रकारच्या सर्पामध्ये वासुकी ह्या जातीचा सर्प सर्वश्रेष्ठ होय.
* दुसरा अर्थ :- सर्पवर्गाध्ये वासुकी नावाचा सर्प हा श्रेष्ठ होय. हा सर्व विग्रह की ब्रह्मांस्था की जीव असा निर्णय करता येत नाही म्हणून पहिलाच अर्थ योग्य वाटतो. ॥२८॥
* दुसरा अर्थ :- सर्पवर्गाध्ये वासुकी नावाचा सर्प हा श्रेष्ठ होय. हा सर्व विग्रह की ब्रह्मांस्था की जीव असा निर्णय करता येत नाही म्हणून पहिलाच अर्थ योग्य वाटतो. ॥२८॥
१०.२९श्री भगवानुवाच
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितृणामर्यमा चास्मि। यमः संयमतामहम् ।।१०/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनन्तः च अस्मि नागानाम् ।
वरुणः यादसाम् अहम् ।
पितृणाम् अर्यमा च अस्मि ।
यमः संयमताम् अहम् ।
वरुणः यादसाम् अहम् ।
पितृणाम् अर्यमा च अस्मि ।
यमः संयमताम् अहम् ।
अन्वय
नागानाम् । अनन्तः । अस्मि । च । यादसाम् । वरुणः । अहम् । पितृणाम् । अर्यमा । अस्मि । च । संयमताम् । यमः । अहम् ।
मराठी अर्थ
(नागानाम् अनन्तः अस्मि) नागांमध्ये फणधारी सर्पामध्ये अनंत म्ह. शेषनाग हा सर्वश्रेष्ठ होय। (च) आणि। (यादसाम् वरुणः अहम् ) जलदेवतांमध्ये वरुणदेवता सर्वश्रेष्ठ होय। (पितृणाम् अर्यमा अस्मि) पितर देवतांमध्ये अर्यमा नावाचा पितर हा सर्वश्रेष्ठ होय. अर्यमा शब्द आठांतुल ब्रह्मा किंवा शेषशय्या किंवा तिघांतुल ब्रह्मा यापैकी कोणासाठी भगवंतांनी उच्चारला आहे हे निश्चित करता येत नाही. (च) आणि (संयमताम् यमः अहम् ) शासन करणाऱ्यामध्ये यमदेवता सर्वश्रेष्ठ होय. भगवंताला अभिप्रेत अर्थ काय असावा ते सांगता येत नाही. ।।२९।।
१०.३०श्री भगवानुवाच
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां। कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रो ऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ।।१०/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रह्लादः च अस्मि दैत्यानाम् ।
कालः कलयताम् अहम् ।
मृगाणाम् च मृगेन्द्रः अहम् ।
वैनतेयः च पक्षिणाम् ।
कालः कलयताम् अहम् ।
मृगाणाम् च मृगेन्द्रः अहम् ।
वैनतेयः च पक्षिणाम् ।
अन्वय
दैत्यानाम् । प्रल्हादः । अस्मि । च । कलयताम् । कालः । अहम् । च । मृगाणाम् । मृगेन्द्रः । अहम् । च । पक्षिणाम् । वैनतेयः ।
मराठी अर्थ
(दैत्यानाम् प्रल्हादः अस्मि) दैत्यवंशीयांमध्ये प्रल्हाद हा दैत्य सर्वश्रेष्ठ होय। (च) तसेच। ( कलयताम् काल: अहम् ) गणना करण्याच्या साधनांमध्ये काळ हा सर्वश्रेष्ठ होय। (च) आणि (मृगाणाम् मृगेन्द्रः अहम् ) चतुष्पदांमध्ये सिंह हा सर्वश्रेष्ठ होय। (च) त्याचप्रमाणे। (पक्षिणाम् वैनतेयः) पक्ष्यांमध्ये गरुड सर्वश्रेष्ठ होय. ।।३०।।
१०.३१श्री भगवानुवाच
पवनः पवतामस्मि। रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरधारिम। स्रोतसामस्मि जाह्नवी ।।१०/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पवनः पवताम् अस्मि ।
रामः शस्त्रभृताम् अहम् ।
झषाणाम् मकरः च अस्मि ।
स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ।
रामः शस्त्रभृताम् अहम् ।
झषाणाम् मकरः च अस्मि ।
स्रोतसाम् अस्मि जाह्नवी ।
अन्वय
पवताम् । पवनः । अस्मि । शस्त्रभृताम् । रामः । अहम् । झषाणाम् । मकरः । अस्मि । च । स्रोतसाम् । जान्हवी । अस्मि ।
मराठी अर्थ
(पवताम् पवनः अस्मि) वाहून नेणाऱ्यांमध्ये वायु सर्वश्रेष्ठ होय. आता इतरांचा अर्थ :- पवित्र करणाऱ्यांमध्ये वायु सर्वश्रेष्ठ होय। (शस्त्रभृताम् रामः अहम् ) शस्त्रधारीयांमध्ये परशुराम हा सर्वश्रेष्ठ होय. इतरांच्या मते दशरथपुत्र राम। ( झषाणाम् मकरः अस्मि) जलचरांमध्ये मगर हा जलचर श्रेष्ठ होय। (च) आणि। (स्रोतसाम् जान्हवी अस्मि) नद्यांमध्ये भागीरथी गंगा सर्वश्रेष्ठ होय. ।। ३१ ।।
१०.३२श्री भगवानुवाच
सर्गाणामादिरन्तश्च । मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां । वादः प्रवदतामहम् ।।१०/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्गाणाम् अदिः अन्तः च ।
मध्यम् च एव अहम् अर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानाम् ।
वादः प्रवदताम् अहम् ।
मध्यम् च एव अहम् अर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानाम् ।
वादः प्रवदताम् अहम् ।
अन्वय
सर्गाणाम् । आदि । मध्यम् च । अन्तः च । अहम् एव । अर्जुन । विद्यानाम् । अध्यात्मविद्या । प्रवदताम् । वादः । अहम् ।
मराठी अर्थ
(सृष्टीरचना झाल्यापासून संहारापर्यंतच्या अवस्थेला सर्ग असे म्हणतात. चालू सर्गापर्यंत असंख्य सर्ग झाले)
(सर्गाणाम् ) त्या सर्गाचा। सृष्टीचा (आदि) आरंभ सुरुवात किंवा कारण। (मध्यम्) मधली स्थिती। (च) आणि। (अन्तः च) संहार देखील। (अहम् एव ) मीच आहे. सर्वकर्तृत्व आणि उद्धरता हा ईश्वरीचा धर्म हे नसते तर ह्या तिन्ही गोष्टी घडल्या नसत्या म्हणून सृष्टीचा आदि। मध्य अवसान मीच आहे असे भगवंत म्हणतात। (अर्जुन) हे अर्जुना। ( विद्यानाम् ) सर्व विद्यांमध्ये। (अध्यात्मविद्या) परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान जिच्यामुळे होते ती ब्रह्मविद्या सर्वश्रेष्ठ विद्या होय. ती अध्यात्मविद्या माझी त्रिगुणातीत विभूती आहे कारण ती मोक्षास हेतु आहे. (प्रवदताम् ) उपरोक्त तीन प्रकारच्या वादांमध्ये। (वाद: अहम् ) वाद हा श्रेष्ठ होय. तेणे करून उभय पक्षास नूतन अर्थाची उपलब्धी। प्राप्ती होते. ।।३२।।
(सर्गाणाम् ) त्या सर्गाचा। सृष्टीचा (आदि) आरंभ सुरुवात किंवा कारण। (मध्यम्) मधली स्थिती। (च) आणि। (अन्तः च) संहार देखील। (अहम् एव ) मीच आहे. सर्वकर्तृत्व आणि उद्धरता हा ईश्वरीचा धर्म हे नसते तर ह्या तिन्ही गोष्टी घडल्या नसत्या म्हणून सृष्टीचा आदि। मध्य अवसान मीच आहे असे भगवंत म्हणतात। (अर्जुन) हे अर्जुना। ( विद्यानाम् ) सर्व विद्यांमध्ये। (अध्यात्मविद्या) परमेश्वराचे यथार्थ ज्ञान जिच्यामुळे होते ती ब्रह्मविद्या सर्वश्रेष्ठ विद्या होय. ती अध्यात्मविद्या माझी त्रिगुणातीत विभूती आहे कारण ती मोक्षास हेतु आहे. (प्रवदताम् ) उपरोक्त तीन प्रकारच्या वादांमध्ये। (वाद: अहम् ) वाद हा श्रेष्ठ होय. तेणे करून उभय पक्षास नूतन अर्थाची उपलब्धी। प्राप्ती होते. ।।३२।।
१०.३३श्री भगवानुवाच
अक्षराणामकारोऽस्मि । द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो । धाताहं विश्वतोमुखः ।।१०/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अक्षराणाम् अकारः अस्मि ।
द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहम् एव अक्षयः कालः ।
धाता अहम् विश्वतोमुखः ।
द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहम् एव अक्षयः कालः ।
धाता अहम् विश्वतोमुखः ।
अन्वय
अक्षराणाम् । अकारः । अस्मि । च । द्वन्द्वः । सामासिकस्य । अक्षयः । कालः । अहम् । एव । अहम् । विश्वतोमुखः । धाता ।
मराठी अर्थ
(अक्षराणाम्) बावन अक्षरांध्ये वर्णामध्ये। (अकार) 'अ' वर्ण। (अस्मि) श्रेष्ठ होय. कारण (च) आणि। (द्वन्द्वः सामासिकस्य) समासांमध्ये द्वंद्वसमास श्रेष्ठ होय. भीमार्जुन या सामासिक शब्दाने दोघा व्यक्तींचा समानतेने निर्देश झाला. (अक्षय:) कधीही न नासणारा। (कालः) काळ। (अहम् एव) माझीच विभूती आहे. किंवा। (अक्षयः कालः) अक्षय काळाचादेखील काळ। ( अहम् एव) मी परमेश्वरच आहे. या दुसऱ्या अर्थाप्रमाणे परमेश्वर हीच सर्वश्रेष्ठ विभूती होय हे सांगितले। (अहम् ) मी सगुण साकार अवतार। (विश्वतोमुखः) सर्व विश्वाचे भले चिंतणारा अर्थात ब्रह्मांडातील सर्व जीवांचे भले इच्छिणारा। (धाता) प्रमादियांना तिन्ही दाने देऊन सुखाचे भरणपोषण करणारा आणि अनुसरल्यांचे प्रेम अथवा अपरोक्षादि ज्ञाने देऊन भरणपोषण करणारा आहे.
मागील खांडणीचा दुसरा अर्थ सिद्धांत अर्थ मानायला पाहिजे कारण चालू खांडणीचा अर्थ त्या अर्थाशीच संबंधीत दिसतो. ।।३३।।
मागील खांडणीचा दुसरा अर्थ सिद्धांत अर्थ मानायला पाहिजे कारण चालू खांडणीचा अर्थ त्या अर्थाशीच संबंधीत दिसतो. ।।३३।।
१०.३४श्री भगवानुवाच
मृत्युः सर्वहरवाहं। उद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां । स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ।।१०/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मृत्युः सर्वहरः च अहम् ।
उद्भवः च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणाम् ।
स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ।
उद्भवः च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणाम् ।
स्मृतिः मेधा धृतिः क्षमा ।
अन्वय
सर्वहरः । मृत्युः । च । अहम् । भविष्यताम् । उद्भवः । च । नारीणाम् । कीर्तिः । श्रीः । वाक् । स्मृतिः । मेधा । धृतिः । च । क्षमा ।
मराठी अर्थ
(सर्वहर: ) सर्व संहरून घेणारा। (मृत्युः) महासंहार। (च अहम् ) मीच आहे.
* दुसरा अर्थ :- (च) आणि (सर्वहर: ) धन। कण। गृह। विद्या। स्त्रीपुत्र इत्यादिकांचे हरण करणाऱ्या योगांमध्ये। (मृत्युः) मृत्यु नावाचा योग (अवस्था)। (अहम् ) माझी विभूती होय. (भविष्यताम् ) उद्भवणाऱ्या योगांमध्ये। (उद्भवः च) सृष्टीकाळी सर्व कर्मफळांचा उद्भव (उत्पत्ती) मीच आहे.
* तिसरा अर्थ :- (भविष्यताम् ) अभ्युदय। उत्कर्ष। सुखप्राप्ती इत्यादिकांचा। (उद्भव च) उत्पत्ती मीच आहे. (नारीणाम्) स्त्रीलिंगी पदार्थांमध्ये। (कीर्ति:) यश। सत्कीर्ती। (श्री) वैभव। (वाक्) वाचा। वाणी। (स्मृतिः) स्मरणशक्ती। (मेधा) बुद्धीमत्ता। (धृतिः) धैर्य अथवा धारण करण्याची शक्ती। (च) आणि (क्षमा) क्रुद्ध न होण्याचा भाव। सूड घेण्याची कल्पनाही नसणे ह्या माझ्या विभूती होय कारण यातला एकेक भाव देखील पुरुषास धन्य बनवतो. ।। ३४ ।।
* दुसरा अर्थ :- (च) आणि (सर्वहर: ) धन। कण। गृह। विद्या। स्त्रीपुत्र इत्यादिकांचे हरण करणाऱ्या योगांमध्ये। (मृत्युः) मृत्यु नावाचा योग (अवस्था)। (अहम् ) माझी विभूती होय. (भविष्यताम् ) उद्भवणाऱ्या योगांमध्ये। (उद्भवः च) सृष्टीकाळी सर्व कर्मफळांचा उद्भव (उत्पत्ती) मीच आहे.
* तिसरा अर्थ :- (भविष्यताम् ) अभ्युदय। उत्कर्ष। सुखप्राप्ती इत्यादिकांचा। (उद्भव च) उत्पत्ती मीच आहे. (नारीणाम्) स्त्रीलिंगी पदार्थांमध्ये। (कीर्ति:) यश। सत्कीर्ती। (श्री) वैभव। (वाक्) वाचा। वाणी। (स्मृतिः) स्मरणशक्ती। (मेधा) बुद्धीमत्ता। (धृतिः) धैर्य अथवा धारण करण्याची शक्ती। (च) आणि (क्षमा) क्रुद्ध न होण्याचा भाव। सूड घेण्याची कल्पनाही नसणे ह्या माझ्या विभूती होय कारण यातला एकेक भाव देखील पुरुषास धन्य बनवतो. ।। ३४ ।।
१०.३५श्री भगवानुवाच
बृहत्साम तथा सानां। गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहं ऋतूनां कुसुमाकरः ।।१०/३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बृहत्साम तथा सानाम् ।
गायत्री छन्दसाम् अहम् ।
मासानाम् मार्गशीर्षः अहम् ।
ऋतूनाम् कुसुमाकरः ।
गायत्री छन्दसाम् अहम् ।
मासानाम् मार्गशीर्षः अहम् ।
ऋतूनाम् कुसुमाकरः ।
अन्वय
तथा । सानाम् । बृहत्साम । अहम् । छन्दसाम् । गायत्री । अहम् । मासानाम् । मार्गशीर्षः । ऋतूनाम् । कुसुमाकरः । अहम् ।
मराठी अर्थ
(तथा) त्याचप्रमाणे। (साम्राम्) सामवेदातील सूक्तसमुहामध्ये। (बृहत्साम) बृहत्साम नावाचे सूक्त। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय (छन्दसाम्) वेदऋच्यांचे अनेक छंद आहेत त्यात। (गायत्री) गायत्री नावाचा छंद। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय
* दुसरा अर्थ :- (छन्दसाम्) वेदमंत्रांत। (गायत्री) गायत्री मंत्र। ( अहम् ) सर्वश्रेष्ठ आहे. (मासानाम्) बाराही महिन्यांत। (मार्गशीर्षः) मार्गशीर्ष महिना श्रेष्ठ होय (ऋतूनाम्) सहाही ऋतूंत। (कुसुमाकरः) वसंत ऋतू। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय. ।।३५।।
* दुसरा अर्थ :- (छन्दसाम्) वेदमंत्रांत। (गायत्री) गायत्री मंत्र। ( अहम् ) सर्वश्रेष्ठ आहे. (मासानाम्) बाराही महिन्यांत। (मार्गशीर्षः) मार्गशीर्ष महिना श्रेष्ठ होय (ऋतूनाम्) सहाही ऋतूंत। (कुसुमाकरः) वसंत ऋतू। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय. ।।३५।।
१०.३६श्री भगवानुवाच
द्यूतं छलयतामस्मि। तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि। सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ।।१०/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्यूतम् छलयताम् अस्मि ।
तेजः तेजस्विनाम् अहम् ।
जयः अस्मि व्यवसायः अस्मि ।
सत्त्वम् सत्त्ववताम् अहम् ।
तेजः तेजस्विनाम् अहम् ।
जयः अस्मि व्यवसायः अस्मि ।
सत्त्वम् सत्त्ववताम् अहम् ।
अन्वय
छलयताम् । द्यूतम् । अहम् । तेजस्विनाम् । तेजः । अहम् । जयः । अस्मि । व्यवसायः । अस्मि । सत्त्ववताम् । सत्त्वम् । अस्मि ।
मराठी अर्थ
(छलयताम् ) फसवणूक करण्याच्या साधनांमध्ये छळण्याच्या उपायांमये। (द्यूतम्) अक्षक्रीडा जुगार। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ साधन होय। (तेजस्विनाम्) ऐश्वर्यशाली। प्रभावशाली पुरुषांच्या ठिकाणी असलेले। (तेजः) तेज। ऐश्वर्य। प्रभाव। अनाचार न करू देण्याविषयीचा दरारा। (अहम् ) माझी विभूती होय. (जेत्याच्या ठिकाणी असलेला)। (जयः) विजय यशश्री। (अस्मि) माझी विभूती होय। (व्यवसाय: अस्मि) (कुठलेही कार्य करण्याचा संकल्प करणाऱ्यांमध्ये) निश्चयात्मकता ही माझी विभूती आहे। (सत्त्ववताम्) धैर्यशाली पुरुषांच्या ठिकाणी असलेले। (सत्त्वम्) सत्त्व। धैर्य। (अस्मि) माझी विभूती होय. ।। ३६ ।।
१०.३७श्री भगवानुवाच
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि। पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः। कवीनामुशना कविः ।।१०/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वृष्णीनाम् वासुदेवः अस्मि ।
पाण्डवानाम् धनञ्जयः ।
मुनीनाम् अपि अहम् व्यासः ।
कवीनाम् उशना कविः ।
पाण्डवानाम् धनञ्जयः ।
मुनीनाम् अपि अहम् व्यासः ।
कवीनाम् उशना कविः ।
अन्वय
वृष्णीनाम् । वासुदेवः । अस्मि । पाण्डवानाम् । धनंजयः । मुनीनाम् । व्यासः । अहम् । अपि । कवीनाम् । उशना । कविः ।
मराठी अर्थ
(वृष्णीनाम् ) यादववंशातील वृष्णीकुळामध्ये। (वासुदेव) वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण भगवंत। (अस्मि) मी आहे. विभूतीयोगात ज्या विभूती सांगितल्या आहेत त्यात ही विभूती स्वारूपिका होय (पाण्डवानाम् ) पंडूपुत्रांध्ये (धनंजयः) अर्जुन हा सर्वश्रेष्ठ होय. ब्रह्मविद्येचा अधिकारी एणे अर्थे आणि सकळ सामग्रिया सामग्रीवंत पुणे अर्थे। (मुनीनाम्) मननशील ऋषींमध्ये (व्यास) पराशरपुत्र व्यास। (अहम् ) सर्वश्रेष्ठ होय। (अपि) त्याचप्रमाणे। (कवीनाम्) क्रांतदर्शी पुरुषांमध्ये (उशना ) ह्या नावाचा कुणी ऋषी। काहींच्या मते दैत्यगुरू शुक्राचार्य हा सर्वश्रेष्ठ होय. (कविः) उशना हा सर्वश्रेष्ठ द्रष्टा आहे. ।। ३७।।
१०.३८श्री भगवानुवाच
दण्डो दमयतामस्मि । नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां । ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ।।१०/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दण्डः दमयताम् अस्मि ।
नीतिः अस्मि जिगीषताम् ।
मौनम् च एव अस्मि गुह्यानाम् ।
ज्ञानम् ज्ञानवताम् अहम् ।
नीतिः अस्मि जिगीषताम् ।
मौनम् च एव अस्मि गुह्यानाम् ।
ज्ञानम् ज्ञानवताम् अहम् ।
अन्वय
दमयताम् । दण्डः । अस्मि । जिगीषताम् । नीतिः । अस्मि । च । गुह्यानाम् । मौनम् । अस्मि । ज्ञानवताम् । ज्ञानम् । अहम् । एव ।
मराठी अर्थ
(दमयताम् ) अनाचार दुराचाराचं दमन करण्याच्या उपायांमये। (दण्डः) शिक्षा करणे। दंड देणे। (अस्मि) हा श्रेष्ठ उपाय आहे.
* दुसरा अर्थ :- ( दमयताम् ) जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या दोषांच्या प्रसवाचे दमन करण्याच्या उपायात। (दण्ड) अनुतायपूर्वक शुद्ध आचरण करण्याचा दंडक लावून घेणे। (अस्मि) हा उत्तम उपाय होय। (जिगीषताम् ) विजय इच्छिणाऱ्यांमध्ये। (नीतिः) रणनीती। कूटनीती। (अस्मि) माझी विभूती आहे। (च) आणि (गुह्यानाम्) गुप्तता ठेवण्याच्या उपायांमध्ये। (मौनम् ) मौन। वाङ्गनियम। (अस्मि) श्रेष्ठ उपाय होय। (ज्ञानवताम् ) जाणत्या ज्ञानियांमध्ये। (ज्ञानम्) जे ज्ञान। (अहम् एव) माझीच विभूती आहे. ।। ३८ ।।
* दुसरा अर्थ :- ( दमयताम् ) जीवाच्या ठिकाणी असलेल्या दोषांच्या प्रसवाचे दमन करण्याच्या उपायात। (दण्ड) अनुतायपूर्वक शुद्ध आचरण करण्याचा दंडक लावून घेणे। (अस्मि) हा उत्तम उपाय होय। (जिगीषताम् ) विजय इच्छिणाऱ्यांमध्ये। (नीतिः) रणनीती। कूटनीती। (अस्मि) माझी विभूती आहे। (च) आणि (गुह्यानाम्) गुप्तता ठेवण्याच्या उपायांमध्ये। (मौनम् ) मौन। वाङ्गनियम। (अस्मि) श्रेष्ठ उपाय होय। (ज्ञानवताम् ) जाणत्या ज्ञानियांमध्ये। (ज्ञानम्) जे ज्ञान। (अहम् एव) माझीच विभूती आहे. ।। ३८ ।।
१०.३९श्री भगवानुवाच
यच्चापि सर्वभूतानां । बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यात्। मया भूतं चराचरम् ।।१०/३९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् च अपि सर्वभूतानाम् ।
बीजम् तत् अहम् अर्जुन ।
न तत् अस्ति विना यत् स्यात् ।
मया भूतम् चराचरम् ।
बीजम् तत् अहम् अर्जुन ।
न तत् अस्ति विना यत् स्यात् ।
मया भूतम् चराचरम् ।
अन्वय
अर्जुन । सर्वभूतानाम् । यत् । बीजम् । तत् । अपि । अहम् । च । चराचरम् । तत् । भूतम् । न । अस्ति । यत् । मया । विना । स्यात् ।
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (सर्वभूतानाम्) सर्व भूतांच्या अर्थात व्यक्तीस आलेल्या सर्व जीवदेवतांच्या। (यत्) जे। (बीजम्) उत्पत्तीचे कारण। (तत्) ते। (अपि) देखील। ( अहम् च) मीच आहे। (चराचरम्) जड अथवा चेतन हिंडते फिरते अथवा स्थावर। (तत् भूतम्) असे एकही भूत। एकही प्राणी। (न अस्ति) नाही। (यत्) की जे। ( मया विना स्यात्) माझ्याशिवाय असू शकेल म्हणजेच चिज्जडापासून यक्षिणीपर्यंत एकही देवता परमेश्वरप्रवृत्तीशिवाय व्यक्तीस येऊ शकत नाही. चर म्ह. भैरवाखालौते आणि अचर म्ह. विश्व चैतन्य ।।३९।।
१०.४०श्री भगवानुवाच
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां । विभूतीनां परन्तप ।
एष तद्देशतः प्रोक्तो। विभूतेर्विस्तरो मया ।।१०/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न अन्तः अस्ति मम दिव्यानाम् ।
विभूतीनाम् परन्तप ।
एष तु उद्देशतः प्रोक्तः ।
विभूतेः विस्तरः मया ।
विभूतीनाम् परन्तप ।
एष तु उद्देशतः प्रोक्तः ।
विभूतेः विस्तरः मया ।
अन्वय
परंतप । मम । दिव्यानाम् । विभूतीनाम् । अन्तः । न । अस्ति । तु । एषः । विभूतेः । विस्तरः । मया । उद्देशतः । प्रोक्तः ।
मराठी अर्थ
(परंतप ) शत्रुंना त्रस्त करणाऱ्या अर्जुना। (मम) माझ्या। (दिव्यानाम् विभूतीनाम् ) दिव्य। अलौकिक। तेजस्वी अशा विभूतींचा। (अन्तः) अंत। शेवट। (न अस्ति ) नाही. सर्वात्मक परमेश्वराच्या विभूती संख्येने इतक्याच आहेत असे सांगता येत नाही। (तु) तरीपण। (एष) हा (विभूते विस्तरः) विभूतींचा पसारा। (गया) मजकडून। (उद्देशत:) थोडक्यात संक्षेपाने। (प्रोक्तः) सांगितला गेला. ।।४०।।
१०.४१श्री भगवानुवाच
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं। श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं । मम तेजोऽशसम्भवम् ।।१०/४१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् यत् विभूतिमत् सत्त्वम् ।
श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा ।
तत् तत् एव अवगच्छ त्वम् ।
मम तेजोंऽशसम्भवम् ।
श्रीमत् ऊर्जितम् एव वा ।
तत् तत् एव अवगच्छ त्वम् ।
मम तेजोंऽशसम्भवम् ।
अन्वय
यत् । यत् । एव । विभूतिमत् । श्रीमत् । वा । उर्जितम् । सत्त्वम् । तत् । तत् । मम । तेजोऽशसम्भवम् । त्वम् । अवगच्छ ।
मराठी अर्थ
( यत् यत्) जो जो। (एव) काहीही। (विभूतिमत्) ऐश्वर्यसंपन्न। ( श्रीमत् ) शोभासंपन्न वैभवसंपन्न। (वा) अथवा। ( उर्जितम् ) सामर्थ्यसंपन्न। (सत्त्वम्) पदार्थ वस्तु आहे। (तत् तत्) तो तो पदार्थ। (मम) माझ्या। (तेजोऽशसंभवम् एव) सहा प्रमुख धर्मापैकी ऐशर्य। सर्वात्मकत्व सर्वकर्तृत्व या धर्माचा किंचिन्मात्र कार्यामुळे उद्भवलेला आहे असे। (त्वम्) तू। (अवगच्छ) निश्चित समज. ।।४१।।
१०.४२श्री भगवानुवाच
अथवा बहुनैतेन। किं ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्वां। एकांशेन स्थितो जगत् ।।१०/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथवा बहुना एतेन ।
किम् ज्ञातेन तव अर्जुन ।
विष्टभ्यः अहम् इदम् कृत्सम् ।
एकांशेन स्थितः जगत् ।
किम् ज्ञातेन तव अर्जुन ।
विष्टभ्यः अहम् इदम् कृत्सम् ।
एकांशेन स्थितः जगत् ।
अन्वय
अर्जुन । अथवा । एतेन । बहुना । ज्ञातेन । तव । किम् । अहम् । इदम् । कृत्सम् । जगत् । एकांशेन । विष्टभ्यः । स्थितः ।
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (अथवा ) किंवा (थोडक्यात सांगायचे म्हणजे)। (एतेन) हा विभूतींचा विस्तार। (बहुना ज्ञातेन) खूप खूप जाणून घेण्याचे। (तव किम् ) तुला काय प्रयोजन अर्थात जाणून घेतले तरी त्यामुळे फार रहस्यमय अशा परमेश्वरस्वरूपाचे ज्ञान होणार नाही कारण या सर्व विभूती शेवटी व्यावृत्ती करण्यालायकच आहेत. असे समज की। (अहम् ) मी (इथे मी पदाने अव्यक्त परमेश्वर जाणावा.)। (इदम्) हे। (कृत्वाम् जगत्) सर्व जगत अर्थात तिन्ही पदार्थ। ( एकांशेन ) माझ्या ठिकाणी असलेल्या अनंत शक्ती सामर्थ्याच्या किंचिन्मात्र अंशाने। (विष्टभ्यः) व्यापून। (स्थितः ) राहीलो आहे. ।।४२।।
।। अथ एकादशोऽध्यायः ।।
११.०१अर्जुन उवाच
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।
यत्त्वयोक्तं वचस्तेन। मोहोऽयं विगतो मम ।।११/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मदनुग्रहाय परमम्।
गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।
यत् त्वया उक्तम् वचस्तेन।
मोहः अयम् विगतः मम ॥
गुह्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् ।
यत् त्वया उक्तम् वचस्तेन।
मोहः अयम् विगतः मम ॥
अन्वय
अर्जुन उवाच। मदनुग्रहाय त्वया यत् परमम् गुह्यम्। अध्यात्मसञ्ज्ञितम् वचः उक्तम्। तेन। मम। अयम् मोहः। विगतः.
मराठी अर्थ
(मदनुग्रहाय ) मजवर कृपा करण्यासाठीच (हा शब्दार्थ झाला पण इथे भावार्थ- कृपाळूपणे मजवर प्रसन्न होऊन )। ( त्वया) आपण। (यत्) जे। (परमम् गुह्यम्) अत्यंत रहस्यमय असे (अध्यात्मसञ्ज्ञितम् ) ज्याला अध्यात्म म्हणतात ते। ( वच उक्तम्) शब्दाद्वारे निरुपिले। (तेन) त्यामुळे। (मम) माझे। (अयम् मोहः ) हे अन्यथाज्ञान (हे आपुले हे परावे। जे अपूज्य त्यांना पूज्य मानणे। जे अनित्य त्यास नित्य मानणे। अनीईश्वरी ईश्वरबुद्धी असे अन्यथाज्ञान)। (विगतः) नाहीसे झाले आहे. ।।१।।
११.०२अर्जुन उवाच
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष। माहात्म्यमपि चाव्ययम् । ।११/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भवाप्ययौ हि भूतानाम्।
श्रुतौ विस्तरशः मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष।
माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् ।।
श्रुतौ विस्तरशः मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष।
माहात्म्यम् अपि च अव्ययम् ।।
अन्वय
कमलपत्राक्ष। भूतानाम्। भवाप्ययौ। मया। हि। विस्तरशः। श्रुतौ च त्वत्तः। अव्ययम्। महात्म्यम्। अपि.
मराठी अर्थ
(कमलपत्राक्ष) हे राजीवनेत्रा (भूतानाम्) प्राण्यांची (व्यक्त झालेल्या जीवदेवतांची )। ( भवाप्ययौ) उत्पत्ती आणि संहार। (मया) मी। (हि) निश्चयाने अवबोधपूर्वक ( विस्तरशः) सविस्तर (श्रुतौ) ऐकले। (च) त्याचप्रमाणे। (त्वत्तः) आपल्या श्रीमुखाने। (अव्ययम्) अक्षय शाश्वत असे। ( महात्म्यम्) महिमा। (अपि) देखील ऐकीली ।।२।।
११.०३अर्जुन उवाच
एवमेतद्यथात्थ त्वं। आत्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं। ऐश्वरं पुरुषोत्तम ।।११/०३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् एतत् यथा आत्थ त्वम्।
आत्मानम् परमेश्वर ।
द्रष्टम् इच्छामि ते रूपम्।
ऐश्वरम् पुरुषोत्तम ।।
आत्मानम् परमेश्वर ।
द्रष्टम् इच्छामि ते रूपम्।
ऐश्वरम् पुरुषोत्तम ।।
अन्वय
परमेश्वर।। त्वम् आत्मानम्। यथा। आत्थ। एतत् एवम्। पुरुषोत्तम। ते। ऐश्वरम् रूपम्। द्रष्टुम् इच्छामि.
मराठी अर्थ
(परमेश्वर) हे परमेश्वरा। (त्वम्) आपण। (आत्मानम् ) स्वत विषयी। आपल्या स्वरूपाविषयी। (यथा) जसे। (आत्थ) सांगत आहात। (एतत् एवम्) ते यथार्थच आहे। खरेच आहे पण। (पुरुषोत्तम) हे पुरुषोत्तमा। (ते) आपले (तुमचे)। (ऐश्वरम्) ऐश्वर्ययुक्त। (रूपम्) स्वरूप। (द्रष्टुम् इच्छामि ) मी पाहू इच्छितो. ।।३।।
११.०४अर्जुन उवाच
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो ।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ।।११/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मन्यसे यदि तत् शक्यम्।
मया द्रष्टुम् इति प्रभो ।
योगेश्वर ततः मे त्वम्।
दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥
मया द्रष्टुम् इति प्रभो ।
योगेश्वर ततः मे त्वम्।
दर्शय आत्मानम् अव्ययम् ॥
अन्वय
प्रभो। मया। तत्। द्रष्टुम्। शक्यम्। इति। यदि मन्यसे। ततः। योगेश्वरः। त्वम्। आत्मानम्। अव्ययम्। मे। दर्शय.
मराठी अर्थ
( प्रभो ) हे प्रभु। (मया) मज अर्जुनाकडून। (तत्) ते आपले स्वरूप।
(द्रष्टुम् ) पाहणे ( मला दिसणे)। (शक्यम्) शक्य आहे. (इति) असे। (यदि) जर। (मन्यसे) आपणास वाटत असेल. (भावार्थ मी पाहणे योग्य आहे असे आपण समजत असाल)। (ततः) तर। (योगेश्वरः) हे योगेश्वरा। (त्वम्) आपण। ( आत्मानम् अव्ययम्) आपल्या अविनाशी स्वरूपाचे। (मे) मला। ( दर्शय) दर्शन करावा. ।।४।।
(द्रष्टुम् ) पाहणे ( मला दिसणे)। (शक्यम्) शक्य आहे. (इति) असे। (यदि) जर। (मन्यसे) आपणास वाटत असेल. (भावार्थ मी पाहणे योग्य आहे असे आपण समजत असाल)। (ततः) तर। (योगेश्वरः) हे योगेश्वरा। (त्वम्) आपण। ( आत्मानम् अव्ययम्) आपल्या अविनाशी स्वरूपाचे। (मे) मला। ( दर्शय) दर्शन करावा. ।।४।।
११.०५श्री भगवानुवाच
पश्य मे पार्थ रूपाणि। शतशोऽथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ।।११/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पश्य मे पार्थ रूपाणि।
शतशः अथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि ।
नानावर्णाकृतीनि च ।।
शतशः अथ सहस्रशः ।
नानाविधानि दिव्यानि ।
नानावर्णाकृतीनि च ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच पार्थ। मे। शतशः अथ सहस्रशः। नानाविधानि च नानावर्णाकृतीनि दिव्यानि रूपाणि पश्य.
मराठी अर्थ
श्रीभगवानुवाच (पार्थ) हे पार्था अर्जुना। (मे) व्यापकभावे मी व्यापलेली। ( शतश अथ) शेकडोच काय पण। (सहस्रशः) हजारो प्रकारची। ( नानाविधानि ) निरनिराळ्या अवस्थेतली। (च) आणि (नानावर्णाकृतीनि) निरनिराळ्या वर्णाची। निरनिराळ्या आकृतीची। (दिव्यानि ) दिव्य अशी। (रूपाणि) रूपे। (पश्य) पहा. ।।9।।
११.०६श्री भगवानुवाच
पश्यादित्यान्वसुमुद्वान्। अश्विनौ मरुतस्तथा ।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत । ।११/०६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पश्य अदित्यान् वसुन् रुद्रान्।
अश्विनौ मरुतः तथा ।
बहूनि अदृष्टपूर्वाणि।
पश्य अश्चर्याणि भारत ।।
अश्विनौ मरुतः तथा ।
बहूनि अदृष्टपूर्वाणि।
पश्य अश्चर्याणि भारत ।।
अन्वय
भारत। आदित्यानाम्। वसून्। रुद्रान्। अश्विनौ। मरुतः। पश्य। तथा। बहुनि। अदृष्टपूर्वाणि आश्चर्याणि पश्य.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न अर्जुना। (आदित्यानाम्) बाराही आदित्यांना (सूर्यांना )। ( वसून) आठही वसूंना। (रुद्रान्) अकराही रुद्रांना। (अश्विनौ) दोन्ही अश्विनीकुमारांना। ( मरुतः ) ४९ मरुत्मण देवतांना। (पश्य) पहा. यातल्या काहींना तू पाहीले आहेस। काहींना ऐकिले आहेस। (तथा) त्याचप्रमाणे आणखीही। (बहुनि )
पुष्कळशी (अदृष्टपूर्वाणि) तू यापूर्वी न पाहिलेली व न ऐकलेली अशीही। (आश्चर्याणि) तुझ्या दृष्टीने आश्चर्यकारक अशी रूपेदेखील। (पश्य) पहा. ।।६।।
पुष्कळशी (अदृष्टपूर्वाणि) तू यापूर्वी न पाहिलेली व न ऐकलेली अशीही। (आश्चर्याणि) तुझ्या दृष्टीने आश्चर्यकारक अशी रूपेदेखील। (पश्य) पहा. ।।६।।
११.०७श्री भगवानुवाच
इहैकस्थं जगत्कृत्वां। पश्याद्य सचराचरं ।
मम देहे गुडाकेश। यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि । ।११/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इह एकस्थम् जगत् कृत्याम्।
पश्य अद्य सचराचरम् ।
देहे गुडाकेश।
यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि ।।
पश्य अद्य सचराचरम् ।
देहे गुडाकेश।
यत् च अन्यत् द्रष्टुम् इच्छसि ।।
अन्वय
गुडाकेश। अद्य। दह। मम देहे। एकस्थम्। सचराचरम्। कृत्यम्। जगत्। पश्य। अन्यत् च यत्। द्रष्टुम् इच्छसि.
मराठी अर्थ
(गुडाकेश) हे निद्राजित अर्जुना। (अद्य) आता। (इह) येथे। (मम देहे )
माझ्या देहात। (एकस्थम्) एकाच ठिकाणी। ( सचराचरम् ) चराचरासहित (स्थावरजङ्गम। जडचेतन)। (कृत्याम्) संपूर्ण। (जगत्) जगताला। (पश्य) पहा। (अन्यत् च) आणखीही। (यत्) जे काही। (द्रष्टम इच्छसि ) तू पाहू इच्छित असशील ते पण पहा. ।।७।।
माझ्या देहात। (एकस्थम्) एकाच ठिकाणी। ( सचराचरम् ) चराचरासहित (स्थावरजङ्गम। जडचेतन)। (कृत्याम्) संपूर्ण। (जगत्) जगताला। (पश्य) पहा। (अन्यत् च) आणखीही। (यत्) जे काही। (द्रष्टम इच्छसि ) तू पाहू इच्छित असशील ते पण पहा. ।।७।।
११.०८श्री भगवानुवाच
न तु मां शक्यसे द्रष्टु। अनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ।।११/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न तु माम् शक्यसे द्रष्टुम्।
अनेन् एव स्वचक्षुषा ।
दिव्यम् ददामि ते चक्षुः।
पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ।।
अनेन् एव स्वचक्षुषा ।
दिव्यम् ददामि ते चक्षुः।
पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ।।
अन्वय
तु। माम्। अनेन। स्वचक्षुषा। द्रष्टुम्। न शक्यसे एव। ते। दिव्यम्। चक्षुम्। ददामि मे। ऐश्वरम्। योगम्। पश्य.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु (हे अर्जुना)। (माम्) सर्वांना व्यापणाऱ्या अशा मला। (अनेन) ह्या। (स्वचक्षुषा) तुझ्या चर्मचक्षूंनी। (द्रष्टुम् ) पहाणे। ( न शक्यसे एव) मुळीच शक्य नाही. (शब्दश अर्थ ह्या आपल्या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकणार नाहीस म्हणून)। (ते) तुला। (दिव्यम्) अलौकिक असे। (चक्षुम् ) नेत्र। (ददामि) देतो. त्याद्वारे। (मे) माझे। (ऐश्वरम्) ऐश्वर्य। व्यापकत्व। (योगम्) योगसामर्थ्य। (पश्य) पहा. ।।८।।
११.०९संजय उवाच
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ।।११/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवमुक्त्वा ततः राजन्।
महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय।
परमम् रूपम् ऐश्वरम् ॥
महायोगेश्वरः हरिः ।
दर्शयामास पार्थाय।
परमम् रूपम् ऐश्वरम् ॥
अन्वय
(संजय उवाच) राजन्। महायोगेश्वरः हरिः। एवम् उक्त्वा ततः। पार्थाय परमम्। ऐश्वरम्। रूपम्। दर्शयामास.
मराठी अर्थ
(संजय उवाच । राजन्) हे धृतराष्ट्र राजा। ( महायोगेशरः) परमेश्वरप्राप्तीच्या श्रेष्ठ अशा मार्गाचा नियंता चालक असा जो। (हरिः) सर्व पापांना। दुर्वासनांना हरण करणारा श्रीकृष्णदेव (एवम्) अशाप्रकारचं (उक्त्वा) बोलणं करून। (ततः) नंतर। (पार्थाय ) अर्जुनाला। (परमम्) अतिश्रेष्ठ असे। (ऐश्वरम् ) ऐश्वर्यसंपन्न। (रूपम्) आपले दिव्यस्वरूप। (दर्शयामास) दाखविते झाले. ।।८।।
११.१०संजय उवाच
अनेकवक्त्रनयनं। अनेकाद्भुतदर्शनम् ।
अनेक दिव्याभरणं। दिव्यानेकोद्यतायुधम् ।।११/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनेक वक्त्र नयनम्।
अनेकाद्भुत दर्शनम् ।
अनेक दिव्याभरणम्।
दिव्यानेकोद्यतायुधम् ।।
अनेकाद्भुत दर्शनम् ।
अनेक दिव्याभरणम्।
दिव्यानेकोद्यतायुधम् ।।
अन्वय
अनेकाद्भुतदर्शनम्।अनेक दिव्याभरणम्।अनेकवक्त्रनयनम् दिव्यानेकोद्यतायुधम्.
मराठी अर्थ
(अनेकवक्त्रनयनम्) अनेक मुखे व नेत्र असलेले। (अनेकाद्भुतदर्शनम्) अनेक प्रकारची अद्भुत दृष्ये असलेले। ( अनेकदिव्याभरणम् ) अनेक प्रकारच्या दिव्यालंकारांनी सुशोभित आणि। (दिव्यानेकोद्यतायुधम् ) अनेक प्रकारची दिव्य शस्त्रे उगारलेल्या अवस्थेत धारण केलेले ।। १० ।।
११.११संजय उवाच
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
सर्वाश्चर्यमयं देवं। अनन्तं विश्वतोमुखम् ।।११/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्वय
दिव्यमाल्याम्बरधरम्। दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयम्। विश्वतोमुखम्। देवम्। अपश्यत्. अनन्तम्।
मराठी अर्थ
(दिव्यमाल्याम्बरधरम् ) दिव्य रत्नांच्या माळा आणि दिव्य अशी वस्त्रे धारण केलेले। (दिव्यगन्धानुलेपनम् ) दिव्य गंधाची उटी चर्चिलेले। (सर्वाश्चर्ययम्) सर्व प्रकारच्या आश्चर्यांनी युक्त असे। (अनन्तम्) सीमारहित। (विश्वतोखम्) सर्वतोमुख असे। (देवम् ) श्रीकृष्ण भगवंताचे स्वरूप। (अपश्यत्) अर्जुन पहाता झाला. ।।११।।
११.१२संजय उवाच
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्यात्। भासस्तस्य महात्मनः ।।११/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दिवि सूर्यसहस्रस्य।
भवेत् युगपत् उत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्यात्।
भासः तस्य महात्मनः ।।
भवेत् युगपत् उत्थिता ।
यदि भाः सदृशी सा स्यात्।
भासः तस्य महात्मनः ।।
अन्वय
दिवि सूर्यसहस्रस्य युगपत्। उत्थिता। भाः भवेत्। सः। तस्य। महात्मनः। भासः। सदृशी। यदि। स्यात्.
मराठी अर्थ
(दिवि) आकाशात। (सूर्यसहस्रस्य) हजार सूर्याचा। ( युगपत्) एकदम। (उत्थिता ) उदय झाला असता। (भाः भवेत् ) जो प्रकाश प्रकट होईल। (सः) तो देखील। (तस्य) त्या। (महात्मनः) श्रीकृष्ण भगवंतांच्या महान स्वरूपाचा। (भासः) प्रकाशाची। (सदृशी) बरोबरी। (यदि) कदाचितच। (स्यात्) (असू शकेल) करूशकेल. ।।१२।।
११.१३संजय उवाच
तत्रैकस्थं जगत्कृत्वां प्रविभक्तमनेकधा ।
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ।।११/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र एकस्थम् जगत् कृत्याम्।
प्रविभक्तम् अनेकधा ।
अपश्यत् देवदेवस्य।
शरीरे पाण्डवः तदा ।।
प्रविभक्तम् अनेकधा ।
अपश्यत् देवदेवस्य।
शरीरे पाण्डवः तदा ।।
अन्वय
तत्र। देवदेवस्य शरीरे। अनेकधा प्रविभक्तम्। कृत्याम् जगत्। एकस्थम्। पाण्डवः। तदा। अपश्यत्.
मराठी अर्थ
(तत्र) त्याठिकाणी। (देवदेवस्य शरीरे) श्रीकृष्ण भगवंतांच्या श्रीमूर्तीत। (अनेकधा प्रविभक्तम्) अनेक प्रकारांनी विभागलेली। (कृत्सम् जगत्) संपूर्ण जगत। (एकस्थम्) जणू काही एकत्र झालेले आहे असे। (पाण्डव) पंडुपुत्र अर्जुन। (तदा) त्याकाळी। (अपश्यत् ) पहाता झाला. ।।१३।।
११.१४संजय उवाच
ततः स विस्मयाविष्टो। हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ।।११/१४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ततः स विस्मयाविष्टः।
हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवम्।
कृताञ्जलिः अभाषत ।।
हृष्टरोमा धनञ्जयः ।
प्रणम्य शिरसा देवम्।
कृताञ्जलिः अभाषत ।।
अन्वय
ततः सः। विस्मयाविष्टः। हृष्टरोमा। धनञ्जयः। देवम्। शिरसा प्रणम्य। कृताञ्जलिः। अभाषत. (ततः) ते रूप पाहून।
मराठी अर्थ
(सः) तो अर्जुन। (विस्मयाविष्ट) आश्चर्यचकित होऊन (शब्दश अर्थ - आश्चर्याने अंतःकरण ज्याचे भरले आहे असा)। (हृष्टरोमाः) हर्षाने रोमांच उभे राहीले आहेत अशा अवस्थेतला। (धनञ्जयः) अर्जुन। (देवम् ) श्रीकृष्ण भगवंतांना श्रद्धाभावपूर्वक। (शिरसा) मस्तक झुकवून। (प्रणम्य) प्रणाम करून। (नम्र अवस्थेत )। ( कृताञ्जलिः) हात जोडून। (अभाषत) बोलू लागला. ।।१४।।
अर्जुन उवाच
अर्जुन उवाच
११.१५संजय उवाच
पश्यामि देवांस्तव देव देहे।
सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्गान् ।
ब्रह्माणमीशं कमलाधवं च ( कमलासनस्थम्)।
ऋषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ।।११/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पश्यामि देव तव देव देहे।
सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्गान् ।
ब्रह्माणम् इशम् कमलासनस्थम्।
ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ।।
सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्गान् ।
ब्रह्माणम् इशम् कमलासनस्थम्।
ऋषीन् च सर्वान् उरगान् च दिव्यान् ।।
अन्वय
अर्जुन उवाच। देव। तव। देहे। सर्वान् देवान्। तथा। भूतविशेषसंघान्। कमलासनस्थम् ब्रह्माणम् ईशम्। च। सर्वान् ऋषीन्। च। दिव्यान् उरगान् पश्यामि .
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच)। (देव) हे देवा। (तव) आपल्या। (देहे) श्रीमूर्तीत। (सर्वान् देवान्) सर्व देवतांना। (तथा) त्याचप्रमाणे। (भूतविशेषसंघान् ) मृत्यूलोकातल्याही अनेक प्राण्यांच्या समुदायाला आणि। (कमलासनस्थम् ब्रह्माणम्) कमळाच्या आसनावर बसलेल्या ब्रह्मदेवाला। (ईशम्) महादेवाला। (च) आणि (सर्वान् ऋषीन्) सर्व ऋषींना। (च) त्याचप्रमाणे। (दिव्यान् उरगान् ) दिव्य अलौकिक अशा सर्पांना। (पश्यामि) मी पाहत आहे. ।।१५।।
११.१६संजय उवाच
अनेक बाहूदरवक्त्रनेत्रं।
पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् ।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादि।
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ।।११/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनेक बाहूदरवक्त्रनेत्रम्।
पश्यामि त्वाम् सर्वतः अनन्तरूपम् ।
नान्तंम् न मध्यम् न पुनःतव आदिम्।
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ।।
पश्यामि त्वाम् सर्वतः अनन्तरूपम् ।
नान्तंम् न मध्यम् न पुनःतव आदिम्।
पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ।।
अन्वय
विश्वेश्वर। विश्वरूप। त्वाम्। अनेक बाहूदरवक्त्रनेत्रम्। सर्वतः अनन्तरूपम्। पश्यामि। तव। अन्तम् न। मध्यम् न। पुनः। आदिम्। न पश्यामि
मराठी अर्थ
(विश्वेशर) हे संपूर्ण जगाच्या स्वामिया (विश्वरूप) हे सर्वव्यापका। (त्वाम्) आपणास (अनेक बाहूदरवक्त्रनेत्रम्) अनेक हात। अनेक उदरे। अनेक मुखे। अनेक डोळे ह्यांनी युक्त असे ( मी पहात आहे.)। (सर्वतः) सर्व बाजूंनी। सगळीकडून। (अनन्तरूपम्) अनंत रूपांनी युक्त असे। (पश्यामि ) ( मी आपणास ) पहात आहेत। (तव) आपल्या या विशाल रूपाचा। (अन्तम् न) शेवट पार (दिसत) नाही. ( मध्यम् न) मध्य। (दिसत) नाही. (पुनः) त्याचप्रमाणे। (आदिम्) सुरुवात। ( न पश्यामि ) मी पहात नाही। मला दिसत नाही. ।। १६ ।।
११.१७संजय उवाच
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च।
तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्तात्।
दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ।।११/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
किरीटिनम् गदिनम् चक्रिणम् च।
तेजोराशिम् सर्वतः दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वाम् दुर्निरीक्ष्यम् समन्तात्।
दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ।।
तेजोराशिम् सर्वतः दीप्तिमन्तम् ।
पश्यामि त्वाम् दुर्निरीक्ष्यम् समन्तात्।
दीप्तानलार्कद्युतिम् अप्रमेयम् ।।
अन्वय
किरीटिनम्। गदिनम् च चक्रिणम् त्वाम्। तेजोराशिम्। सर्वतः दीप्तिमन्तम्। दीप्तानलार्कद्युतिम् दुर्निरीक्ष्यम्। अप्रमेयम्। समन्तात् पश्यामि आणि हे प्रभो।
मराठी अर्थ
(किरीटिनम् ) तेजस्वी अशा मुकुटाने युक्त। ( गदिनम् ) गदा धारण केलेले। (च) आणि। ( चक्रिणम्) चक्र धारण केलेले। (त्वाम्) अशा आपणास (तेजोराशिम्) ऐश्वर्यसंपन्न। ( सर्वतः दीप्तिमन्तम् ) सर्व बाजूंनी प्रकाशमान (दीप्तानलार्कद्युतिम् ) प्रज्वलित अभी व सूर्याप्रमाणे कान्तीमान। (दुर्निरीक्ष्यम्) डोळ्यांनी पहाण्यास अशक्य असे। (अप्रमेयम्) कुठल्याही साधनाने न कळणारे। न दिसणारे असे। (समन्तात्) सर्व बाजूंत। दशदिशांत विद्यमान असे। (पश्यामि) तुमच्या कृपेने मी पहात आहे. ।।१७।।
११.१८संजय उवाच
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं।
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता।
सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ।।। ११ / १८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्वमक्षरम् परमम् वेदितव्यम्।
त्वमस्य विश्वस्य परम् निधानम् ।
त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता।
सनातनः त्वम् पुरुषः मतः मे ।।
त्वमस्य विश्वस्य परम् निधानम् ।
त्वम् अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता।
सनातनः त्वम् पुरुषः मतः मे ।।
अन्वय
त्वम्। परमम्। अक्षरम्। वेदितव्यम् त्वम्। अस्य विश्वस्य। परम्। निधानम्। । दुसरा अर्थ - त्वम्। अस्य विश्वस्य। परम्। निधानम् ! प्राप्ती। त्वम्।शाश्वतधर्मगोप्ता। त्वम्। अव्ययम्। सनातनः। पुरुषः। मे। मतः
मराठी अर्थ
(त्वम्) आपणच (परमम् ) सर्वश्रेष्ठ असे। (अक्षरम्) अक्षरस्वरूप परब्रह्म। (वेदितव्यम्) जाणून घेण्यायोग्य असे आहात. ( त्वम्) आपणच (अस्य विश्वस्य) या चराचर विश्वाचे। (परम् ) श्रेष्ठ असे। (निधानम्) आश्रय आहात. दुसरा अर्थ - (त्वम्) आपणच। (अस्य विश्वस्य) या विश्वातील जीवांचे। (परम् ) श्रेष्ठ असे। (निधानम्) प्राप्त करून घेण्यायोग्य स्थान। (प्राप्ती) आहात। (त्वम्) आपणच। (शाश्वतधर्मगोप्ता) शाश्वत फळ देणाऱ्या परधर्माचे रक्षक आहात। (त्वम्) आपणच। (अव्ययम्) अविनाशी असे अव्ययस्वरूप (सदैव उरीचाच भाव असणारे आहात. देवतेच्या स्वरूपभावाप्रमाणे होणे उरणे असे आपले स्वरूप नाही.)। (सनातनः) सनातन काळापासून एकतंड आहे ज्याची ज्ञानादि समृद्धी असे। (पुरुष) सर्वकर्तृत्वसंपन्न आहात। (मे) असे मला (माझ्या अल्पबुद्धीस)। (मतः) वाटते. ।।१८।।
११.१९संजय उवाच
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य।
अनन्तबाहुम् शशिसूर्यते
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं।
स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ।।११/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य
अदिमध्यान्तम् अतल बाहुन शिम्।
पश्यामि त्वाम् दीप्तहुताशवक्त्रम्।
स्वतेजसा विश्वम् इदम् तपन्तम् ।।
अदिमध्यान्तम् अतल बाहुन शिम्।
पश्यामि त्वाम् दीप्तहुताशवक्त्रम्।
स्वतेजसा विश्वम् इदम् तपन्तम् ।।
अन्वय
अनादिमध्यान्तम्। अनन्तवीर्यम्। अनन्तबाहुम्। शशिसूर्यनेत्रम् दीप्तहुताशवक्त्रम्। स्वतेजसा। इदम् विश्वम्। तपन्तम् त्वाम् पश्यामि
मराठी अर्थ
हे भगवंता। (अनादिमध्यान्तम्) आदि। अंत व मध्यरहित। (अनन्तवीर्य) अनंत सामर्थ्यांनी संपन्न। (अनन्तबाहुम् ) अनंत बाहु असलेले। (शशिसूर्यनेत्रम्) चंद्रमंडळाप्रमाणे शीतल प्रकाशाचे व सूर्यमंडळाप्रमाणे तेज असलेल्या ऐश्वर्याने संपन्न असे नेत्र असलेले शशीसूर्यन्याये विरुद्धधर्मरूप ऐश्वर्य असलेले नेत्र ज्याचे आहेत असे आपण। (दीप्तहुताशवक्त्रम्) प्रदीप्त अशी मुखातून बाहेर पडत आहे आणि त्या आपल्या (स्खतेजसा ) प्रखर तेजाने (इदम् विश्वम्) ह्या जगताला। (तपन्तम्) तापवित आहात (नियमन करीत आहात) असे। (त्वाम्) आपणाला। (पश्यामि ) मी पहात आहे. ।।१९।।
११.२०संजय उवाच
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि।
व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
वृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं।
लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ।।११/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरम् हि।
व्याप्तम् त्वया एकेन दिशः च सर्वाः ।
दृष्टवा अद्भुतम् रूपम् उग्रम् तवेदम्।
लोकत्रयम् प्रव्यथितम् महात्मन् ।।
व्याप्तम् त्वया एकेन दिशः च सर्वाः ।
दृष्टवा अद्भुतम् रूपम् उग्रम् तवेदम्।
लोकत्रयम् प्रव्यथितम् महात्मन् ।।
अन्वय
द्यावापृथिव्योः। इदम् अन्तरम्। च। सर्वाः दिशः। त्वया एकेन हि। व्याप्तम्। महात्मनः। तव इदम्। अद्भुतम्। उग्रम्। रूपम् दृष्ट्वा। लोकत्रयम्। प्रव्यथितम्.
मराठी अर्थ
आणि हे प्रभो। ( द्यावापृथिव्योः) आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मधला। (इदम् अन्तरम्) हे आकाश ही पोकळी। (च) तसेच। (सर्वाः दिशः) आठही दिशा। (त्वया एकेन हि) आपण एकट्यानेच। (व्याप्तम्) व्यापलेले आहेत. ( महात्मनः) हे सर्वव्यापक प्रभो। (तव इदम्) आपले हे। (अद्भुतम् ) विस्मयकारक आश्चर्यजनक आणि। ( उग्रम्) भयानक (असे परस्पर विरुद्धभावसंपन्न)। (रूपम् दृष्ट्वा ) रूप पाहून। (लोकत्रयम्) तिन्ही लोक। ( प्रव्यथितम् ) व्यथित झालेले आहेत. ।।२०।।
११.२१संजय उवाच
अमी हि त्वां सुरसङ्गा विशन्ति।
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्गाः।
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ।।११/२१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अमी हि त्वाम् सुरसा विशन्ति।
केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति ।
स्वस्ति इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्गाः।
स्तुवन्ति त्वाम् स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ।
केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति ।
स्वस्ति इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्गाः।
स्तुवन्ति त्वाम् स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ।
अन्वय
सुरसङ्गाः। त्वाम्। विशन्ति केचित् भीताः प्राञ्जलयः। गृणन्ति। महर्षिसिद्धसंघाः। स्वस्ति इति उक्त्वा। पुष्कलाभिः स्तुतिभिः। त्वाम्। स्तुवन्ति. .
मराठी अर्थ
हे सर्वच (सुरसङ्गाः) देवतांचे समूह। (त्वाम्) आपल्या विश्वरूपात। (विशन्ति) प्रवेश करीत आहेत। (केचित्) त्यातले कित्येक। (भीता) भयभीत होऊन। (प्राञ्जलयः) शरणागतीदर्शक हात जोडून। (गृणन्ति) क्षमायाचनेच्या दृष्टीने स्वतः चा हीनपणा द्योतवित तुमच्या गुणांचे भावपूर्वक उच्चारण करीत आहेत। (महर्षिसिद्धसंघाः) महर्षीचे व सिद्धांचे समुदाय अथवा चैतन्यविद्यावंत। चहू ओळीचे पुरुष। विश्वेचे अंतर्यामीये बहिर्यागीये ते महर्षी आणि भैरव शेषशय्या आणि तिन्ही राणे हे सिद्धसंघ (स्वस्ति) प्रभो तुमचा जयजयकार होवो। (इति उक्त्वा) असे
"म्हणत। (पुष्कलाभिः) अनेक प्रकारच्या ( स्तुतिभिः) स्तुतीस्तोत्रांनी। (त्वाम् ) आपली। (स्तुवन्ति) स्तुती करीत आहेत. ।। २१ ।।
"म्हणत। (पुष्कलाभिः) अनेक प्रकारच्या ( स्तुतिभिः) स्तुतीस्तोत्रांनी। (त्वाम् ) आपली। (स्तुवन्ति) स्तुती करीत आहेत. ।। २१ ।।
११.२२संजय उवाच
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या।
विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च ।
गन्धर्वयक्षासुर सिद्धसङ्गाः।
वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ।।११/२२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रुद्रादित्या वसवः ये च साध्या।
विश्वे अश्विनौ मरुत् च उष्मयाः च ।
गन्धर्वयक्ष असुर सिद्ध सङ्गाः।
वीक्षन्ते त्वाम् विस्मिताः च एव सर्वे ।।
विश्वे अश्विनौ मरुत् च उष्मयाः च ।
गन्धर्वयक्ष असुर सिद्ध सङ्गाः।
वीक्षन्ते त्वाम् विस्मिताः च एव सर्वे ।।
अन्वय
रुद्रादित्याः। च। ये। वसवः। साध्याः। विश्वे। अश्विनौ। च। मरुतः। च। उष्मपाः। च।विस्मिताः। वीक्षन्ते. याशिवाय। गंधर्व। यक्ष। असुर। सिद्धसंघाः सर्वे एव । त्वाम्
मराठी अर्थ
( रुद्रादित्याः) अकरा रुद्र आणि बारा आदित्य। (च) तसेच। (ये) जे। ( वसवः) आठ वसू। (साध्या) साध्यगण या नावाच्या देवता। ( विश्वे ) स्वर्गस्थानातील अग्नीनामक देवता। (अश्विनौ) अश्विनीकुमार नावाच्या दोन देवता। (च) आणि (मरुतः) मरुत्गण नावाच्या ४९ देवता। (च) आणि ( उष्मपाः) या नावाच्या पितृदेवता। (च) त्याचप्रमाणे। (गंधर्व) चित्ररथमुख्य गंधर्व देवता। (यक्ष ) वीरभौतिकादि यक्षगणातल्या देवता। (असुर) बली बिभीषण इत्यादि राक्षसश्रेष्ठ। (सिद्धसंघाः) कपिल। शुकदेव इ. सिद्धगण। (सर्वे एव) ते सर्वच (विस्मिताः) आश्चर्याने मुग्ध होऊन। (त्वाम् ) आपणास (तुम्हाला )। (वीक्षन्ते) पहात आहेत. ॥२२॥
११.२३संजय उवाच
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं।
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं।
दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ।।११/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रूपम् महत्ते बहुवक्त्रनेत्रम्।
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरम् बहुदंष्ट्राकरालम्।
वृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ।।
महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।
बहूदरम् बहुदंष्ट्राकरालम्।
वृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथिताः तथा अहम् ।।
अन्वय
महाबाहो। ते रूपम्। महत्। बहुवक्त्रनेत्रम्। बहुबाहूरुपादम्। बहूदरम्। बहुष्ट करालम्। दृष्ट्वा। लोकाः। प्रव्यथिताः। तथा।अहम्.
मराठी अर्थ
कारण की। (महाबाहो) हे महाबाहु परमेश्वरा। (ते) आपले (तुमचे)। (रूपम्) श्रीमूर्ती व्यक्तिमत्व। (महत्) अत्यंत विशाल असून ते (बहुवक्त्रनेत्रम् ) अनेक मुखे व अनेक नेत्र असलेले। (बहुबाहूरुपादम् ) अनेक भूजा। अनेक मांड्या व तितकेच पाय असलेले। (बहूदरम् ) अनेक उदरांचे। (बहुद्वंष्ट्राकरालम् ) अनेक विक्राळ (भयानक दाढांचे असे आहे)। (दृष्ट्वा) आपले हे रूप पाहून। (लोकाः) सर्व लोक। (प्रव्यथिताः) व्याकुळ झालेले आहेत। भीतीने कापत आहेत. (तथा अहम् ) त्याचप्रमाणे मीदेखील। (भीतीने व्याकुळ झालो आहे.) ।। २३ ।।
११.२४संजय उवाच
नभः स्पृशं दीप्तमनेकवर्णं।
व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् ।
वृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा।
धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ।।११/२४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नभः स्पृशम् दीप्तम् अनेकवर्णम्।
व्यात्ताननम् दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वाम् प्रव्यथितान्तरात्मा।
धृतिम् न विन्दामि शमम् च विष्णो ।।
व्यात्ताननम् दीप्तविशालनेत्रम् ।
दृष्ट्वा हि त्वाम् प्रव्यथितान्तरात्मा।
धृतिम् न विन्दामि शमम् च विष्णो ।।
अन्वय
नभः स्पृशम्। दीप्तम्। अनेकवर्णम्। व्यात्ताननम्। दीप्तविशालनेत्रम्। विष्णो। त्वाम्। दृष्ट्वा हि प्रव्यथितान्तरात्मा। धृतिम् च। शमम्। न विन्दामि
मराठी अर्थ
कारण की। (नभः स्पृशम् ) आकाशाला स्पर्श करू पाहणारे। (दीप्तम्) दैदीप्यमान तेजस्वी। (अनेकवर्णम्) भयंकर अशा अनेक रूपांनी युक्त। (व्यात्ताननम्) मुख पसरलेले। (दीप्तविशालनेत्रम्) मोठमोठाले व तेज स्फारणारे नेत्र असलेले (आपले रूप आहे)। (विष्णो) हे विश्वव्यापक परमेश्वरा। (त्वाम्) आपणाला। आपणास (दृष्ट्वा हि) नुसते पाहूनच (प्रव्यथितान्तरात्मा) मी भीतीने व्याकुळ झालो असून। (धृतिम् ) धैर्य। (च) आणि (शमम्) शान्ती। ( न विन्दामि) गमाऊन बसलो आहे. ।।२४।।
११.२५संजय उवाच
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि।
दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।
दिशो न जाने न लभे च शर्म।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।११/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि।
दृष्ट्वा एव कालानलसन्निभानि ।
दिशः न जाने न लभे च शर्म।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।
दृष्ट्वा एव कालानलसन्निभानि ।
दिशः न जाने न लभे च शर्म।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।
अन्वय
दंष्ट्राकरालानि। च। कालानलसन्निभानि ते। मुखानि। दृष्ट्वा। दिशः न जाने। च। शर्म। हि। न लभे। देवेश। जगन्निवास। प्रसीद.
मराठी अर्थ
(दंष्ट्राकरालाति) बाहेर दिसणाऱ्या भयानक दाढांमुळे विक्राळ भासणारी। (च) आणि। (कालानलसन्निभानि ) प्रलयान्झीसारखी प्रज्वलित। (ते) तुमची। ( मुखानि) असंख्य मुखे। (दृष्ट्वा) पाहून। (दिशः न जाने) मला दिशादेखील दिसेनाशा झाल्या आहेत. मी दिन्मुढ झालो आहे. (च) आणि (शर्म) स्वाभाविक सुख। (हि) देखील। ( न लभे) गमाऊन बसलो आहे. किंवा आपल्या दर्शनाने जे सुख व्हावे तेही होत नाही। लाभत नाही म्हणून। (देवेश) हे देवाधिदेवा। (जगन्निवास) हे जगन्निवासा। (प्रसीद) आपण प्रसन्न व्हा. ।। २५ ।।
११.२६संजय उवाच
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः।
सर्वे सहैवावनिपालसः ।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ।
सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ।।११/२६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अमी च त्वाम् धृतराष्ट्रस्य पुत्राः ।
सर्वे सह एव अवनिपालसङ्गैः ।
भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः तथा असौ।
सह अस्मदीयैः अपि योधमुख्यैः ।।
सर्वे सह एव अवनिपालसङ्गैः ।
भीष्मः द्रोणः सूतपुत्रः तथा असौ।
सह अस्मदीयैः अपि योधमुख्यैः ।।
अन्वय
अमी सर्वे एव धृतराष्ट्रस्य पुत्राः। अवनिपालसंघै। त्वाम्। च। भीष्मः द्रोणः। तथा। असौ। सूतपुत्रः अस्मदीयैः। अपि। योधमुख्यैः.
मराठी अर्थ
अर्जुनाच्या प्रार्थनेमुळे ते भयानक विश्वरूप त्यास सौम्य भासू लागले आणि तो विस्मयाने बोलू लागला. ज्या शूरवीरांपासून पराभवाची किंचिन्मात्र मला शंका होती तीही नाहीशी झाली आहे कारण की-
( अमी सर्वे एव ) ही सर्वच्या सर्व। (धृतराष्ट्रस्य पुत्राः) धृतराष्ट्राची मुले। (अवनिपालसंघ) त्यांच्या मित्रराजांच्या समुदायासह। (त्वाम्) तुमच्या ठिकाणी ( प्रवेश करीत आहेत)। (च) आणि (भीष्म द्रोण) भीष्मपितामह व द्रोणाचार्य। (तथा) तसेच। (असौ) हा माझा ( प्रतिस्पर्धी)। (सूतपुत्रः) कर्ण। (अस्मदीयैः)आमच्या पक्षातील। (अपि) देखील। (योधमुख्यैः) प्रमुख योद्ध्यायांसहित सगळेच।।२६।।
( अमी सर्वे एव ) ही सर्वच्या सर्व। (धृतराष्ट्रस्य पुत्राः) धृतराष्ट्राची मुले। (अवनिपालसंघ) त्यांच्या मित्रराजांच्या समुदायासह। (त्वाम्) तुमच्या ठिकाणी ( प्रवेश करीत आहेत)। (च) आणि (भीष्म द्रोण) भीष्मपितामह व द्रोणाचार्य। (तथा) तसेच। (असौ) हा माझा ( प्रतिस्पर्धी)। (सूतपुत्रः) कर्ण। (अस्मदीयैः)आमच्या पक्षातील। (अपि) देखील। (योधमुख्यैः) प्रमुख योद्ध्यायांसहित सगळेच।।२६।।
११.२७संजय उवाच
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति।
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलन्ना दशनान्तरेषु।
सन्दृश्यन्ते चूर्णितरुत्तमाः । । ११/२७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति।
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचित् विलन्नाः दशनान्तरेषु।
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैः उत्तमाज्ञैः ।।
दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचित् विलन्नाः दशनान्तरेषु।
सन्दृश्यन्ते चूर्णितैः उत्तमाज्ञैः ।।
अन्वय
त्वरमाणा ते। दंष्ट्राकरालानि। भयानकानि वक्त्राणि। विशन्ति। केचित्। चुणितैः। उत्तमाः। दशनान्तरेषु विलनाः। सन्दृश्यन्ते.
मराठी अर्थ
(त्वरमाणा ) मोठ्या वेगाने। (ते) तुमच्या। (दंष्ट्राकरालानि) अक्राळविक्राळ दाढांच्या। (भयानकानि ) भयानक अशा। (वक्त्राणि) मुखांमध्ये। (विशन्ति) घुसत आहेत। शिरत आहेत। (केचित्) कित्येक तर। (चूर्णितः) छिन्नभिन्न झालेल्या चुरडलेल्या। (उत्तमात्रै) मस्तकांनी। (दशनान्तरेषु) (तुमच्या) दातांच्या फटीत। (विलना) चिकटलेले। (संदृश्यन्ते) दिसत आहेत. ।।२७।।
११.२८संजय उवाच
यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः।
समुद्रमेवाभिमुखाद्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा।
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ।।११/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तथा नदीनाम् बहवः अम्बुवेगाः।
समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा।
विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति ।।
समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा।
विशन्ति वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति ।।
अन्वय
यथा। नदीनाम्। बहवः। अम्बुवेगाः। समुद्रम् एव। अभिमुखाः। द्रवन्ति। तथा। अमी। नरलोकवीराः। तव। अभिज्वलन्ति। वक्त्राणि। विशन्ति.
मराठी अर्थ
( यथा) ज्याप्रमाणे। (नदीनाम् ) नद्यांचे। ( बहव) (सर्वच ) अनेक। ( अम्बुवेगाः ) जलप्रवाह। (समुद्रम् एव ) समुद्राच्याच। (अभिमुखाः) दिशेने। (द्रवन्ति) वाहतात। समुद्रात जाऊन पडतात। (तथा) त्याचप्रमाणे। (अमी) हे सर्व। (नरलोकवीराः) नरवीरांचे समुदायदेखील। (तव) तुमच्या। (अभिज्वलन्ति) ज्वाला ओकणाऱ्या। (वक्त्राणि मुखांमये। (विशन्ति) शिरत आहेत. ।। २८ ।।
११.२९संजय उवाच
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतज्ञा।
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्।
तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः । ।११/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा प्रदीप्तम् ज्वलनम् पतङ्गा।
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः।
तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ।।
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्।
लोकान् समग्रान् वदनैः ज्वलद्भिः ।
तेजोभिः आपूर्य जगत् समग्रम्।
भासः तव उग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।
विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।
तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः।
तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ।।
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्।
लोकान् समग्रान् वदनैः ज्वलद्भिः ।
तेजोभिः आपूर्य जगत् समग्रम्।
भासः तव उग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।
अन्वय
यथा। पतङ्गाः। नाशाय प्रदीत्मम् ज्वलनम्। समृद्धवेगाः। विशन्ति। तथा एव। लोकाः। अपि नाशाय। तव वक्त्राणि। समृद्धवेगाः। विशन्ति.
समग्रान्। लोकान्। ज्वलद्भिः वदनैः समन्तात्। लेलिह्यसे। ग्रसमानः। विष्णो। तब। उग्राः। भासः। समग्रम् जगत्। तेजोभिः आपूर्य। प्रतपन्ति.
समग्रान्। लोकान्। ज्वलद्भिः वदनैः समन्तात्। लेलिह्यसे। ग्रसमानः। विष्णो। तब। उग्राः। भासः। समग्रम् जगत्। तेजोभिः आपूर्य। प्रतपन्ति.
मराठी अर्थ
( यथा) ज्याप्रमाणे। (पतङ्गाः) पतंग नावाचे कीडे। (नाशाय) नष्ट होण्यासाठी (मोहवश होऊन )। ( प्रदीत्मम् ज्वलनम् ) प्रदीप्त अशा अनीत। ( समृद्धवेगाः) अत्यंत वेगाने। (विशन्ति) शिरतात। (तथा एव) त्याचप्रमाणे। (लोका) हे सर्व लोक। (अपि) देखील। (नाशाय ) स्वतःच्या विनाशासाठी। (तव वक्त्राणि) तुमच्या मुखात। (समृद्धवेगाः) मोठ्या वेगाने। (विशन्ति) प्रवेश करीत आहेत. ।।२९।।
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्।
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं।
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।११/३०।।
आणि आपण त्या। (समग्रान्) सर्व (लोकान्) लोकांना। (ज्वलद्भिः वदनैः) जाळ ओकणाऱ्या मुखांनी। (समन्तात्) चहूकडून। (लेलिह्यसे) जिभेने चाटत आहात (गिळण्याच्या उद्देशाने ओढत आहेत आणि ते लोक आपल्याकडून)। (ग्रसमानः) गिळले गेले आहेत। (विष्णो) हे विश्वरूप परमेश्वरा। (तव) तुमच्या। (उग्राः) प्रखर असह्य। (भासः) प्रकाश। (समग्रम् जगत्) संपूर्ण जगताला। (तेजोभिः आपूर्य) तेजाने परिपूर्ण भरून। व्यापून। (प्रतपन्ति) तापवित आहे। त्रस्त करीत आहे. ।।30।।
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात्।
लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं।
भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ।।११/३०।।
आणि आपण त्या। (समग्रान्) सर्व (लोकान्) लोकांना। (ज्वलद्भिः वदनैः) जाळ ओकणाऱ्या मुखांनी। (समन्तात्) चहूकडून। (लेलिह्यसे) जिभेने चाटत आहात (गिळण्याच्या उद्देशाने ओढत आहेत आणि ते लोक आपल्याकडून)। (ग्रसमानः) गिळले गेले आहेत। (विष्णो) हे विश्वरूप परमेश्वरा। (तव) तुमच्या। (उग्राः) प्रखर असह्य। (भासः) प्रकाश। (समग्रम् जगत्) संपूर्ण जगताला। (तेजोभिः आपूर्य) तेजाने परिपूर्ण भरून। व्यापून। (प्रतपन्ति) तापवित आहे। त्रस्त करीत आहे. ।।30।।
११.३१संजय उवाच
आख्याहि मे को भनानुग्ररूपो।
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं।
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ।।११ / ३१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आख्याहि मे कः भानुग्ररूपो नमः
अस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् अद्यम्।
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥
अस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् अद्यम्।
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥
अन्वय
मे। आख्याहि भवान्। उग्ररूपः कः। देववर। ते। नमः अस्तु। प्रसीद। भवन्तम् आम्। विज्ञातुम् इच्छामि। हि। तव। प्रवृत्तिम्। न प्रजानामि .
मराठी अर्थ
(मे) मला। (आख्याहि) सांगावे की। (भवान्) आपण ( उग्ररूपः) असे प्रखर रूप धारण केलेले। (क) कोण आहात। (देववर) हे देववरा। (ते) तुम्हाला। ( नमः अस्तु) नमस्कार असो। (प्रसीद) आपण प्रसन्न व्हा। (भवन्तम् आद्यम्) सर्वांना आदिकारण अशा आपणास (विज्ञातु इच्छामि ) मी तत्वपूर्वक जाणू इच्छितो. (हि) कारण (तव) तुमची। (प्रवृत्तिम्) प्रवृत्ती। (न प्रजानामि ) मला कळत नाही. ॥३१॥
११.३३श्री भगवानुवाच
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व।
जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् ।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव।
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ।।११/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ यशः लभस्व।
जित्वा शत्रून भुङ्क्ष्व राज्यम् समृद्धम् ।
मया एव एते निहताः पूर्वम् एव।
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥
जित्वा शत्रून भुङ्क्ष्व राज्यम् समृद्धम् ।
मया एव एते निहताः पूर्वम् एव।
निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥
अन्वय
तस्मात् त्वम्। उत्तिष्ठ। यशः। लभस्व। शत्रून। जिल्वा। समृद्धम्। राज्यम्। भुङ्क्ष्व। एते। पूर्वम् एव मया निहताः सव्यसाचिन्। निमित्तमात्रम् एव भव. । । दुसरा अर्थ - मया एव एते। पूर्वम् निहताः तस्मात् त्वम्। सव्यसाचिन्। उत्तिष्ठ। शत्रून जिल्वा। यशः लभस्व। माझ्या कृपेने। समृद्धम् राज्यम्। भुङ्क्ष्व। निमित्तमात्रम् भव.
मराठी अर्थ
(तस्मात्) म्हणूनच। (त्वम्) तू। (उत्तिष्ठ) ऊठ (युद्धासाठी) उभा हो. (यश) किर्ती। यश (भीष्मद्रोण कर्णादि हे अतिरथी परशुरामादिक महावीरांनाही अजिंक्य अशांनाही अर्जुनाने जिंकले अशी किर्ती) (लभस्व) माझ्या कृपेने मिळव. (शत्रून्) शत्रूंना। (जित्वा) जिंकून। (समृद्धम् ) समृद्ध अशा। (राज्यम्) राज्याचा। (भुङ्क्ष्व) उपभोग घे। (ते) हे सर्व (शत्रूपक्षातले योद्धे)। (पूर्वम् एव) आधीच। (मया) मजकडून। (निहता) मारले गेले आहेत (असे समजून)। (सव्यसाचित्) हे सव्यसाची अर्जुना (डाव्या हातानेही नेम धरून बाण मारू शकणाऱ्या अर्थात दोन्ही हाताने बाण चालवण्याचा त्यास अभ्यास होता.)। (निमित्तमात्रम् एव ) तू केवळ निमित्तमात्रच। (भव) हो. ॥
दुसरा अर्थ - (मया एव) माझ्याकडूनच। (एते) हे सर्व (पूर्वम् निहता) आधी मारले गेलेले आहेत। (तस्मात् ) म्हणून (तुला त्यांना मारण्याचे पातक लागणार नाही. हे लक्षात घेऊन)। (त्वम्) तू। (सव्यसाचित् ) उभयमार्गी मान्य असलेल्या अर्जुना। ( उत्तिष्ठ) उभा हो। (संबंधियांची ममता। आपल्या गुणाची अहंता। रागद्वेषादि शत्रूंना माझी आज्ञा पालन करणे ह्याच शस्त्राने)। (शत्रून् जित्वा) दोषरूप शत्रूंना जिंकून। (यश लभस्व) उभयमार्गी। (माझ्या कृपेने) किर्ती प्राप्त करून घे। (समृद्धम् राज्यम्) ज्यात अपरोक्षादि सकळ ज्ञानाची फार काय मोक्षानुभूतीचीही समृद्धी आहे असे पुन संबंधाधिकाररूप राज्य। (भुङ्क्ष्व) उपभोग। (निमित्तमात्रम् भव) तू निमित्तमात्र हो. (कर्मनाश करणे। निरोध धरणे हे सर्व मजकडे लागले.) ।। ३३ ।।
दुसरा अर्थ - (मया एव) माझ्याकडूनच। (एते) हे सर्व (पूर्वम् निहता) आधी मारले गेलेले आहेत। (तस्मात् ) म्हणून (तुला त्यांना मारण्याचे पातक लागणार नाही. हे लक्षात घेऊन)। (त्वम्) तू। (सव्यसाचित् ) उभयमार्गी मान्य असलेल्या अर्जुना। ( उत्तिष्ठ) उभा हो। (संबंधियांची ममता। आपल्या गुणाची अहंता। रागद्वेषादि शत्रूंना माझी आज्ञा पालन करणे ह्याच शस्त्राने)। (शत्रून् जित्वा) दोषरूप शत्रूंना जिंकून। (यश लभस्व) उभयमार्गी। (माझ्या कृपेने) किर्ती प्राप्त करून घे। (समृद्धम् राज्यम्) ज्यात अपरोक्षादि सकळ ज्ञानाची फार काय मोक्षानुभूतीचीही समृद्धी आहे असे पुन संबंधाधिकाररूप राज्य। (भुङ्क्ष्व) उपभोग। (निमित्तमात्रम् भव) तू निमित्तमात्र हो. (कर्मनाश करणे। निरोध धरणे हे सर्व मजकडे लागले.) ।। ३३ ।।
११.३४श्री भगवानुवाच
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च।
कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।
या हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा।
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ।।११/३४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्रोणम् च भीष्मम् च जयद्रथम् च।
कर्णम् तथा अन्यान् अपि योधवीरान् ।
या हतान् त्वम् जहि मा व्यथिष्ठा।
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ।।
कर्णम् तथा अन्यान् अपि योधवीरान् ।
या हतान् त्वम् जहि मा व्यथिष्ठा।
युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ।।
अन्वय
द्रोणम्। च। भीष्मम्। च। जयद्रथम्। च। कर्णम्। तथा। अन्यान् अपि योधवीरान् मया हतान् त्वम् जहि मा व्यथिष्ठा। युध्यस्व रणे सपत्नान् जेतासि.
मराठी अर्थ
यापूर्वी भीष्मद्रोण इत्यादि पूज्य जनांशी लढण्याने पातक होईल असे तुला वाटत होते ते डोक्यातून काढून टाक. कर्ण प्रतिस्पर्धी असला तरी दैवीसंपत्तीचा। त्याला का मारू हाही संदेह काढून टाक. जयद्र्ध दुःशीलेचा पती एणे अर्थे मेहुणा म्हणून धर्माने त्यास मारू दिले नव्हते त्याला कसे मारू हा कीवेचा भाव झटकून टाक. कारण -
(द्रोणम्) द्रोणाचार्य। (च) आणि (भीष्मम्) भीष्म। (च) आणि। (जयद्रथम्) जयद्रथ। (च) तसेच। (कर्णम्) कर्ण। (तथा) व (अन्यान् अपि योधवीरान् ) इतरही पुष्कळशा तुझ्या ( नातलग पण ) शत्रूपक्षातल्या दुर्योधन। दुःशासनादिक योद्ध्यांना। (मया हतान् ) मजकडून मारले गेलेले आहेत. (असे प्रत्ययपूर्वक समजून घे आणि)। (त्वम् जहि) तू त्यांना मार। (मा व्यथिष्ठा ) ( माझी आज्ञा पाळतांना होणाऱ्या आसक्तीजन्य दुःखाने) दुःखी होऊ नकोस (तात्पर्य। माझी खावण पाळतांना त्रिगुणात्मक आसक्तीला मुळीच थारा देऊ नकोस.)। ( युध्यस्व) त्या आसक्त्यादि दोषांसी पण युद्ध कर. (रणे सपत्नान् जेतासि)। (दृढ निश्वयाने युद्धात माझी आज्ञा पाळशील तर आसक्त्यादि दोषरूप शत्रूंना आणि समोर उभ्या असलेल्या) शत्रूंनाही जिंकशील। (यदर्थी संशय नाही.) ।।३४ ।।
(द्रोणम्) द्रोणाचार्य। (च) आणि (भीष्मम्) भीष्म। (च) आणि। (जयद्रथम्) जयद्रथ। (च) तसेच। (कर्णम्) कर्ण। (तथा) व (अन्यान् अपि योधवीरान् ) इतरही पुष्कळशा तुझ्या ( नातलग पण ) शत्रूपक्षातल्या दुर्योधन। दुःशासनादिक योद्ध्यांना। (मया हतान् ) मजकडून मारले गेलेले आहेत. (असे प्रत्ययपूर्वक समजून घे आणि)। (त्वम् जहि) तू त्यांना मार। (मा व्यथिष्ठा ) ( माझी आज्ञा पाळतांना होणाऱ्या आसक्तीजन्य दुःखाने) दुःखी होऊ नकोस (तात्पर्य। माझी खावण पाळतांना त्रिगुणात्मक आसक्तीला मुळीच थारा देऊ नकोस.)। ( युध्यस्व) त्या आसक्त्यादि दोषांसी पण युद्ध कर. (रणे सपत्नान् जेतासि)। (दृढ निश्वयाने युद्धात माझी आज्ञा पाळशील तर आसक्त्यादि दोषरूप शत्रूंना आणि समोर उभ्या असलेल्या) शत्रूंनाही जिंकशील। (यदर्थी संशय नाही.) ।।३४ ।।
११.३५संजय उवाच
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य।
कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं।
सगङ्गदं भीतभीतः प्रणम्य ।।११ / ३५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एतत् श्रुत्वा वचनम् केशवस्य ।
कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूयः एव आह कृष्णम्।
सगगदम् भीतभीतः प्रणम्य ।।
कृताञ्जलिः वेपमानः किरीटी ।
नमस्कृत्वा भूयः एव आह कृष्णम्।
सगगदम् भीतभीतः प्रणम्य ।।
अन्वय
(संजय उवाच ) केशवस्य एतत् वचनम् श्रुत्वा। किरीटी। कृताञ्जलिः। वेपमानः। नमस्कृत्वा। भूयः एव। भीतभीतः। प्रणम्य। कृष्णम्। सगगदम्। आह.
मराठी अर्थ
(संजय उवाच ) संजय म्हणाला। हे धृतराष्ट्रा। (केशवस्य ) श्रीकृष्ण भगवंतांचे। (एतत् वचनम् श्रुत्वा ) असे बोलणे ऐकून। (किरीटी) अर्जुन। ( कृताञ्जलिः) हात जोडून। (वेपमानः) कांपत कांपत। (नमस्कृत्वा) नमस्कार करून। (भूय एव) पुनश्च ( भीतभीत) भीतभीत। (प्रणम्य) प्रणाम करून (आधीचा नमस्कार तो हात जोडून नंतरचा प्रणाम तो साष्टांग)। (कृष्णम् ) श्रीकृष्णदेवाला। (सगदम्) गद्स्वराने (सगङ्गदित कंठाने)। (आह) बोलू लागला ( स्तुती करू लागला.) ।।३५।।
११.३६अर्जुन उवाच
स्थाने हषीकेश तव प्रकीत्र्या।
जगत्प्रहष्यत्यनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति।
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्गाः ।।११ / ३६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्थाने हषीकेश तव प्रकीत्र्या।
जगत् ग्रहष्यति अनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशः द्रवन्ति।
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्गाः ॥
जगत् ग्रहष्यति अनुरज्यते च ।
रक्षांसि भीतानि दिशः द्रवन्ति।
सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसङ्गाः ॥
अन्वय
(अर्जुन उवाच) हृषिकेश। तव प्रकीत्र्या। जगत्। प्रहृष्यति। च। अनुरज्यते। तत् स्थाने। रक्षांसि भीतानि। दिशः द्रवन्ति। च। सर्वे। सिद्धसंघाः। नमस्यन्ति.
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच ) अर्जुनदेव म्हणाले। (हृषिकेश) हे अंतर्यामी परमेश्वरा ! इंद्रिया मनाला आकर्षून घेणाऱ्या श्रीकृष्णनाथा। ( तव प्रकीया ) आपल्या सत्कीर्तीच्या श्रवणाने। (जगत्) मनुष्यदेहधारी जीव त्याचप्रमाणे सकळ देवता आणि देवताविग्रह। (प्रहष्यति) अत्यंत हर्षित होतात। (च) आणि। (अनुरज्यते) त्या सर्वांना आपल्या किर्तीच्या श्रवणाची आवडी उत्पन्न होते। लालसा उत्पन्न होते. (तत् स्थाने) ही गोष्ट योग्यच आहे। वाजवीच आहे. (रक्षांसि ) ( मात्र) राक्षस लोक। (भीतानि) (आपल्या प्रभावाने) भयभीत होऊन। (दिश द्रवन्ति) दशदिशांकडे पळून जातात। (च) आणि (सर्वे) सर्व (सिद्धसंघाः) प्रेमिये आणि अपरोक्षज्ञानिये। (नमस्यन्ति) आपणास नमस्कार करतात. ।।३६।।
११.३७अर्जुन उवाच
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्।
गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास।
त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ।।११/३७॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कस्माच्च ते न नमेरन् महात्मन्।
गरीयसे ब्रह्मणः अपि अदिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास।
त्वम् अक्षरम् सत् असत् तत्परम् यत् ।।
गरीयसे ब्रह्मणः अपि अदिकर्त्रे ।
अनन्त देवेश जगन्निवास।
त्वम् अक्षरम् सत् असत् तत्परम् यत् ।।
अन्वय
महात्मन्। ब्रह्मणः। अपि। आदिकर्त्रे। च। ते गरीयसे। कस्मात् न नमेरन्। अनन्त। देवेश। जगन्निवास। त्वम्। यत्। सत् असत् तत्परम्। अक्षरम्.
मराठी अर्थ
( महात्मन्) हे परमात्मा। (ब्रह्मणो) (आपण ) चित्ब्रह्म अशी जी चैतन्यमाया तिचे (अपि) देखील। (आदिकर्त्रे) आदिकर्ता आहात। आपल्या प्रवृत्तीवेगळे ती रचना अथवा संहार किंवा कोणतेही कार्य करू शकत नाही. अशी आपणास (च) आणि। (ते गरीयसे) सर्वांहून श्रेष्ठ अशा आपणाला। (कस्मात् न नमेरन्) ते ज्ञानिये भक्त आपणास का बरं नमस्कार करणार नाहीत (कारण)। (अनन्त) हे अनंता। (देवेश) हे सर्व देवांच्या नियंत्या। (जगन्निवास) हे जगन्निवासा। (त्वम्) आपण। (यत्) जे। (सत् असत् तत्परम्) विद्यमान अशा जीव देवतांच्या व अभावरूप अशा रज। तम। सत्व अशा तिन्ही गुणांच्या पलीकडे। (अक्षरम्) अक्षर अविनाशी अव्यय असे परब्रह्म आहात. ।।३७।।
११.३८अर्जुन उवाच
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्
त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम।
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ।।११/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्वम् आदिदेवः पुरुषः पुराणः।
त्वमस्य विश्वस्य परम् निधानम् ।
वेता असि वेद्यम् च परम् च धाम।
त्वया ततम् विश्वम् अनन्तरूप ।।
त्वमस्य विश्वस्य परम् निधानम् ।
वेता असि वेद्यम् च परम् च धाम।
त्वया ततम् विश्वम् अनन्तरूप ।।
अन्वय
त्वम्। आदिदेवः पुराणः पुरुषः। अस्य विश्वस्य। परम् निधानम्। च। वेत्ता। वेद्यम्। च। त्वम्। परम् धाम। असि। अनन्तरूप। त्वया। विश्वम्। ततम् त्वया। विश्व। ततम्.
मराठी अर्थ
(त्वम्) आपण। (आदिदेवः) सर्वच देवता आपल्या प्रवृत्तीने व्यक्त होतात या अर्थाने आदिदेव आहात। (पुराण पुरुषः) सनातन असे जीवोद्धरणाचा पुरुषार्थ करणारे पुरुषोत्तम आहात। (अस्य विश्वस्य) या जगाचे सकळ जीव देवतांचे। (परम् निधानम् ) श्रेष्ठ असे आश्रयस्थान आहात किंवा या संपूर्ण जीव जातीचा गोपनीय अशा आनंदरूप द्रव्याचा खजिनाच आहात। (च) आणि। (वेत्ता) सर्वज्ञ असून। (वेद्यम्) जाणण्यायोग्यही आपणच आहात। (च) त्याचप्रमाणे। (त्वम्) आपणच (परम् धाम) उरलेल्या जीवांचे श्रेष्ठ असे अविनाशी असे आनंदमंदिर। (असि) आहात। (अनन्तरूप) अनन्त अवतारांनी गत भविष्य वर्तमानी अवतरणाऱ्या देवा। (त्वया) आपणच (विश्वम्) हे सर्व विश्व। (ततम् ) व्यापून टाकीले आहे। (त्वया) आपणाकडूनच। आपणामुळेच। (विश्व) हे सर्व विश्व। (ततम्) विस्ताराते पावले। रचले गेले आहे. ।।३८।।
११.३९अर्जुन उवाच
वायुर्यमो ऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः।
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्त्रकृत्वः।
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । ।११/३९ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः।
प्रजापतिः त्वम् प्रपितामहः च ।
म नमः नमः ते अस्तु सहस्त्रकृत्वः।
पुनः च भूयः अपि नमः नमः ते
प्रजापतिः त्वम् प्रपितामहः च ।
म नमः नमः ते अस्तु सहस्त्रकृत्वः।
पुनः च भूयः अपि नमः नमः ते
अन्वय
त्वम् वायुः। यमः। अग्नि। वरुणः। शशाङ्कः। प्रजापतिः। च। प्रपितामहः। ते। सहस्रकृत्वः नमः नमः अस्तु। ते। भूयः अपि पुनः नमः नमः.
मराठी अर्थ
(त्वम्) आपण। (वायुः) वायु। (यम) यमराज। (अग्नि) अन्नी देवता। (वरुणः) वरुण देवता। (शशाङ्कः) चंद्र देवता। (प्रजापतिः) ब्रह्मा। (च) आणि। (प्रपितामहः) चित्ब्रह्माचेही पिता आहात अर्थात वायु यम अन्नी इत्यादि देवतांचेही आणि मायेचेही पंचप्रकार आपल्या सर्वात्मक धर्मामुळेच कार्य करू शकतात. एणे अर्थे आपण त्या देवता आहात पण त्या देवता म्हणजे आपण नाही। (ते) आपणास। (सहस्रकृत्वः) सहसवेळा सहस्रशः। ( नमः नमः अस्तु) नमस्कार नमस्कार असोत।
(ते) आपणास (भूयः अपि) आणखीदेखील। (पुनः) वारंवार पुन्हा पुन्हा। (नमः (नमः) नमस्कार असोत. ।। ३९ ।।
(ते) आपणास (भूयः अपि) आणखीदेखील। (पुनः) वारंवार पुन्हा पुन्हा। (नमः (नमः) नमस्कार असोत. ।। ३९ ।।
११.४०अर्जुन उवाच
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते।
नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं।
सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ।।११/४०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नमः पुरस्ताद् अथ पृष्ठतः ते।
नमः अस्तु ते सर्वतः एव सर्व ।
अनन्तवीर्य अमितविक्रमः त्वम्।
सर्वम् समाप्नोषि ततः असि सर्वः ।।
नमः अस्तु ते सर्वतः एव सर्व ।
अनन्तवीर्य अमितविक्रमः त्वम्।
सर्वम् समाप्नोषि ततः असि सर्वः ।।
अन्वय
ते। पुरस्तात्। अथ। पृष्ठतः। नमः। सर्व। ते। सर्वतः एव। नमः अस्तु। अनन्तवीर्य। त्वम्। अमितविक्रमः। सर्वम्। समाप्नोषि ततः सर्वः। असि.
मराठी अर्थ
(ते) आपणास (पुरस्तात्) सन्मुखून। समोरून। (अथ) आणि। (पृष्ठतः) पृष्ठ विभागाकडून। मागूनदेखील। (नमः) नमस्कार असोत। (सर्व) हे सर्वात्मक परमेश्वरा। (ते) आपणास ( सर्वत एव) सगळीकडूनच। ( नमः अस्तु) नमस्कार असोत। (अनन्तवीर्य) हे अनन्त सामर्थ्यशाली देवा। (त्वम्) आपण। ( अमितविक्रमः) अनंत पराक्रमशाली। अनंत प्रभावसंपन्न असून। (सर्वम्) सर्व विश्वाला ( समाप्नोषि) व्यापिले आहे। (ततः) म्हणून। (सर्वः) सर्वच। (असि) आपण आहात. ।।४०।।
११.४१अर्जुन उवाच
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं।
हे कृष्ण हे यादव हे सखेति ।
अजानता महिमानं तवेदं।
या प्रमादात्पणयेन वापि ।।। ११ / ४१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सखा इति मत्वा प्रसभम् यत् उक्तम्।
हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति ।
जनता महिमानम् तव इदम् ।
मया प्रमादात् प्रणयेन वा अपि ।।
हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति ।
जनता महिमानम् तव इदम् ।
मया प्रमादात् प्रणयेन वा अपि ।।
अन्वय
सखा। इति मत्वा तव। इदम्। महिमानम्। अजानता। मया। प्रणयेन। वा। प्रमादात् अपि। हे कृष्ण हे यादव हे सखे। इति। यत्। प्रसभम् उक्तम्.
मराठी अर्थ
(सखा) (आपण ) मित्र आहात। (इति मत्वा) असे समजून। (तव) आपली। (इदम्) ही। (महिमानम् ) महिमा। (अजानता) न जाणल्यामुळे। (मया) मजकडून। (प्रणयेन) मित्रप्रेमाने। (वा) अथवा। (प्रमादात् अपि) मूर्खपणामुळेही। (हे कृष्ण) हे कृष्णा। (हे यादव) हे यादवा। (हे सखे) अरे मित्रा। (इति) या सारखे। (यत्) जे काही (प्रसभम् उक्तम्) उद्दामपणे म्हटले गेले. ।।४१ ।।
११.४२अर्जुन उवाच
यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि।
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं।
तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ।।११ / ४२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अवहासार्थम् असत्कृतः असि।
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकः अथवा अपि अच्युत तत्समक्षम्।
तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम् ।।
विहारशय्यासनभोजनेषु ।
एकः अथवा अपि अच्युत तत्समक्षम्।
तत् क्षामये त्वाम् अहम् अप्रमेयम् ।।
अन्वय
च। यत्। अवहासार्थम्। विहारशय्यासन भोजनेषु। एकः। अथवा। तत्समक्षम्। अपि। असत्कृतः। असि। तत्। अच्युत। अप्रमेयम् त्वाम्। अहम्। क्षामये.
मराठी अर्थ
(च) आणि (यत्) जे काही (अवहासार्थम्) उपहासाने। (विहार शय्यासनभोजनेषु) विहरणसमयी। निद्रा समयी। सहज बसले असताना।
भोजनप्रसंगी। (एक) एकान्तात। (अथवा ) किंवा। (तत्समक्षम् ) चारचौघादेखत। (अपि) देखील सुद्धा। (असत्कृतः) अपशब्दाने कार्याने अपमानित। (असि) मजकडून केले गेले आहात। (तत्) त्या सर्व अपराधाची (अच्युत) हे अच्युत परमेश्वरा। (अप्रमेयम् त्वाम्) अचिंत्या अव्यक्ता अशा आपणाजवळ। (अहम् ) मी। (क्षामये) क्षमा करण्याची प्रार्थना करीत आहे. ।।४२।।
भोजनप्रसंगी। (एक) एकान्तात। (अथवा ) किंवा। (तत्समक्षम् ) चारचौघादेखत। (अपि) देखील सुद्धा। (असत्कृतः) अपशब्दाने कार्याने अपमानित। (असि) मजकडून केले गेले आहात। (तत्) त्या सर्व अपराधाची (अच्युत) हे अच्युत परमेश्वरा। (अप्रमेयम् त्वाम्) अचिंत्या अव्यक्ता अशा आपणाजवळ। (अहम् ) मी। (क्षामये) क्षमा करण्याची प्रार्थना करीत आहे. ।।४२।।
११.४३अर्जुन उवाच
पितासि लोकस्य चराचरस्य।
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो।
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ।।११ / ४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पितासि लोकस्य चराचरस्य।
त्वम् अस्य पूज्यः च गुरुः गरीयान् ।
न त्वत्समः अस्ति अभ्यधिकः कुतः अन्यः।
लोकत्रये अपि प्रतिमप्रभाव ।।
त्वम् अस्य पूज्यः च गुरुः गरीयान् ।
न त्वत्समः अस्ति अभ्यधिकः कुतः अन्यः।
लोकत्रये अपि प्रतिमप्रभाव ।।
अन्वय
त्वम्। अस्य। चराचरस्य। लोकस्य। पिता। च। पूज्यः। गरीयान्। गुरुः। अस्ति। अप्रतिमप्रभाव। लोकत्रये। त्वत्समः। अपि। अन्यः। न अस्ति। अभ्याधिकः। कुतः
मराठी अर्थ
(त्वम्) आपण। (अस्य) ह्या (चराचरस्य) जडचेतन। (लोकस्य) जगाचे। विश्वाचे। (पिता) निर्माते। (च) आणि (पूज्यः) पूजनीय वंदनीय तसेच। (गरीयान् ) श्रेष्ठाहून श्रेष्ठ। (गुरुः) ज्ञानदाते। उपदेशक। (अस्ति) आहात। (अप्रतिमप्रभाव) हे अतुल्य चक्रवर्ते। (लोकत्रये) या त्रैलोकात। (त्वत्समः) आपल्या सारखा। (अपि) देखील। (अन्य) दुसरा कोणी। (न अस्ति) नाही मग। (अभ्याधिकः) श्रेष्ठ। आगळ्या प्रभावाचा। (कुतः) कुठला असणार. ।।४३।।
११.४४अर्जुन उवाच
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य।
प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् ।
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः।
प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ।।११/४४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायम्।
प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम् ।
पिता व पुत्रस्य सखा इव सख्युः।
प्रियः प्रियाया अर्हसि देव सोढुम् ।।
प्रसादये त्वाम् अहम् ईशम् ईड्यम् ।
पिता व पुत्रस्य सखा इव सख्युः।
प्रियः प्रियाया अर्हसि देव सोढुम् ।।
अन्वय
तस्मात्। कायम्। प्रणिधाय। प्रणम्य। ईड्यम्। त्वाम् ईशम्। अहम्। प्रसादये। देव। पिता। इव। पुत्रस्य सखा। इव। सख्युः। प्रियाया इव। सोढुम् अर्हसि
मराठी अर्थ
(तस्मात्) म्हणूनच। (कायम्) शरीराला (प्रणिधाय) अत्यंत वाकवून। लोटांगण घालून। (प्रणम्य) प्रणाम करून। ( ईड्यम्) पूज्य अशा। स्तुती करण्यास योग्य अशा। (त्वाम् ईशम्) आपणा परमेश्वराला (अहम् ) मी। (प्रसादये) प्रसन्न होण्यासाठी प्रार्थित आहे. (देव) हे देवा। (पिता) जन्मदाता पालनकर्ता। (इव) ज्याप्रमाणे। (पुत्रस्य) मुलाचे। पुत्राचे आणि। (सखा) मित्र (इव) ज्याप्रमाणे। (सख्युः) मित्राचे आणि। (प्रियाया इव) पती आपल्या प्रिय पत्नीचे (अपराध सहन करतो। पोटात घालतो त्याप्रमाणे आपणसुदा माझे अपराध)। (सोढुम अर्हसि ) उदरात घालावे। सहन करावे. ॥४४॥
११.४५अर्जुन उवाच
अदृष्टपूर्व हषितोऽस्मि दृष्ट्वा।
भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।
तदेव मे दर्शय देवरूपं।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।११ / ४५ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अदृष्टपूर्वम् हृषितः अस्मि दृष्टवा।
भयेन च प्रव्यथितम् मनः मे ।
तत् एव मे दर्शय देव रूपम्।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।
भयेन च प्रव्यथितम् मनः मे ।
तत् एव मे दर्शय देव रूपम्।
प्रसीद देवेश जगन्निवास ।।
अन्वय
अदृष्टपूर्वम् दृष्ट्वा। हृषितः अस्मि च मे मनः। भयेन प्रव्यथितम्। देव। तत् एव। रूपम्। मे। दर्शय। देवेश। जगन्निवास। प्रसीद.
मराठी अर्थ
(अदृष्टपूर्वम्) या पूर्वी कधीही न पाहिलेले असे हे आपले अपूर्व असे रूप। (वृष्ट्वा ) पाहून। (हृषितः अस्मि) मी आनंदनिर्भर झालो आहे। (च) त्याचबरोबर। (मे मनः) माझे मन। (भयेन) भितीने। (प्रव्यथितम्) व्याकुळही होत आहे (अशा विरुद्ध संभावनांच्या अनुभवांमुळे मी संभूमित झालो आहे म्हणून)। (देव) हे देवा। (तत् एव ) त्याच पूर्वील। (रूपम्) श्रीमूर्तीचे। (मे) मला। (दर्शय) दर्शन करा। (देवेश) चैतन्यमुख्य सकळ देवतांच्या शास्त्या। नियंत्या परमेश्वरा। (जगन्निवास) हे जगन्निवासा (प्रसीद) प्रसन्न व्हा. ।।४५।।
११.४६अर्जुन उवाच
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तं।
इच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।
तेनैव रूपेण भुजद्वयेन (चतुर्भुजेन)।
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ।।११ / ४६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
किरीटिनम् गदिनम् चक्रहस्तम्।
इच्छामि त्वाम् द्रष्टुम् अहम् तथा एव ।
तेन एव रूपेण भुजयेन ।
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥
इच्छामि त्वाम् द्रष्टुम् अहम् तथा एव ।
तेन एव रूपेण भुजयेन ।
सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥
अन्वय
त्वाम्। तथा एव। किरीटिनम्। गदिनम्। चक्रहस्तम्। अहम्। द्रष्टुम् इच्छामि। विश्वमूर्ते। सहस्रबाहो। तेन एव। भुजद्वयेन रूपेण। भव.
मराठी अर्थ
(त्वाम्) आपणास (तथा एव) पूर्वीसारखेच। (किरीटिनम् ) मुकुट धारण केलेले। (भदिनम् ) हातात गदा। (चक्रहस्तम्) आणि दुसऱ्या हातात सुदर्शन चक्र घेतलेले असे। (अहम्) मी। (द्रष्टुम् इच्छामि ) पाहू इच्छितो। (विश्वमूर्ते) हे विश्वरूपा। (सहस्रबाहो) हजारो हात असलेल्या आपण। (तेन एव) त्या पूर्वीच्याच। (भुजद्वयेन रूपेण) द्विभुज रूपाने। (भव ) प्रकट व्हा. ।।४६।।
११.४७श्री भगवानुवाच
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं।
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं।
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ।।११ / ४७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मया प्रसन्नेन तव अर्जुन इदम् ।
रूपम् परम् दर्शितम् आत्मयोगात् ।
तेजोमयम् विश्वम् अनन्तम् आद्यम्।
यत् मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥
रूपम् परम् दर्शितम् आत्मयोगात् ।
तेजोमयम् विश्वम् अनन्तम् आद्यम्।
यत् मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥
अन्वय
श्रीभगवानुवाच अर्जुन। मया प्रसन्नेन तव। आत्मयोगात्। यत्। इदम्। मे। परम् आद्यम्। अनन्तम्। विश्वम्। रूपम्। दर्शितम्। त्वदन्येन। न दृष्टपूर्वम्.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच ) श्रीभगवंत म्हणाले (अर्जुन) हे अर्जुना। (मया प्रसन्नेन) मी प्रसन्न होऊन। (तव) तुला। (आत्मयोगात्) माझ्या ठिकाणी असलेल्या सामर्थ्यप्रभावाने (यत्) जे। (इदम्) हे। (गे) माझे। (परम्) अतिश्रेष्ठ तेजोमय तेजस्वी। (आद्यम्) सर्वांना आदिकारण असे। (अनन्तम्) सीमारहित। (विश्वम् ) व्यापक। (रूपम्) रूप। (दर्शितम्) दाखविले। (त्वदन्येन) (तसे रूप) तुझ्याशिवाय दुसरे कुणीही। ( न दृष्टपूर्वम्) पूर्वी कधीही पाहिलेले नाही. ।।४७।।
११.४८श्री भगवानुवाच
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैत्र.
न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके।
द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।।११/४८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न वेदयज्ञाध्ययनैः न दानैः।
न च क्रियाभिः न तपोभिः उग्रैः ।
एवंरूपः शक्यः अहम् नृलोके।
दृष्टुम् त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।।
न च क्रियाभिः न तपोभिः उग्रैः ।
एवंरूपः शक्यः अहम् नृलोके।
दृष्टुम् त्वदन्येन कुरुप्रवीर ।।
अन्वय
कुरुप्रवीर। नृलोके। एवम् रूपः। अहम्। वेदयज्ञाध्ययनैः। न द्रष्टुम् शक्यः। दानैः। न द्रष्टुम् शक्यः। क्रियाभिः न। च। उग्रैः तपोभिः न द्रष्टुम् शक्यः। त्वदन्येन न द्रष्टुम् शक्यः।
मराठी अर्थ
(कुरुप्रवीर) हे कुरुकुळातील श्रेष्ठ वीरा अर्जुना। (नृलोके) मानवलोकी। ( एवम् रूप ) अशा प्रकारचे अद्भुतरूप धारण केलेला। (अहम् ) मी। (वेदयज्ञाद्ययनैः) वेदांच्या अथवा यज्ञांच्या अध्ययनाने। (न द्रष्टुम् शक्यः) पाहीला जाणे शक्य नाही। (दानैः) दानक्रियेने। (न द्रष्टुम् शक्यः) पाहिला जाणे शक्य नाही। (क्रियाभिः न ) षड्कर्मांनी अथवा नाना प्रकारच्या पूण्यरूप क्रियांनी पाहीला जाणे शक्य नाही. (च) आणि ( उग्रै तपोभिः न द्रष्टुम् शक्यः) उग्र तपानेदेखील पाहीला जाणे शक्य नाही. ( त्वदन्येन न द्रष्टुम् शक्यः) किंबहूना तुझ्याखेरीज तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणाकडूनही (इथे उपस्थित असलेले भीष्मादिक पुण्यवान अथवा व्यासादिक वेदांती यांच्याकडूनही) पाहिला जाणे शक्य नाही. ।।४८।।
११.४९श्री भगवानुवाच
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो।
दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्गमेदं
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं।
तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ।।११ / ४९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मा ते व्यथा मा च विमूढभावः।
दृष्ट्वा रूपम् घोरम् इदृङ् मम इदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनः त्वम्।
तत् एव मे रूपम् इदम् प्रपश्य ।।
दृष्ट्वा रूपम् घोरम् इदृङ् मम इदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनः त्वम्।
तत् एव मे रूपम् इदम् प्रपश्य ।।
अन्वय
इदम्। मम। इदृङ्। घोरम्। रूपम्। दृष्ट्वा। ते। मा व्यथा। च। विमूढभावः। व्यपेतभिः। प्रीतमनाः। त्वम्। तत् एव। मे। इदम् रूपम्। पुनः प्रपश्य.
मराठी अर्थ
(इदम्) हे। (मम) माझे। (इदृङ्) अशा प्रकारचे। (घोरम् ) विक्राळ भयानक। (रूपम्) विश्वरूप। (दृष्ट्वा) पाहून। (ते) तुला। (मा व्यथा) दुःख व्हायला नको (तू दुःखी होऊ नकोस) भीष्म द्रोणासारखे तुला पूज्य वाटणारे मारले जाताना अथवा स्वपक्षीय दृष्टस। विराटराज। पांचाळ राजासारखे सोयरे मारले जाताना पाहून आसक्तीजन्य ममताजन्य दुःख तुला व्हायला नको. कारण तुला आता बोध झालेला आहे. माझी खावण पाळणे हेच तुला आता कर्तव्य आहे. (च) आणि। (विमूढभावः) तुझ्या ठिकाणी मोह अन्यथाज्ञान देखील नसावे कारण यथार्थ ज्ञान तुला झालेले आहे। (व्यपेतभिः ) ( माझ्या आज्ञेप्रमाणे युद्ध करताना काही दोष आक्षेपेल अशा प्रकारचे) भय सोडून। (प्रीतमनाः) प्रसन्न चित्ताने। (त्वम्) तू। (तत् एव) (विश्वरूप पाहण्याआधील) तेच। (गे) माझे। (इदम्) हे। (रूपम्) रूप। (पुन प्रपश्य) पुन्हा पहा. ।। ४९ ।।
११.५०संजय उवाच
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा।
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं।
भूत्वा पुनः सौम्यवपूर्महात्मा ।।११/५०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इति अर्जुनम् वासुदेवः तथा उक्त्वा।
स्वकम् रूपम् दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतम् एनम्
भूत्वा पुन: सौम्यवपुः महात्मा ।।
स्वकम् रूपम् दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतम् एनम्
भूत्वा पुन: सौम्यवपुः महात्मा ।।
अन्वय
संजय उवाच इति उक्त्वा वासुदेवः। अर्जुनम्। भूयः। तथा। स्वकम् रूपम्। दर्शयामास। च। पुनः। महात्मा। सौम्यवपुः भूत्वा। एनम्। भीतम्। आश्वासयामास.
मराठी अर्थ
संजय उवाच (इति उक्त्वा) असे बोलून। (वासुदेव) भगवान श्रीकृष्ण। (अर्जुनम्) अर्जुनाला। (भूयः) पुन्हा। (तथा) पूर्वीसारखेच। (स्वकम् रूपम्) आपले रूप। (दर्शयामास) दाखविते झाले। (च) आणि (पुनः) पुन्हा। (महात्मा) श्रीकृष्ण भगवंत। (सौम्यवपुः) आनंददायक। सुखदायक असे मूळ रूप। (भूत्वा) धारण करून घेऊन। (एनम् ) त्या। (भीतम्) भयभीत झालेल्या अर्जुनाला (भीतम् हे पद संजयाने आपल्या समजुतीनुसार वापरले आहे. वस्तुत अर्जुनाचे भय मागेच निवर्तले आहे.)। (आश्वासयामास) अभय देते झाले। धीर देते झाले. ।।५0।। अर्जुन उवाच
११.५१संजय उवाच
दृष्ट्वदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ।।११/५१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दृष्टवा इदम् मानुषम् रूपम्।
तव सौम्यम् जनार्दन ।
इदानीम् अस्मि संवृत्तः ।
सचेताः प्रकृतिम् गतः ।।
तव सौम्यम् जनार्दन ।
इदानीम् अस्मि संवृत्तः ।
सचेताः प्रकृतिम् गतः ।।
अन्वय
(अर्जुन उवाच) जनार्दन। तव। इदम्। सौम्यम्। मानुषम् रूपम्। दृष्ट्वा। इदानीम्। सचेताः संवृत्तः। प्रकृतिम्। गतः अस्मि.
मराठी अर्थ
( अर्जुन उवाच ) - ( जनार्दन) हे जनार्दना। (तव) तुमचे। (इदम्) हे। (सौम्यम्) आनंददायी। ( मानुषम् रूपम्) मानवरूप। (दृष्ट्वा ) पाहिल्यावर। (इदानीम् ) आता (मी)। (सचेता) शांतचित्त। प्रसन्नचित्त। (संवृत्तः) झालो आहे आणि। (प्रकृतिम् ) स्वस्थतेला। (गतः अस्मि) प्राप्त झालो आहे. ।। ५१ ।।
११.५२श्री भगवानुवाच
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ।।११/५२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सुदुर्दर्शम् इदम् रूपम्।
दृष्टवान् असि यत् मम ।
देवाः अपि अस्य रूपस्य।
नित्यम् दर्शनकाङ्क्षिणः ।।
दृष्टवान् असि यत् मम ।
देवाः अपि अस्य रूपस्य।
नित्यम् दर्शनकाङ्क्षिणः ।।
अन्वय
(श्रीभगवानुवाच ) सुदुदर्शम्। इदम्। मम। रूपम्। यत् दृष्टवान् असि देवाः। अपि। नित्यम्। अस्य रूपस्य दर्शनकाङ्क्षिणः
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच ) - ( सुदुदर्शम्) मोठ्या कष्टासायासाने देखील पहायला मिळणे कठीण। (इदम्) असे हे। (मम) माझे। (रूपम्) रूप। (यत् दृष्टवान् असि ) जे तू पाहिले आहेस। (देवा) सर्व देवता। (अपि) सुद्धा। (नित्यम् ) नेहमी। (अस्य रूपस्य) या रूपाच्या। (दर्शनकाङ्क्षिणः) दर्शनाची इच्छा करीत असतात (तथापि ते त्यांना पहावयास मिळत नाही.) ।। ५२ ।।
११.५३श्री भगवानुवाच
नाहं वेदैर्न तपसा। न दानेन न चेज्यया ।
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ।।११/५३॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न अहम् वेदैः न तपसा।
न दानेन न च इज्यया ।
शक्यः एवम् विधः ब्रष्टुम्।
दृष्टवानसि माम् यथा ।।
न दानेन न च इज्यया ।
शक्यः एवम् विधः ब्रष्टुम्।
दृष्टवानसि माम् यथा ।।
अन्वय
यथा। माम्। दृष्टवानसि एवम् विधः। अहम्। ब्रष्टुम्। वेदैः। न शक्यः। तपसा। न शक्यः। दानेन न शक्यः। च। इज्यया। न शक्य.
मराठी अर्थ
( यथा) जसे (विश्वरूपाने)। (माम्) मला (दृष्टवानसि ) (तू) पाहिले आहेस। ( एवम् विध) अशा प्रकारच्या रूपाद्वारे। (अहम् ) मी। (द्रष्टुम् ) दिसणे ( माझे दर्शन मिळणे)। (वेदैः) वेदोक्त आचराने। ( न शक्यः) शक्य नाही। (तपसा) चांद्रायणादि उग्र तपाने। ( न शक्यः) शक्य नाही। (दानेन) गोदान। भूदान। हिरण्यदान इत्यादि दानांनी। ( न शक्यः) शक्य नाही। (च) आणि ( इज्यया) अंतर्याग बहिर्यागानेही ( न शक्य) शक्य नाही. ।। ५३ ।।
११.५४श्री भगवानुवाच
भक्त्या त्वनन्यया शक्य। अहमेवंविधोऽर्जुन ।
ज्ञातुं द्रष्ट च तत्त्वेन। प्रवेष्टु च परन्तप ।।११/५४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भक्त्या तु अनन्यया शक्य।
अहम् एवम् विधः अर्जुन ।
ज्ञातुम् द्रष्टम् च तत्त्वेन।
प्रवेष्टुम् च परन्तप ।।
अहम् एवम् विधः अर्जुन ।
ज्ञातुम् द्रष्टम् च तत्त्वेन।
प्रवेष्टुम् च परन्तप ।।
अन्वय
तु। अर्जुन परंतय। अनन्यया भक्त्या। एवम् विधः। अहम्। द्रष्टुम् च तत्त्वेन ज्ञातुम्। च। प्रवेष्टुम्। शक्यः.
मराठी अर्थ
(तु) परंतु। (अर्जुन परंतप) श्रेष्ठ तपाचा ठेवा असलेल्या अर्जुना। (अनन्यया भक्त्या) अनन्य भक्तीने मात्र। ( एवम् विधः) अशा प्रकारे। (अहम् ) मी। (द्रष्टुम् ) दिसणे। (च) आणि। (तत्त्वेन) तत्वपूर्वक। ( ज्ञातुम् ) मजविषयीचे ज्ञान होणे। (च) तसेच। (प्रवेष्टुम्) माझ्यात स्वरूपात प्रवेश करणे। (शक्यः) शक्य आहे.।।५४।।
११.५५श्री भगवानुवाच
मत्कर्मकृन्मत्परमो। मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ।।११/५५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मत्कर्मकृत् मत्परम।
मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स
माम् इति पाण्डव ।।
मद्भक्तः सङ्गवर्जितः ।
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स
माम् इति पाण्डव ।।
अन्वय
पाण्डव। यः। मत्कर्मकृत्। मत्परम। मद्भक्तः। सङ्गवर्जितः। सर्वभूतेषु निर्वैरः। सः। माम्। एति.
मराठी अर्थ
(पाण्डव) हे अर्जुना। (यः) जो पुरुष। ( मत्कर्मकृत्) मी विहिलेली कर्तव्यकर्मे मी सांगितल्याप्रमाणे माझ्यासाठीच करणारा आणि। (मत्परमः ) मलाच श्रेष्ठ आश्रयस्थान। परमसाध्य मानणारा आणि। (मद्भक्त) माझीच भक्ती करणारा आणि। ( सङ्गवर्जितः) स्त्रीपुत्र धनादिकांविषयी आसक्ती रहित ममतारहित झालेला तसेच। (सर्वभूतेषु निर्वैरः) सर्व प्राणीमात्रांविषयी वैरभाव नसलेला असतो। (सः) तोच पुरुष (अनन्य भक्त होए तो)। (माम्) मला। (एति) प्राप्त होतो. ।। ५५ ।।
(इति) अशाप्रकारे। (श्रीमद्भगवद्गीतास्) श्रीमद्भगवद्गीतानामक (उपनिषत्सु) उपनिषदातील (ब्रह्मविद्यायामं ) ब्रह्मविद्येतला। (योगशास्त्रे ) योगशास्त्रातला। (श्रीकृष्णार्जुनसंवादे) श्रीकृष्णदेव आणि अर्जुनदेव यांच्या संवादातील। (विश्वरूपदर्शनयोगोनाम) विश्वरूपदर्शनयोग नावाचा। (एकादशोऽमयायः) अकरावा अध्याय संपला. ।।११।।
(इति) अशाप्रकारे। (श्रीमद्भगवद्गीतास्) श्रीमद्भगवद्गीतानामक (उपनिषत्सु) उपनिषदातील (ब्रह्मविद्यायामं ) ब्रह्मविद्येतला। (योगशास्त्रे ) योगशास्त्रातला। (श्रीकृष्णार्जुनसंवादे) श्रीकृष्णदेव आणि अर्जुनदेव यांच्या संवादातील। (विश्वरूपदर्शनयोगोनाम) विश्वरूपदर्शनयोग नावाचा। (एकादशोऽमयायः) अकरावा अध्याय संपला. ।।११।।
॥ अथ द्वादशोऽध्यायः ।।
१२.०१अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्ताये। भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ।।१२/०१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एवम् सततयुक्ताः ये।
भक्ताः त्वाम् पर्युपासते ।
ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तम्।
तेषाम् के योगवित्तमाः ।।
भक्ताः त्वाम् पर्युपासते ।
ये च अपि अक्षरम् अव्यक्तम्।
तेषाम् के योगवित्तमाः ।।
अन्वय
एवम्। सततयुक्ताः। ये। भक्ताः। त्वाम् पर्युपासते।च। ये। अक्षरम् अव्यक्तम्। अपि। पर्युपासते। तेषाम्। योगवित्तमाः। के.
मराठी अर्थ
अकराव्या अध्यायाच्या शेवटी अनन्य भक्ताचे अर्थात प्रेसंचारी भक्ताचे आणि पक्षे वस्तुभजनियाचे लक्षण सांगितले. असे प्रेसंचारी भक्त मत्परम् म्ह. जभक्तासि श्रीमूर्तीवरी साध्यसाधन ऐसी प्रतिती प्राप्यप्रापक बोधुङ्गअसाध्यसाधनाकारे आकारले करचरणवंत ब्रह्म हेज अशा उत्कृष्ठ प्रतितीचे आणि मत्कर्मकृत् म्हणजे जभक्ताचे सकळही सन्निधानी चरितार्थ होएङ्ग शिवाय मद्भक्तः जप्रेम बोलिजे भक्ती बोलिजे भक्त वियोगी नुरेश अशा लक्षणाचे असतात. दहाव्या अध्यायाच्या शेवटपर्यंत प्रामुख्याने ज्ञानियाची उपासना सांगितली. उतरणी आमच्या गोसावियांनी आधी प्रेमसाधन सांगून ज्ञानसाधन सांगितले. (वास्तविक गोसावियांनी ज्ञानसाधन व प्रेमसाधन हे वेगवेगळ्या प्रकरणवशी निरुपिले. अन्वयकारांनी मात्र प्रेमसाधन आधी मांडून मग ज्ञानसाधन मांडले.) अर्जुनदेव कोमल बोधवंत आहेत. त्यांना प्रेमसाधनाचा महिमा उमटलेला नाही. अकराव्या अध्यायाच्या शेवटी सांगितलेली भक्ताची प्रतिती श्रीमूर्ती हे साधन असून तिला साध्य साधन समजणे। हे कोरड्या ज्ञानियास अन्यथाज्ञानासारखे भासते. तसेच अर्जुनदेवासही भासले असावे म्हणून त्यांनी प्रश्न केला. हा एक विवेक.
दुसरा विवेक - अर्जुनदेव प्रेमसंस्काराचे आहेत. बहुधा पुन संबंधी प्रेमच मिळवणारे. त्यांना भक्ताचीच प्रतिती पूर्वावस्थेची होती. निर्गुण ज्ञानाचा हा स्वभावच आहे की। निर्गुण पैकीचे त्यास दुर्लभ श्रेष्ठ वाटते. ब्रह्म पदार्थ। परमेश्वर पदार्थ आपणेयापसि श्रेष्ठपणे मानतात. इथे अर्जुनदेवाचीही स्थिती त्याच जातीची आहे. आपल्या प्रतितीपेक्षा ज्ञानियाची प्रतिती त्यांना श्रेष्ठ वाटत असावी म्हणून त्यांनी हा प्रश्न केला असावा. प्रेमिया मात्र असा प्रश्न करणारच नाही. तो ज्ञानियास फार काय विदुरदेवन्याये वेधवंतासही पूर्वावस्थेच्या विषयप्रेमियासही श्रेष्ठ मानतो.
(एवम्) पूर्वोक्त प्रकारे ( अ. ११-५५ मध्ये सांगितल्याप्रमाणे)। ( सततयुक्ताः) निरंतर आपणासी जणू काही संलन असलेले। (ये) जे। (भक्ता) कधीच विभक्त होत नाहीत असे प्रेमिये। (त्वाम्) तुमच्या सावयव साकार सगुण रूपास। (पर्युपासते) परमभावाने भजतात। (तुमचे व्यक्त रूपच साध्यसाधन प्राप्यप्रापक पूर्वक सर्वस्व आहे। अशा श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात.)। (च) आणि। (ये) जे। (अक्षरम् अव्यक्तम्) अक्षर म्ह. जे कधीच क्षरत नाही म्ह. अवतरत नाही आणि जे कधीच व्यक्त होत नाही। (अपि) तरी सुध्दा अशा सह्म स्वरूपाचीच। (पर्युपासते) तेच आमचे प्राप्य आहे। तेच आमचे साध्य आहे। ते कधी कधी कळेल ह्या श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात. ( अशी उपासना खरं म्हणजे विशेषज्ञानियाची असते. ब्रह्म ईश्वर भिन्न जाणत असून। ईश्वरानेच अवतरून हे ज्ञानसाधन दिले हे माहित असूनही ते ब्रह्मप्राप्तीलागी तळमळतात. विशेषाचे बीज सामान्यी। सामान्याचे बीज अपरोक्षीं। अपरोक्षाचे बीज शाब्दी असते म्हणूनच शाब्दीया कोरडा तो श्रीमूर्तीस साधन समजतो। प्रापक समजतो. विशेषाचे बीज शाब्दी असल्यामुळे अर्जुनदेवाच्या बोलण्याचा अर्थ आम्ही विशेषज्ञानियाच्या प्रतितीसारखा शाब्दीयावर लावला.)। (तेषाम्) या दोन्ही प्रकारच्या भक्तांमध्ये। (योगवित्तमाः) तुमच्या ईश्वर प्राप्तीचे। मोक्षप्राप्तीचे यथार्थ ज्ञान असलेले। (के) कोण आहेत. ।।१।।
दुसरा विवेक - अर्जुनदेव प्रेमसंस्काराचे आहेत. बहुधा पुन संबंधी प्रेमच मिळवणारे. त्यांना भक्ताचीच प्रतिती पूर्वावस्थेची होती. निर्गुण ज्ञानाचा हा स्वभावच आहे की। निर्गुण पैकीचे त्यास दुर्लभ श्रेष्ठ वाटते. ब्रह्म पदार्थ। परमेश्वर पदार्थ आपणेयापसि श्रेष्ठपणे मानतात. इथे अर्जुनदेवाचीही स्थिती त्याच जातीची आहे. आपल्या प्रतितीपेक्षा ज्ञानियाची प्रतिती त्यांना श्रेष्ठ वाटत असावी म्हणून त्यांनी हा प्रश्न केला असावा. प्रेमिया मात्र असा प्रश्न करणारच नाही. तो ज्ञानियास फार काय विदुरदेवन्याये वेधवंतासही पूर्वावस्थेच्या विषयप्रेमियासही श्रेष्ठ मानतो.
(एवम्) पूर्वोक्त प्रकारे ( अ. ११-५५ मध्ये सांगितल्याप्रमाणे)। ( सततयुक्ताः) निरंतर आपणासी जणू काही संलन असलेले। (ये) जे। (भक्ता) कधीच विभक्त होत नाहीत असे प्रेमिये। (त्वाम्) तुमच्या सावयव साकार सगुण रूपास। (पर्युपासते) परमभावाने भजतात। (तुमचे व्यक्त रूपच साध्यसाधन प्राप्यप्रापक पूर्वक सर्वस्व आहे। अशा श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात.)। (च) आणि। (ये) जे। (अक्षरम् अव्यक्तम्) अक्षर म्ह. जे कधीच क्षरत नाही म्ह. अवतरत नाही आणि जे कधीच व्यक्त होत नाही। (अपि) तरी सुध्दा अशा सह्म स्वरूपाचीच। (पर्युपासते) तेच आमचे प्राप्य आहे। तेच आमचे साध्य आहे। ते कधी कधी कळेल ह्या श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात. ( अशी उपासना खरं म्हणजे विशेषज्ञानियाची असते. ब्रह्म ईश्वर भिन्न जाणत असून। ईश्वरानेच अवतरून हे ज्ञानसाधन दिले हे माहित असूनही ते ब्रह्मप्राप्तीलागी तळमळतात. विशेषाचे बीज सामान्यी। सामान्याचे बीज अपरोक्षीं। अपरोक्षाचे बीज शाब्दी असते म्हणूनच शाब्दीया कोरडा तो श्रीमूर्तीस साधन समजतो। प्रापक समजतो. विशेषाचे बीज शाब्दी असल्यामुळे अर्जुनदेवाच्या बोलण्याचा अर्थ आम्ही विशेषज्ञानियाच्या प्रतितीसारखा शाब्दीयावर लावला.)। (तेषाम्) या दोन्ही प्रकारच्या भक्तांमध्ये। (योगवित्तमाः) तुमच्या ईश्वर प्राप्तीचे। मोक्षप्राप्तीचे यथार्थ ज्ञान असलेले। (के) कोण आहेत. ।।१।।
१२.०२श्री भगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो ये मां। नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्। ते मे युक्ततमा मताः ।।१२/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मयि अवेश्य मनः ये माम्।
नित्ययुक्ताः उपासते ।
श्रद्धया परया उपेताः।
ते मे युक्ततमाः मताः ।।
नित्ययुक्ताः उपासते ।
श्रद्धया परया उपेताः।
ते मे युक्ततमाः मताः ।।
अन्वय
(श्रीभगवानुवाच) मयि। मनः। आवेश्य। नित्ययुक्ताः।ये। परया श्रद्धया। उपेताः। माम्। उपासते। ते। मे। युक्ततमाः। मताः.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच) श्रीभगवंत म्हणाले- (मयि) माझ्या सावयव। साकार।
सगुण व्यक्त रूपाच्या ठिकाणी। (मनः) मनाला। (आवेश्य) एकाग्र करून।(नित्ययुक्ताः) नेहमीच माझ्या ध्यानास्मरणात। सेवादास्यात रममाण असलेले। (ये)जे प्रेमिये (संचारी प्रेम लाभलेले चतुर्विध भक्त आणि पक्षे वस्तुभजनिये)। (परयाश्रद्धया) उत्कृष्ट श्रद्धेने। (उपेताः) युक्त होऊन। (माम्) मज सगुणरूप परमेश्वराला (निराकार व मी म्हणजेच साकार वेगळे नाहीत अशा दृढ प्रतितीनिशी)। (उपासते)भजतात। (ते) असे भक्तजन। (मे) मला। (युक्ततमाः) अतिउत्तम योगवेत्ते। (मताः)
वाटतात अर्थात प्रेमी भक्त हे ज्ञानी भक्तापेक्षा श्रेष्ठ आहेत. ।।२।।
सगुण व्यक्त रूपाच्या ठिकाणी। (मनः) मनाला। (आवेश्य) एकाग्र करून।(नित्ययुक्ताः) नेहमीच माझ्या ध्यानास्मरणात। सेवादास्यात रममाण असलेले। (ये)जे प्रेमिये (संचारी प्रेम लाभलेले चतुर्विध भक्त आणि पक्षे वस्तुभजनिये)। (परयाश्रद्धया) उत्कृष्ट श्रद्धेने। (उपेताः) युक्त होऊन। (माम्) मज सगुणरूप परमेश्वराला (निराकार व मी म्हणजेच साकार वेगळे नाहीत अशा दृढ प्रतितीनिशी)। (उपासते)भजतात। (ते) असे भक्तजन। (मे) मला। (युक्ततमाः) अतिउत्तम योगवेत्ते। (मताः)
वाटतात अर्थात प्रेमी भक्त हे ज्ञानी भक्तापेक्षा श्रेष्ठ आहेत. ।।२।।
१२.०३श्री भगवानुवाच
ये त्वक्षरमनिर्देश्यं। अव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च। कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।।१२/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम्।
अव्यक्तम् पर्युपासते ।
सर्वत्रगम् अचिन्त्यम् च।
कूटस्थम् अचलम् ध्रुवम् ।।
अव्यक्तम् पर्युपासते ।
सर्वत्रगम् अचिन्त्यम् च।
कूटस्थम् अचलम् ध्रुवम् ।।
अन्वय
तु। ये। अक्षरम्। अनिर्देश्यम्। अव्यक्तम्। सर्वत्रगम्।अचिन्त्यम्। च। कूटस्थम्। ध्रुवम्। अचलम्। पर्युपासते.
मराठी अर्थ
(तु) आणि। (ये) जे कोरडे भूतभजनाधिकारी ज्ञानिये। (अक्षरम्) कधीही
न अवतरणाऱ्या। (अनिर्देश्यम्) शब्दादि प्रमाणांनी गोचर नसलेल्या। (अव्यक्तम्)इंद्रिया मनाने न कल्पवणाऱ्या अशा।(सर्वत्रगम्)सर्वव्यापक। (अचिन्त्यम्)चिंतनानेही न कळणाऱ्या। (च) आणि। (कूटस्थम्) कोडेरूप आस्ति नास्तिलाविषयो नसलेले अशा। (ध्रुवम्) ज्याचे फळ शाश्वत आहे। नित्य आहे। (अचलम्)निश्चळ स्वरूपी कुठलाही उल्लेख उत्पन्न होत नाही अशा। (पर्युपासते)ब्रह्मस्वरूपाला आपले साध्य मानतात. या अर्थाने श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात.।।३।।
न अवतरणाऱ्या। (अनिर्देश्यम्) शब्दादि प्रमाणांनी गोचर नसलेल्या। (अव्यक्तम्)इंद्रिया मनाने न कल्पवणाऱ्या अशा।(सर्वत्रगम्)सर्वव्यापक। (अचिन्त्यम्)चिंतनानेही न कळणाऱ्या। (च) आणि। (कूटस्थम्) कोडेरूप आस्ति नास्तिलाविषयो नसलेले अशा। (ध्रुवम्) ज्याचे फळ शाश्वत आहे। नित्य आहे। (अचलम्)निश्चळ स्वरूपी कुठलाही उल्लेख उत्पन्न होत नाही अशा। (पर्युपासते)ब्रह्मस्वरूपाला आपले साध्य मानतात. या अर्थाने श्रेष्ठ भावनेने उपासना करतात.।।३।।
१२.०४श्री भगवानुवाच
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं। सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव। सर्वभूतहिते रताः ।।१२/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सन्नियम्य इन्द्रियग्रामम्।
सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति माम् एव।
सर्वभूतहिते रताः ।।
सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति माम् एव।
सर्वभूतहिते रताः ।।
अन्वय
ते। संनियम्य इन्द्रियग्रामम्। सर्वत्र। समबुद्धयः।सर्वभूतहिते रताः। माम् एव। प्राप्नुवन्ति.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकी विशेषज्ञानिये सांगितले. ते साधनी कसे असतात ?
त्यांचा आचार कसा असतो ? ते थोडक्यात सांगतात.
(ते) ते ज्ञानिये। (संनियम्य इन्द्रियग्रामम्) दश इंद्रिय आणि अकरावे मन
हे अंतरिंद्रिय अशा इंद्रियांच्या समुदायाला चांगल्याप्रकारे संयमित करून। (सर्वत्र)सर्वांच्या ठिकाणी। ब्राह्मणा चांडाळाच्या ठाई। गो श्वानाच्या ठाई। (समबुद्धयः)समबुद्धी ठेवणारे असून। (सर्वभूतहिते रताः) अहिंसा हे सर्व भूतांचे उत्कृष्ट हित होए.त्या अहिंसेत जणू काही रममाण असतात. मनसा वाचा कर्तव्ये कोणासही दुखवत नाहीत. अंतःकरणीदेखील कुणाचे मरण वैर अनहित चिंतत नाहीत. असे हे ज्ञानियेमागील श्लोकी सांगितलेल्या विशेषज्ञानाचा अंती। (माम् एव) मलाच। (प्राप्नुवन्ति)प्राप्त होतात. त्र्यंशी असलेल्या ब्रह्म स्वरूपाला ते ज्ञानिये प्राप्त होतात। या अर्थी येथे ङ्गमाम् एवङ्ग हा उच्चार जाणावा कारण ब्रह्म आपणेयांत घेतले. ब्रह्मस्वरूपी पावन झालेला ज्ञानियादेखील परमेश्वरास इतका दुर्लभ वाटतो की। तोदेखील जणू काही मलाच प्राप्त झाला असे परमेश्वर मानतात. ।।४।।
त्यांचा आचार कसा असतो ? ते थोडक्यात सांगतात.
(ते) ते ज्ञानिये। (संनियम्य इन्द्रियग्रामम्) दश इंद्रिय आणि अकरावे मन
हे अंतरिंद्रिय अशा इंद्रियांच्या समुदायाला चांगल्याप्रकारे संयमित करून। (सर्वत्र)सर्वांच्या ठिकाणी। ब्राह्मणा चांडाळाच्या ठाई। गो श्वानाच्या ठाई। (समबुद्धयः)समबुद्धी ठेवणारे असून। (सर्वभूतहिते रताः) अहिंसा हे सर्व भूतांचे उत्कृष्ट हित होए.त्या अहिंसेत जणू काही रममाण असतात. मनसा वाचा कर्तव्ये कोणासही दुखवत नाहीत. अंतःकरणीदेखील कुणाचे मरण वैर अनहित चिंतत नाहीत. असे हे ज्ञानियेमागील श्लोकी सांगितलेल्या विशेषज्ञानाचा अंती। (माम् एव) मलाच। (प्राप्नुवन्ति)प्राप्त होतात. त्र्यंशी असलेल्या ब्रह्म स्वरूपाला ते ज्ञानिये प्राप्त होतात। या अर्थी येथे ङ्गमाम् एवङ्ग हा उच्चार जाणावा कारण ब्रह्म आपणेयांत घेतले. ब्रह्मस्वरूपी पावन झालेला ज्ञानियादेखील परमेश्वरास इतका दुर्लभ वाटतो की। तोदेखील जणू काही मलाच प्राप्त झाला असे परमेश्वर मानतात. ।।४।।
१२.०५श्री भगवानुवाच
क्लेशोऽधिकतरस्तेषां। अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं। देहवद्भिरवाप्यते ।।१२/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्लेशः अधिकतरः तेषाम्।
अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिः दुःखम्।
देहवद्भिः अवाप्यते ।।
अव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिः दुःखम्।
देहवद्भिः अवाप्यते ।।
अन्वय
तेषाम्। अव्यक्तासक्तचेतसाम्। अधिकतरः। क्लेशः। हि। देहवद्भिः। अव्यक्ता। गतिः।दुःखम्। अवाप्यते। सिद्धांत अर्थ- देहवद्भिः। ।:
मराठी अर्थ
दुसरा अर्थ :- अव्यक्ता। गतिः। दुःखम् हि। अवाप्यते। : ।: तिसरा पूर्वपक्षाचा अर्थ-
देहवद्भिः। अव्यक्ता गतिः। दुःखम्। अवाप्यते.मात्र। (तेषाम्) त्या। (अव्यक्तासक्तचेतसाम्) सङ्ग्रह्म प्राप्तीचे ठाई चित्तआसक्त आहे अशा ज्ञानियांना (अर्थात कोरड्या जीवदेवता भजनाधिकारी ज्ञानहोऊन अनुसरल्या ज्ञानियांना)। (अधिकतरः) ओल्या ज्ञानियापेक्षा आणि मुख्यत्वे प्रेमसंचारी भक्तापेक्षा जास्त। (क्लेशः) श्रम कष्ट (त्यांचे साध्य मिळेपर्यंत करावे लागतात)। (हि) कारण की। (देहवद्भिः) देहधाऱ्यांकडून। (अव्यक्ता) इंद्रिया मनास अगोचर अशी। (गतिः) मोक्षप्राप्ती। (दुःखम्) दुःखाकष्टाने। (अवाप्यते) मिळवली जाते। मिळवणे शक्य होते. हा सामान्य अर्थ आहे.
सिद्धांत अर्थ - (देहवद्भिः) आपल्या देहाच्या ठिकाणी अहंबुद्धी पूर्णपणे
निरसली नाही अथवा देवतेने संपादलेला लेपाभिमान (देहाभिमान) पूर्णपणे ज्यांचा निरसला नाही अशांकडून (कोरड्या ज्ञानियांचा देहात्मभाव पूर्णपणे गेलेला नसतो म्हणून त्या ज्ञानियांना इथे भगवंतांनी देहवत् शब्दाने निर्देशिले आहे. ज्ञानाच्या उजळतेमुळे त्या देहाभिमानाचे कार्य ज्ञानियांच्या लक्षात येते आणि त्यांचे त्यास अधिकारानुरूप न्यूनाधिक दुःखपण असते.)
दुसरा अर्थ :- (अव्यक्ता) अव्यक्त अशा सद्ब्रह्म स्वरूपाची। (गतिः) प्राप्ती। (दुःखम् हि) दुःखाकष्टाने। (अवाप्यते) मिळणे शक्य होते। असते.
तिसरा अर्थ : पूर्वपक्षाचा अर्थ :- (देहवद्भिः) देहाभिमानी कोरड्या ज्ञानियांकडून। (अव्यक्ता गतिः) अव्यक्त स्थितीचा विचारदेखील। चिंतनदेखील। (दुःखम्) मोठ्या कष्टाने। (अवाप्यते) केले जाऊ शकते. मग ती प्राप्ती मिळवणे अत्यंत कष्टासायासाचे काम आहे हे काइ सांगावे लागते. ।।५।।
देहवद्भिः। अव्यक्ता गतिः। दुःखम्। अवाप्यते.मात्र। (तेषाम्) त्या। (अव्यक्तासक्तचेतसाम्) सङ्ग्रह्म प्राप्तीचे ठाई चित्तआसक्त आहे अशा ज्ञानियांना (अर्थात कोरड्या जीवदेवता भजनाधिकारी ज्ञानहोऊन अनुसरल्या ज्ञानियांना)। (अधिकतरः) ओल्या ज्ञानियापेक्षा आणि मुख्यत्वे प्रेमसंचारी भक्तापेक्षा जास्त। (क्लेशः) श्रम कष्ट (त्यांचे साध्य मिळेपर्यंत करावे लागतात)। (हि) कारण की। (देहवद्भिः) देहधाऱ्यांकडून। (अव्यक्ता) इंद्रिया मनास अगोचर अशी। (गतिः) मोक्षप्राप्ती। (दुःखम्) दुःखाकष्टाने। (अवाप्यते) मिळवली जाते। मिळवणे शक्य होते. हा सामान्य अर्थ आहे.
सिद्धांत अर्थ - (देहवद्भिः) आपल्या देहाच्या ठिकाणी अहंबुद्धी पूर्णपणे
निरसली नाही अथवा देवतेने संपादलेला लेपाभिमान (देहाभिमान) पूर्णपणे ज्यांचा निरसला नाही अशांकडून (कोरड्या ज्ञानियांचा देहात्मभाव पूर्णपणे गेलेला नसतो म्हणून त्या ज्ञानियांना इथे भगवंतांनी देहवत् शब्दाने निर्देशिले आहे. ज्ञानाच्या उजळतेमुळे त्या देहाभिमानाचे कार्य ज्ञानियांच्या लक्षात येते आणि त्यांचे त्यास अधिकारानुरूप न्यूनाधिक दुःखपण असते.)
दुसरा अर्थ :- (अव्यक्ता) अव्यक्त अशा सद्ब्रह्म स्वरूपाची। (गतिः) प्राप्ती। (दुःखम् हि) दुःखाकष्टाने। (अवाप्यते) मिळणे शक्य होते। असते.
तिसरा अर्थ : पूर्वपक्षाचा अर्थ :- (देहवद्भिः) देहाभिमानी कोरड्या ज्ञानियांकडून। (अव्यक्ता गतिः) अव्यक्त स्थितीचा विचारदेखील। चिंतनदेखील। (दुःखम्) मोठ्या कष्टाने। (अवाप्यते) केले जाऊ शकते. मग ती प्राप्ती मिळवणे अत्यंत कष्टासायासाचे काम आहे हे काइ सांगावे लागते. ।।५।।
१२.०६श्री भगवानुवाच
ये तु सर्वाणि कर्माणि। मयि सन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन। मां ध्यायन्त उपासते ।।१२/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये तु सर्वाणि कर्माणि।
मयि सन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येन एव योगेन।
माम् ध्यायन्त उपासते ।।
मयि सन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येन एव योगेन।
माम् ध्यायन्त उपासते ।।
अन्वय
तु। ये। सर्वाणि। कर्माणि। मयि। अनन्येन योगेन। एव। माम् ध्यायन्तः। उपासते.
मराठी अर्थ
(तु) पण। (ये) जे प्रेमिये भक्त पक्षे ओल्या गुणाचे प्रेमोपायीये अनुसरले।
(सर्वाणि) स्वभावपालन मुख्यकरून सर्वच। (कर्माणि) कर्मे। (मयि) मज साकार परमेश्वरासच सन्यस्य) अर्जुन मत्परा) मज साकारासच साध्यसाधन प्राप्यप्रापक… सर्वस्व प्रत्ययपूर्वक मानून। (अनन्येन योगेन) (मजशिवाय) अंतःकरणी आणिक कशाचाच वेच नाही। (एव) अशाच। (माम् ध्यायन्तः) भक्तीभावाने माझे ध्यान करीत। (उपासते) मनसा वाचा कर्तव्ये माझी उपासना करतात. ।।६।।
(सर्वाणि) स्वभावपालन मुख्यकरून सर्वच। (कर्माणि) कर्मे। (मयि) मज साकार परमेश्वरासच सन्यस्य) अर्जुन मत्परा) मज साकारासच साध्यसाधन प्राप्यप्रापक… सर्वस्व प्रत्ययपूर्वक मानून। (अनन्येन योगेन) (मजशिवाय) अंतःकरणी आणिक कशाचाच वेच नाही। (एव) अशाच। (माम् ध्यायन्तः) भक्तीभावाने माझे ध्यान करीत। (उपासते) मनसा वाचा कर्तव्ये माझी उपासना करतात. ।।६।।
१२.०७श्री भगवानुवाच
तेषामहं समुद्धर्ता। मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात्पार्थ। मय्यावेशितचेतसाम् ।।१२/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तेषाम् अहम् समुद्धर्ता।
मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात् पार्थ।
मयि आवेशितचेतसाम् ।।
मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात् पार्थ।
मयि आवेशितचेतसाम् ।।
अन्वय
पार्थ। मयि। आवेशितचेतसाम् तेषाम्। मृत्युसंसारसागरात्। नचिरात्। समुद्धर्ता।अहम् भवामि.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (मयि) माझ्यातच। (आवेशितचेतसाम्) ज्यांचे चित्त सतत आहे। (तेषाम्) अशा त्या भक्तांना। (मृत्युसंसारसागरात्) जन्ममरणरूप संसारचक्रातून। (नचिरात्) त्वरेने शीघ्रतेने। (समुद्धर्ता) तारून नेणारा। (अहम् भवामि) मीच असतो. तेषाम् ही षष्ठी आहे परंतु भाषांतराच्या सोयीसाठी विभक्तीचा पालट करून द्वितीया विभक्तीचा प्रयोग केला तसेच भवामि क्रियापदाचा अर्थ मी होतो। बनतो असा आहे पण समजण्यासाठी ङ्ग असतोङ्ग प्रयोग केला आहे. ङ्गभक्ताचे सकळही सन्निधानी चरितार्थ होए : चरितार्थ म्ह. चहुज्ञानीचा आचार : विघ्नाचा परिहार : कर्मामळांचे क्षाळण इतुले बैसलेयाचि चरित होए. ङ्ग। सहजतेने चरितार्थ होय।।७।।
१२.०८श्री भगवानुवाच
मय्येव मन आधत्स्व। मयि बुद्धिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव। अत ऊर्ध्वं न संशयः ।।१२/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मयि एव मन आधत्व।
मयि बुद्धिम् निवेशय ।
निवसिष्यसि मयि एव।
अतः उर्ध्वम् न संशयः ।।
मयि बुद्धिम् निवेशय ।
निवसिष्यसि मयि एव।
अतः उर्ध्वम् न संशयः ।।
अन्वय
मयि। मनः। आधत्स्व। मयि एव। बुद्धिम्। निवेशय। अतः उर्ध्वम्। मयि एव। निवसिष्यसि। न संशयः.
मराठी अर्थ
दोन्ही साधनवंतांमये श्रेष्ठ साधनवंत कोण आणि श्रेष्ठ कोण्या अर्थाने ते
तुला सांगितले. आता तुझे कर्तव्य काय आहे की। तू। (मयि) माझ्यात। (मनः) मन।(आधत्स्ख) लाव। ठेव. मनाचा धर्म संकल्पविकल्प अथवा इच्छाब्द्वेष. त्याची शून्यता करून मन माझ्या नाम। लीळा। मूर्ती। चेष्टा। निर्वचनभावे वर्णिलेल्या स्वरूपाचे निर्गुणत्व यांच्या चिंतनातच मन रमव. (मयि एव) माझ्यातच। (बुद्धिम्) श्रद्धा (प्रत्यय)। (निवेशय) ठेव. (असन्निधानी श्रीमुखे निरुपिलेले श्रुतशास्त्र यावर प्रत्ययपूर्वक श्रद्धा ठेवणे हे परमेश्वरातच श्रद्धा ठेवणे होए. बुद्धी शब्दाचा अर्थ श्रद्धा हे काहींना पटणार नाही पण ह्या अर्थाला श्रीमुख प्रमाण आहे. ङ्गबाई : आधी एथ बुद्धी होआवी मग एथिचेया परिवारावरी होआवी. ङ्ग)। (अतः उर्ध्वम्) अश्या रितीने उर्ध्व झालेला तू। (मयि एव) माझ्यातच। (निवसिष्यसि) राहशील। (न संशयः) यात संदेह नाही। संशय नाही. साधनी तरी प्रेम प्राप्त करून कधीही विभक्त नव्हे तो भक्त असा होऊन नित्यसंबंधरूप सन्निधानात राहाशील आणि साध्यी तरी अनुभूति रतीचा
आस्वाद घेत स्वरूपाश्रये राहाशील. ।।८।।
तुला सांगितले. आता तुझे कर्तव्य काय आहे की। तू। (मयि) माझ्यात। (मनः) मन।(आधत्स्ख) लाव। ठेव. मनाचा धर्म संकल्पविकल्प अथवा इच्छाब्द्वेष. त्याची शून्यता करून मन माझ्या नाम। लीळा। मूर्ती। चेष्टा। निर्वचनभावे वर्णिलेल्या स्वरूपाचे निर्गुणत्व यांच्या चिंतनातच मन रमव. (मयि एव) माझ्यातच। (बुद्धिम्) श्रद्धा (प्रत्यय)। (निवेशय) ठेव. (असन्निधानी श्रीमुखे निरुपिलेले श्रुतशास्त्र यावर प्रत्ययपूर्वक श्रद्धा ठेवणे हे परमेश्वरातच श्रद्धा ठेवणे होए. बुद्धी शब्दाचा अर्थ श्रद्धा हे काहींना पटणार नाही पण ह्या अर्थाला श्रीमुख प्रमाण आहे. ङ्गबाई : आधी एथ बुद्धी होआवी मग एथिचेया परिवारावरी होआवी. ङ्ग)। (अतः उर्ध्वम्) अश्या रितीने उर्ध्व झालेला तू। (मयि एव) माझ्यातच। (निवसिष्यसि) राहशील। (न संशयः) यात संदेह नाही। संशय नाही. साधनी तरी प्रेम प्राप्त करून कधीही विभक्त नव्हे तो भक्त असा होऊन नित्यसंबंधरूप सन्निधानात राहाशील आणि साध्यी तरी अनुभूति रतीचा
आस्वाद घेत स्वरूपाश्रये राहाशील. ।।८।।
१२.०९श्री भगवानुवाच
अथ चितं समाधातुं। न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो। मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ।।१२/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ चित्तम् समाधातुम्।
न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो।
माम् इच्छ आप्नुम् धनञ्जय ।।
न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो।
माम् इच्छ आप्नुम् धनञ्जय ।।
अन्वय
धनञ्जय। अथ। चित्तम्। मयि एव। स्थिरम्। समाधातुम्। न शक्नोषि।ततो। अभ्यासयोगेन। माम्। आप्लुम्। इच्छ.
मराठी अर्थ
(धनञ्जय) तू धनावर विजय मिळवणारा असला तरी अजून मनावर
विजय मिळवणारा झालेला नाहीस म्हणून आमची सल्ला आहे की। (अथ) पूर्वील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे। (चित्तम्) मनाला। (मयि एव) माझ्यातच। (स्थिरम्) स्थिरपणे। (समाधातुम्) ठेवण्यास लावण्यास। (न शक्नोषि) समर्थ नसशील। (ततः) तर। (अभ्यासयोगेन) अभ्यासयोगाद्वारा (संकल्पविकल्पात्मक मन चित्ताच्या चांचल्यामुळे आणि अहंच्या अध्यासामुळे त्रिगुणात्मक सत्वाच्या मोहातून बुद्धी पूर्णपणे मुक्त न झाल्यामुळे स्थिर होणे अवघडच आहे. तथापि मनास पुन्हा पुन्हा
ईशचिंतनात लावण्याचा प्रयत्न करणे ह्यास अभ्यासयोग म्हणावे.)। (माम्) मला। (आप्तुम्) प्राप्त होण्याची। (इच्छ) इच्छा कर। हाव बांध. ।।९।।
विजय मिळवणारा झालेला नाहीस म्हणून आमची सल्ला आहे की। (अथ) पूर्वील श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे। (चित्तम्) मनाला। (मयि एव) माझ्यातच। (स्थिरम्) स्थिरपणे। (समाधातुम्) ठेवण्यास लावण्यास। (न शक्नोषि) समर्थ नसशील। (ततः) तर। (अभ्यासयोगेन) अभ्यासयोगाद्वारा (संकल्पविकल्पात्मक मन चित्ताच्या चांचल्यामुळे आणि अहंच्या अध्यासामुळे त्रिगुणात्मक सत्वाच्या मोहातून बुद्धी पूर्णपणे मुक्त न झाल्यामुळे स्थिर होणे अवघडच आहे. तथापि मनास पुन्हा पुन्हा
ईशचिंतनात लावण्याचा प्रयत्न करणे ह्यास अभ्यासयोग म्हणावे.)। (माम्) मला। (आप्तुम्) प्राप्त होण्याची। (इच्छ) इच्छा कर। हाव बांध. ।।९।।
१२.१०श्री भगवानुवाच
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि। मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि। कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ।।१२/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अभ्यासे अपि असमर्थः असि।
मत्कर्मपरमः भव ।
मदर्थम् अपि कर्माणि।
कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।।
मत्कर्मपरमः भव ।
मदर्थम् अपि कर्माणि।
कुर्वन् सिद्धिम् अवाप्स्यसि ।।
अन्वय
अभ्यासे। अपि। असमर्थः। असि। मत्कर्मपरमः। भव।मदर्थम् कर्माणि। कुर्वन्। अपि। सिद्धिम्। अवाप्स्यसि.
मराठी अर्थ
ध्यानाचा अभ्यास ही मानसिक क्रिया आहे. शिवाय ती कुठल्याही
प्रेरणेशिवाय करावी लागणार आहे. जीव बोधवंत जरी असेल तरी वैराग्या अभावी इषणात्रयांतुल कोण्यातरी इषणेच्या प्रेरणेनेच शारीर। वाचिक अथवा मानसिक कर्म करतो. त्यामुळे ध्यानयोगाच्या अभ्यासास प्रवृत्त होणारा विरळा। मग अभ्यासी प्रवर्तल्यावर ते चिकाटीने शेवटास नेणारा त्याहीहून विरळा। मतित्रयसंपन्न इषणात्रयलोलुप आणि पूर्वसंस्काराच्या बळाचा अभाव अशा जीवांच्या उणिवा लक्षून भगवंत जीवजातीच्या भल्यासाठी अर्जुनाला सन्मुख करून पर्याय सुचवत आहेत की (सर्वार्थी अव्यक्त आणि अमूर्त अशा मज सगुण साकाराच्या ध्यानाच्या)। (अभ्यासे) अभ्यासाविषयी। (अपि) देखील। (असमर्थः) अदक्ष असमर्थ। (असि) तू जर असशील तर। (मत्कर्मपरमः) मी सांगितलेले मी सांगितल्याप्रमाणे व माझ्यासाठीच कर्म करणारा। (भव) हो। (मदर्थम् कर्माणि) मजसाठी केली जाणारी कर्मे। (कुर्वन्) करीत करीत। (अपि) देखील। (सिद्धिम्) मोक्षसिद्धीला। (अवाप्स्यसि) प्राप्त करून घेशील. आता मी सांगितलेली मी सांगितल्याप्रमाणे मजसाठी केली जाणारी कर्मे ती कोणती ? हा प्रश्न इथे संभवतो. वेदान्ती या प्रश्नाचे स्पष्ट उत्तर देत नाहीत. सर्वच पुण्यकर्मे (आमच्या भाषेत वैदिक बहिर्याग) ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे यास ते लोक मदर्थकर्म मत्कर्म म्हणत असावेत. आमच्या मते सन्निधानी अवतार सांगतील ती ती कर्मे करणे। मात्र ज्ञानदृष्टी सन्मुख ठेवून करणे. उदाहणार्थ। उपाध्याकरवी होळी
करवीली. उपाध्येबास सगुण बोधवंत असल्यामुळे सर्वज्ञ म्हणतात। ङ्गएथिचा विधी हा जाणेङ्ग उपाध्यांना ही जाणीव होती की। असे करण्यात कुठलेही पुण्य निष्पन्न करण्याचा हेतु नसून ही स्वच्छंदलीळ परमेश्वराची अहेतुक क्रीडा आहे. यातून अनेक सूक्ष्म जीवांना लीळादान वर्तेल. संग्रहपालनामुळे अज्ञान महाजनांना अनुकुळतेचा संस्कार निष्पन्न होईल. मंत्रोच्चारादिकांचा अभिमान कुठलीही देवता घेऊ शकणार नाही. सर्वज्ञांनी होळी करविली ही सन्निधानपर लीळा आहे असन्निधानी या लीळेचे… अनुकरण म्हणून होळी करायची नाही किंवा सन्निधानीही होळीसदृश्य हिंसा विकल्प दोषांनी माखलेला विधी आपणहून करावयाचा नाही. एणेन्याये तांदुळजा खुडवणे ही लीळा जाणावी. नाथोबा अज्ञान असल्यामुळे त्यांनी आपल्या विवेकाने तांदुळजा दुसऱ्या दिवशी आणला. ज्ञानदृष्टी नसल्यामुळे ती क्रिया लेखी लागली नाही. ज्ञानियाकडूनसुद्धा अनवधानामुळे चूक होऊ शकते। जशी म्हाइंभटांची झाली. अदक्षतेमुळेही चूक संभवते। जशा भट नाथोबांच्या उड्या. आता असन्निधानी मत्कर्म अथवा मदर्थकर्म म्हणजे अधिकरण मुख्यकरून स्वीकाराचा शेवट असलेला डिंगरा इशाळु पुरुष अर्थात चतुर्विध मार्ग आणि स्थान प्रसाद. हे परमेश्वरसंबंधित जड पदार्थ यांचेविषयी उचित करणीय तेही नवा हेतुवेगळे आचरणे हे मत्कर्म अथवा मदर्थकर्म होय. ज्या पुरुषास ध्यान साधत नाही त्याने अभ्यास करावा। अभ्यास साधत नाही त्याने ईश्वरीच्या जड चेतन पदार्थाविषयी निर्हेतुकपणे उचित करणीय करावे. हे ही शक्य नाही त्याने काय करावे ते पुढील श्लोकी सांगतील. ।।१०।।
प्रेरणेशिवाय करावी लागणार आहे. जीव बोधवंत जरी असेल तरी वैराग्या अभावी इषणात्रयांतुल कोण्यातरी इषणेच्या प्रेरणेनेच शारीर। वाचिक अथवा मानसिक कर्म करतो. त्यामुळे ध्यानयोगाच्या अभ्यासास प्रवृत्त होणारा विरळा। मग अभ्यासी प्रवर्तल्यावर ते चिकाटीने शेवटास नेणारा त्याहीहून विरळा। मतित्रयसंपन्न इषणात्रयलोलुप आणि पूर्वसंस्काराच्या बळाचा अभाव अशा जीवांच्या उणिवा लक्षून भगवंत जीवजातीच्या भल्यासाठी अर्जुनाला सन्मुख करून पर्याय सुचवत आहेत की (सर्वार्थी अव्यक्त आणि अमूर्त अशा मज सगुण साकाराच्या ध्यानाच्या)। (अभ्यासे) अभ्यासाविषयी। (अपि) देखील। (असमर्थः) अदक्ष असमर्थ। (असि) तू जर असशील तर। (मत्कर्मपरमः) मी सांगितलेले मी सांगितल्याप्रमाणे व माझ्यासाठीच कर्म करणारा। (भव) हो। (मदर्थम् कर्माणि) मजसाठी केली जाणारी कर्मे। (कुर्वन्) करीत करीत। (अपि) देखील। (सिद्धिम्) मोक्षसिद्धीला। (अवाप्स्यसि) प्राप्त करून घेशील. आता मी सांगितलेली मी सांगितल्याप्रमाणे मजसाठी केली जाणारी कर्मे ती कोणती ? हा प्रश्न इथे संभवतो. वेदान्ती या प्रश्नाचे स्पष्ट उत्तर देत नाहीत. सर्वच पुण्यकर्मे (आमच्या भाषेत वैदिक बहिर्याग) ईश्वरार्पण बुद्धीने करणे यास ते लोक मदर्थकर्म मत्कर्म म्हणत असावेत. आमच्या मते सन्निधानी अवतार सांगतील ती ती कर्मे करणे। मात्र ज्ञानदृष्टी सन्मुख ठेवून करणे. उदाहणार्थ। उपाध्याकरवी होळी
करवीली. उपाध्येबास सगुण बोधवंत असल्यामुळे सर्वज्ञ म्हणतात। ङ्गएथिचा विधी हा जाणेङ्ग उपाध्यांना ही जाणीव होती की। असे करण्यात कुठलेही पुण्य निष्पन्न करण्याचा हेतु नसून ही स्वच्छंदलीळ परमेश्वराची अहेतुक क्रीडा आहे. यातून अनेक सूक्ष्म जीवांना लीळादान वर्तेल. संग्रहपालनामुळे अज्ञान महाजनांना अनुकुळतेचा संस्कार निष्पन्न होईल. मंत्रोच्चारादिकांचा अभिमान कुठलीही देवता घेऊ शकणार नाही. सर्वज्ञांनी होळी करविली ही सन्निधानपर लीळा आहे असन्निधानी या लीळेचे… अनुकरण म्हणून होळी करायची नाही किंवा सन्निधानीही होळीसदृश्य हिंसा विकल्प दोषांनी माखलेला विधी आपणहून करावयाचा नाही. एणेन्याये तांदुळजा खुडवणे ही लीळा जाणावी. नाथोबा अज्ञान असल्यामुळे त्यांनी आपल्या विवेकाने तांदुळजा दुसऱ्या दिवशी आणला. ज्ञानदृष्टी नसल्यामुळे ती क्रिया लेखी लागली नाही. ज्ञानियाकडूनसुद्धा अनवधानामुळे चूक होऊ शकते। जशी म्हाइंभटांची झाली. अदक्षतेमुळेही चूक संभवते। जशा भट नाथोबांच्या उड्या. आता असन्निधानी मत्कर्म अथवा मदर्थकर्म म्हणजे अधिकरण मुख्यकरून स्वीकाराचा शेवट असलेला डिंगरा इशाळु पुरुष अर्थात चतुर्विध मार्ग आणि स्थान प्रसाद. हे परमेश्वरसंबंधित जड पदार्थ यांचेविषयी उचित करणीय तेही नवा हेतुवेगळे आचरणे हे मत्कर्म अथवा मदर्थकर्म होय. ज्या पुरुषास ध्यान साधत नाही त्याने अभ्यास करावा। अभ्यास साधत नाही त्याने ईश्वरीच्या जड चेतन पदार्थाविषयी निर्हेतुकपणे उचित करणीय करावे. हे ही शक्य नाही त्याने काय करावे ते पुढील श्लोकी सांगतील. ।।१०।।
१२.११श्री भगवानुवाच
अथैतदप्यशक्तोऽसि। कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं। ततः कुरु यतात्मवान् ।।१२/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अथ एतत् अपि अशक्तः असि।
कर्तुम् मद्योगम् आश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागम्।
ततः कुरु यतात्मवान् ।।
कर्तुम् मद्योगम् आश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागम्।
ततः कुरु यतात्मवान् ।।
अन्वय
अथ। मद्योगम् आश्रितः। एतत् कर्तुम्। अपि। अशक्तः असि। ततः। यतात्मवान्। सर्वकर्मफलत्यागम्.
मराठी अर्थ
(अथ) जर। (मद्योगम् आश्रितः) सन्निधानी तरी श्रीमूर्तीचा पूर्ण आश्रय
धरून आणि असन्निधानी तरी अधिकरण आणि चतुर्विध साधन यांचा आश्रय धरून। (एतत् कर्तुम्) मदर्थ कर्म अथवा मत्कर्म अहेतुकपणे आचरण्यास। (अपि) देखील। (अशक्तः असि) तू असमर्थ असशील। अदक्ष असशील। (ततः) तर। (यतात्मवान्) सकाम कर्मे देवताप्रित्यर्थ कर्मे। मंत्रादिकांचा आश्रय घेणे। नवस जाप्यादि करणे इत्यादि न करण्याविषयी अत्यंत संयम करून। (सर्वकर्मफलत्यागम्) सर्व कर्मफळांचा त्याग (कुरु) कर. आमच्या मते या श्लोकी सांगितलेला साधक गृहस्थाश्रमी वासनिक होए. मागील श्लोकी सांगितलेल्या पुरुषास ङ्गसिद्धिम् अवाप्स्यसिङ्ग या शब्दद्वयाने पुनःसंबंध होतो हे सिद्ध आहे. या श्लोकीच्या पुरुषास फलश्रुती भगवंतांनी सांगितलेली नाही यापुर्विल तिन्ही श्लोकी मात्र साधकाला फलश्रुती सांगीतलेली आहे. यावरूनही हे सिद्ध होते की हा पुरुष अनुसरलेला साधक नाही. ङ्गसर्वकर्मफलत्यागम् कुरुङ्ग या पदद्वयाचा अर्थ वेदान्ती स्पष्ट करीत नाहीत. कोणतीही क्रिया ईश्वरार्पण बुद्धीने अथवा निष्कामपणे केली असता त्या कर्माचे सुष्टदुष्ट फळ कच्या पुरुषास मिळत नाही। भोगावे लागत नाही हेच ङ्गसर्वकर्मफलत्यागङ्ग करणे होय अशी वेदान्त्यांची समजूत आहे. आम्हाला अभिप्रेत अर्थ वेधाबोधानंतर कुठलीही वैदिक क्रिया। बहिर्यागरूप क्रिया। पुण्यक्रिया। सकाम नवस जाप्यादि क्रिया न करणे म्हणजे सर्व कर्मफळांचा त्याग करणे होय. ।।११।।
धरून आणि असन्निधानी तरी अधिकरण आणि चतुर्विध साधन यांचा आश्रय धरून। (एतत् कर्तुम्) मदर्थ कर्म अथवा मत्कर्म अहेतुकपणे आचरण्यास। (अपि) देखील। (अशक्तः असि) तू असमर्थ असशील। अदक्ष असशील। (ततः) तर। (यतात्मवान्) सकाम कर्मे देवताप्रित्यर्थ कर्मे। मंत्रादिकांचा आश्रय घेणे। नवस जाप्यादि करणे इत्यादि न करण्याविषयी अत्यंत संयम करून। (सर्वकर्मफलत्यागम्) सर्व कर्मफळांचा त्याग (कुरु) कर. आमच्या मते या श्लोकी सांगितलेला साधक गृहस्थाश्रमी वासनिक होए. मागील श्लोकी सांगितलेल्या पुरुषास ङ्गसिद्धिम् अवाप्स्यसिङ्ग या शब्दद्वयाने पुनःसंबंध होतो हे सिद्ध आहे. या श्लोकीच्या पुरुषास फलश्रुती भगवंतांनी सांगितलेली नाही यापुर्विल तिन्ही श्लोकी मात्र साधकाला फलश्रुती सांगीतलेली आहे. यावरूनही हे सिद्ध होते की हा पुरुष अनुसरलेला साधक नाही. ङ्गसर्वकर्मफलत्यागम् कुरुङ्ग या पदद्वयाचा अर्थ वेदान्ती स्पष्ट करीत नाहीत. कोणतीही क्रिया ईश्वरार्पण बुद्धीने अथवा निष्कामपणे केली असता त्या कर्माचे सुष्टदुष्ट फळ कच्या पुरुषास मिळत नाही। भोगावे लागत नाही हेच ङ्गसर्वकर्मफलत्यागङ्ग करणे होय अशी वेदान्त्यांची समजूत आहे. आम्हाला अभिप्रेत अर्थ वेधाबोधानंतर कुठलीही वैदिक क्रिया। बहिर्यागरूप क्रिया। पुण्यक्रिया। सकाम नवस जाप्यादि क्रिया न करणे म्हणजे सर्व कर्मफळांचा त्याग करणे होय. ।।११।।
१२.१२श्री भगवानुवाच
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात्। ज्ञानाद्धानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्। त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ।।१२/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रेयः हि ज्ञानम् अभ्यासात्।
ज्ञानात् ध्यानम् विशिष्यते ।
ध्यानात् कर्मफलत्यागः।
त्यागात् शान्तिः अनन्तरम् ।।
ज्ञानात् ध्यानम् विशिष्यते ।
ध्यानात् कर्मफलत्यागः।
त्यागात् शान्तिः अनन्तरम् ।।
अन्वय
ज्ञानम्। अभ्यासात्। श्रेयः। ज्ञानात्। ध्यानम्। विशिष्यते। हि।ध्यानात्। कर्मफलत्यागः। त्यागात्। अनन्तरम्। शान्तिः.
मराठी अर्थ
नवव्या श्लोकी अभ्यासयोग सांगितला परंतु तो ज्ञानपूर्वक आचरला
तरच तो फलद्रुप होईल म्हणून ज्ञानाचे महत्व सांगत आहेत की-
(ज्ञानम्) ज्ञान हे। (अभ्यासात्) अभ्यासयोगापेक्षा। (श्रेयः) श्रेष्ठ होए
म्हणून ज्ञानपूर्वकच चित्त स्थिर करण्याचा अभ्यास करावा. (ज्ञानात्) ज्ञानपूर्वककेल्या जाणाऱ्या अभ्यासापेक्षा। (ध्यानम्) आठव्या श्लोकी सांगितलेले ध्यान।(विशिष्यते) श्रेष्ठ होय अर्थात ते ध्यानदेखील ज्ञानपूर्वकच असायला पाहीजे। (हि)कारण की। (ध्यानात्) अशा ज्ञानपूर्वक ध्यानयोगामुळे। (कर्मफलत्यागः) सर्वकर्मफळांचा त्याग आपोआपच होतो. असा ध्यानयोगी एकूण एक कर्म ईश्वरार्पणबुद्धीने ईश्वरविहित तेवढेच करतो. अशा रीतीने त्यास बंधक कर्मे आपोआपच घडतनाहीत. (त्यागात्) सर्वकर्मफलत्याग झाल्यामुळे। (अनन्तरम्) तत्काळच लवकरच।(शान्तिः) त्या ध्यानयोगियाला शांती प्राप्त होते. कामक्रोधरहित (रागद्वेषादिषड्रिपुरहित) अवस्थेला इथे शांती म्हटले आहे. असा शांती प्राप्त केलेला योगी कसाअसतो याचे वर्णन त्यास भक्त ही संज्ञा देऊन येथून पुढे भगवंत करीत आहेत.।।१२।।
तरच तो फलद्रुप होईल म्हणून ज्ञानाचे महत्व सांगत आहेत की-
(ज्ञानम्) ज्ञान हे। (अभ्यासात्) अभ्यासयोगापेक्षा। (श्रेयः) श्रेष्ठ होए
म्हणून ज्ञानपूर्वकच चित्त स्थिर करण्याचा अभ्यास करावा. (ज्ञानात्) ज्ञानपूर्वककेल्या जाणाऱ्या अभ्यासापेक्षा। (ध्यानम्) आठव्या श्लोकी सांगितलेले ध्यान।(विशिष्यते) श्रेष्ठ होय अर्थात ते ध्यानदेखील ज्ञानपूर्वकच असायला पाहीजे। (हि)कारण की। (ध्यानात्) अशा ज्ञानपूर्वक ध्यानयोगामुळे। (कर्मफलत्यागः) सर्वकर्मफळांचा त्याग आपोआपच होतो. असा ध्यानयोगी एकूण एक कर्म ईश्वरार्पणबुद्धीने ईश्वरविहित तेवढेच करतो. अशा रीतीने त्यास बंधक कर्मे आपोआपच घडतनाहीत. (त्यागात्) सर्वकर्मफलत्याग झाल्यामुळे। (अनन्तरम्) तत्काळच लवकरच।(शान्तिः) त्या ध्यानयोगियाला शांती प्राप्त होते. कामक्रोधरहित (रागद्वेषादिषड्रिपुरहित) अवस्थेला इथे शांती म्हटले आहे. असा शांती प्राप्त केलेला योगी कसाअसतो याचे वर्णन त्यास भक्त ही संज्ञा देऊन येथून पुढे भगवंत करीत आहेत.।।१२।।
१२.१३श्री भगवानुवाच
अद्वेष्टा सर्वभूतानां। मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः। समदुःखसुखः क्षमी ।।१२/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्।
मैत्रः करुणः एव च ।
निर्ममः निरहङ्कारः।
समदुःखसुखः क्षमी ।।
मैत्रः करुणः एव च ।
निर्ममः निरहङ्कारः।
समदुःखसुखः क्षमी ।।
अन्वय
सर्वभूतानाम्। अद्वेष्टा। मैत्रः। करुणः। एव। च।निर्ममः। निरहंकारः। समदुःखसुखः। क्षमी
मराठी अर्थ
आठव्या श्लोकी सांगितलेला पुरुष वस्तुभजनिया होय. नवव्या श्लोकी
सांगितलेला पुरुष ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचा होय. दहाव्या आणि अकराव्याश्लोकी सांगितलेले पुरुष जीवदेवता भजनिये. बाराव्या श्लोकी सांगितलेले पुरुष मुख्यत्वे वस्तुभजनिये असले तरी ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचे आणि जीवदेवता भजनिये देखील अतिप्रयत्नाने त्या अवस्थेला पोहचू शकतात हे सांगितले. तसेच येथून पुढे विसाव्या श्लोकापर्यंतचे पुरुषही जाणावे. (सर्वभूतानाम्) सर्व जीवांविषयी। आपल्यावर अपकार करणाऱ्याविषयी देखील। (अद्वेष्टा) जो द्वेषभावरहित असतो। सर्वांविषयी जो। (मैत्रः) मित्रतेचा भाव (आपल्यामुळे कुणी भिऊ नये। दुःखी होऊ नये। इष्टापासून परावृत्त होऊ नये। अनिष्टी लागू नये याविषयी जागरुक असणे यास म्हणावे मित्रता) आणि। (करुणः) कारुण्यभाव। आपल्यासमोर कुणी कुणाला दुखवत असल्यास ते पाहू न शकणे। परमार्गिकांची निंदा ऐकू न शकणे। तसा योग आल्यास त्या स्थळाचा व्यक्तीचा तत्काळ त्याग करणे. जसा घोडाचुडी शिष्याचा सांगात गोसावी सांडीला. (एव) असाच कारुण्यभाव। (च) आणि। (निर्ममः) देहा द्रव्या आप्त स्वकियांविषयी ममतारहित असणे असा जो निर्मम आहे। (निरहंकारः) जो अहंकाररहित आहे। (समदुःखसुखः) सुखदायी अथवा दुःखदायी योगात (प्रसंगी) ज्याचे चित्त सम आहे। (क्षमी) जो सहनशील आहे अथवा क्षमाशील आहे. (असा पुरुष निर्वाळलेला ध्यानयोगी भक्त जाणावा.) ।।१३।।
सांगितलेला पुरुष ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचा होय. दहाव्या आणि अकराव्याश्लोकी सांगितलेले पुरुष जीवदेवता भजनिये. बाराव्या श्लोकी सांगितलेले पुरुष मुख्यत्वे वस्तुभजनिये असले तरी ज्ञानिया भक्ताच्या भजनीचे आणि जीवदेवता भजनिये देखील अतिप्रयत्नाने त्या अवस्थेला पोहचू शकतात हे सांगितले. तसेच येथून पुढे विसाव्या श्लोकापर्यंतचे पुरुषही जाणावे. (सर्वभूतानाम्) सर्व जीवांविषयी। आपल्यावर अपकार करणाऱ्याविषयी देखील। (अद्वेष्टा) जो द्वेषभावरहित असतो। सर्वांविषयी जो। (मैत्रः) मित्रतेचा भाव (आपल्यामुळे कुणी भिऊ नये। दुःखी होऊ नये। इष्टापासून परावृत्त होऊ नये। अनिष्टी लागू नये याविषयी जागरुक असणे यास म्हणावे मित्रता) आणि। (करुणः) कारुण्यभाव। आपल्यासमोर कुणी कुणाला दुखवत असल्यास ते पाहू न शकणे। परमार्गिकांची निंदा ऐकू न शकणे। तसा योग आल्यास त्या स्थळाचा व्यक्तीचा तत्काळ त्याग करणे. जसा घोडाचुडी शिष्याचा सांगात गोसावी सांडीला. (एव) असाच कारुण्यभाव। (च) आणि। (निर्ममः) देहा द्रव्या आप्त स्वकियांविषयी ममतारहित असणे असा जो निर्मम आहे। (निरहंकारः) जो अहंकाररहित आहे। (समदुःखसुखः) सुखदायी अथवा दुःखदायी योगात (प्रसंगी) ज्याचे चित्त सम आहे। (क्षमी) जो सहनशील आहे अथवा क्षमाशील आहे. (असा पुरुष निर्वाळलेला ध्यानयोगी भक्त जाणावा.) ।।१३।।
१२.१४श्री भगवानुवाच
सन्तुष्टः सततं योगी। यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्। यो मद्भक्तः स मे प्रियः ।।१२/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सन्तुष्टः सततम् योगी।
यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मयि अर्पित मनः बुद्धिः।
यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।।
यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मयि अर्पित मनः बुद्धिः।
यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।।
अन्वय
यः। सततम्। संतुष्टः। योगी। यतात्मा। दृढनिश्चयः।मयि। अर्पित मनः बुद्धिः। सः मद्भक्तः। मे प्रियः.
मराठी अर्थ
(यः) जो। (सततम्) नेहमीच। (संतुष्टः) समाधानी आहे अर्थात देहसंबंधी
सुखदुःख लाभहानीमुळे ज्याचे मन भंगत नाही। (योगी) ध्यानयोगात गढलेलाअसून। (यतात्मा) मनइंद्रियांचा संयम करणारा आहे। (दृढनिश्चयः)साधनदात्याबद्दल दृढ प्रतिती असलेला आहे आणि जो। (मयि) माझ्यातच। (अर्पित मनः बुद्धिः) मन बुद्धी समर्पित करणारा आहे। (सः मद्भक्तः) असा माझा भक्त। (मे प्रियः) मला प्रिय आहे। आवडता आहे. ।।१४।।
सुखदुःख लाभहानीमुळे ज्याचे मन भंगत नाही। (योगी) ध्यानयोगात गढलेलाअसून। (यतात्मा) मनइंद्रियांचा संयम करणारा आहे। (दृढनिश्चयः)साधनदात्याबद्दल दृढ प्रतिती असलेला आहे आणि जो। (मयि) माझ्यातच। (अर्पित मनः बुद्धिः) मन बुद्धी समर्पित करणारा आहे। (सः मद्भक्तः) असा माझा भक्त। (मे प्रियः) मला प्रिय आहे। आवडता आहे. ।।१४।।
१२.१५श्री भगवानुवाच
यस्मान्नोद्विजते लोको। लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्। मुक्तो यः स च मे प्रियः ।।१२/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यस्मात् न उद्विजते लोकः।
लोकात् न उद्भिजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैः।
मुक्तः यः स च मे प्रियः ।।
लोकात् न उद्भिजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैः।
मुक्तः यः स च मे प्रियः ।।
अन्वय
यस्मात्। लोकः। न उद्विजते। च। यः। लोकात्। च। यः। हर्षामर्षभयोद्वेगैः। मुक्तः। सः। मे। प्रियः.
मराठी अर्थ
(यस्मात्) ज्याच्यामुळे ज्याच्यापासून ज्याच्या अस्तित्वे। (लोकः)
दैवरहाटीचे अथवा कर्मरहाटीचे अथवा मनुष्येतर प्राणीदेखील। (न उद्विजते) उद्विग्नहोत नाही। दुःखी होत नाहीत। संतप्त होत नाहीत। क्षुब्ध होत नाहीत। क्रुद्ध होत नाहीत।(च) त्याचप्रमाणे। (यः) जो। (लोकात्) लोकांमुळे उद्विग्न होत नाही (मागील प्रमाणेच अर्थ)। (च) आणि। (यः) जो। (हर्षामर्षभयोद्वेगैः) हर्ष। आमर्ष। भय। उद्वेग या विकारांपासून। (मुक्तः) मुक्त आहे। सुटलेला आहे। (सः) तो। (मे) मला। (प्रियः) आवडतो.हर्ष म्ह. देहाइंद्रियांना प्रिय वाटणाऱ्या वस्तु। व्यक्ती। विषय पदार्थ। मान्यता। गौरव प्राप्त झाले असता अंतःकरणास उत्साह वाटणे। त्रिगुणात्मक सुख वाटणे. स्थानप्रसाद। धर्मरूप भिक्षुक। धर्मरूप वासनिक। ब्रह्मविद्येचे अपूर्व अर्थ प्राप्त झाल्याने होणाऱ्या त्रिगुणातीत सुखाला हर्ष हे नाव नाही। त्यास आनंद म्हणावे क्वचित सुखपण म्हटले आहे. (तुम्ही देखते तरी तुम्हा सुखची होते.) आमर्ष म्ह. असाहणेपण। पुढीलाचा उत्कर्ष देखो न सकणे. भय म्ह. भिती। मृत्यूची अथवा इष्ट आचरतांना अपमान। दुःख कष्ट होतील। रोगव्याधी होतील असे भय बाळगणे. अनिष्टाला अथवा पापाला भिणे ते भय इथे अभिप्रेत नाही. उद्वेग म्ह. उद्विग्नता। नकोसे वाटणे. ।।१५।।
दैवरहाटीचे अथवा कर्मरहाटीचे अथवा मनुष्येतर प्राणीदेखील। (न उद्विजते) उद्विग्नहोत नाही। दुःखी होत नाहीत। संतप्त होत नाहीत। क्षुब्ध होत नाहीत। क्रुद्ध होत नाहीत।(च) त्याचप्रमाणे। (यः) जो। (लोकात्) लोकांमुळे उद्विग्न होत नाही (मागील प्रमाणेच अर्थ)। (च) आणि। (यः) जो। (हर्षामर्षभयोद्वेगैः) हर्ष। आमर्ष। भय। उद्वेग या विकारांपासून। (मुक्तः) मुक्त आहे। सुटलेला आहे। (सः) तो। (मे) मला। (प्रियः) आवडतो.हर्ष म्ह. देहाइंद्रियांना प्रिय वाटणाऱ्या वस्तु। व्यक्ती। विषय पदार्थ। मान्यता। गौरव प्राप्त झाले असता अंतःकरणास उत्साह वाटणे। त्रिगुणात्मक सुख वाटणे. स्थानप्रसाद। धर्मरूप भिक्षुक। धर्मरूप वासनिक। ब्रह्मविद्येचे अपूर्व अर्थ प्राप्त झाल्याने होणाऱ्या त्रिगुणातीत सुखाला हर्ष हे नाव नाही। त्यास आनंद म्हणावे क्वचित सुखपण म्हटले आहे. (तुम्ही देखते तरी तुम्हा सुखची होते.) आमर्ष म्ह. असाहणेपण। पुढीलाचा उत्कर्ष देखो न सकणे. भय म्ह. भिती। मृत्यूची अथवा इष्ट आचरतांना अपमान। दुःख कष्ट होतील। रोगव्याधी होतील असे भय बाळगणे. अनिष्टाला अथवा पापाला भिणे ते भय इथे अभिप्रेत नाही. उद्वेग म्ह. उद्विग्नता। नकोसे वाटणे. ।।१५।।
१२.१६श्री भगवानुवाच
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष। उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी। यो मद्भक्तः स मे प्रियः ।।१२/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनपेक्षः शुचिः दक्ष।
उदासीनः गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी।
यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।।
उदासीनः गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी।
यः मद्भक्तः सः मे प्रियः ।।
अन्वय
अनपेक्षः। शुचिः। दक्षः। उदासीनः। गतव्यथः।सर्वारम्भपरित्यागी। यः। मद्भक्तः। सः। मे प्रियः.
मराठी अर्थ
(अनपेक्षः) अपेक्षारहित. इंद्रियार्थ मान्यता गौरव इत्यादिकांची अपेक्षा
स्वपर जनांकडून किंवा कोणाकडूनही करीत नाही. परमेश्वराकडून प्रेम मिळावे… अशी प्रार्थना आग्रह तो करतो पण त्यास अपेक्षा म्हणत नाहीत. (शुचिः) अभिलाषरहित। पवित्र अंतःकरणाचा (अपेक्षा आणि अभिलाष याचा भेद- अपेक्षा ही सापेक्ष असते आणि अभिलाष हा निरपेक्ष असतो.)। (दक्षः) प्राप्तविधी तात्काळ आचरतो। (उदासीनः) देहाविषयी आस्था नाही किंवा प्रियजनांचा मित्रजनांचा पक्षपात न करणारा। (गतव्यथः) प्रियजनांच्या। प्रिय पदार्थांच्या वियोगी दुःखी होत
नाही. इथे कर्मवशाचे प्रियजन अथवा पदार्थ अभिप्रेत आहेत. (सर्वारम्भपरित्यागी) सकाम कर्मांची आगंतुकेही ज्यास होत नाहीत तो उत्तम सर्वारम्भपरित्यागी होय। (यः) पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा जो। (मद्भक्तः) माझा जो भक्त। (सः) तो। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१६।।
स्वपर जनांकडून किंवा कोणाकडूनही करीत नाही. परमेश्वराकडून प्रेम मिळावे… अशी प्रार्थना आग्रह तो करतो पण त्यास अपेक्षा म्हणत नाहीत. (शुचिः) अभिलाषरहित। पवित्र अंतःकरणाचा (अपेक्षा आणि अभिलाष याचा भेद- अपेक्षा ही सापेक्ष असते आणि अभिलाष हा निरपेक्ष असतो.)। (दक्षः) प्राप्तविधी तात्काळ आचरतो। (उदासीनः) देहाविषयी आस्था नाही किंवा प्रियजनांचा मित्रजनांचा पक्षपात न करणारा। (गतव्यथः) प्रियजनांच्या। प्रिय पदार्थांच्या वियोगी दुःखी होत
नाही. इथे कर्मवशाचे प्रियजन अथवा पदार्थ अभिप्रेत आहेत. (सर्वारम्भपरित्यागी) सकाम कर्मांची आगंतुकेही ज्यास होत नाहीत तो उत्तम सर्वारम्भपरित्यागी होय। (यः) पूर्वोक्त लक्षणांनी युक्त असा जो। (मद्भक्तः) माझा जो भक्त। (सः) तो। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१६।।
१२.१७श्री भगवानुवाच
यो न हृष्यति न द्वेष्टि। न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी। भक्तिमान्यः स मे प्रियः ।।१२/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः न हृष्यति न द्वेष्टि।
न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी।
भक्तिमान्यः स मे प्रियः ।।
न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी।
भक्तिमान्यः स मे प्रियः ।।
अन्वय
यः। न हृष्यति। न द्वेष्टि। न द्वेष्टि। न शोचति। न काङ्क्षति। शुभाशुभपरित्यागी. : ।:
दुसरा अर्थ :- यः सः मे प्रियः
दुसरा अर्थ :- यः सः मे प्रियः
मराठी अर्थ
(यः) जो। (न हष्यति) त्रिगुणात्मक सुखदायी संयोगांनी हुरळून जात
नाही। (न द्वेष्टि) असे संयोग प्राप्त झाले असता त्यांचा द्वेष करीत नाही किंवा। (नद्वेष्टि) दुःखदायी प्रसंगांचा। व्यक्तीचा द्वेष करीत नाही। (न शोचति) कर्मवशाच्या जडचेतन वस्तुंच्या हानीमुळे शोक करीत नाही किंवा। (न काङ्क्षति) तशा वस्तुंची इच्छापण करीत नाही। (शुभाशुभपरित्यागी) त्रिगुणात्मक शुभ अशुभ अथवा पुण्यपाप संतासंत पूर्णपणे टाकून दिले आहेत असा.
दुसरा अर्थ :- विधी आचरणी। इष्ट आचरणी ज्योतिष्यादि शास्त्रांनी ठरवलेल्या अथवा लौकिक समजुतीत असलेल्या शुभाशुभ कल्पनांना ज्यांनी पूर्णपणे टाकून दिलेले आहे। (यः) जो एवंगुणविशिष्ट भक्तीसंपन्न पुरुष। (सः) तो। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१७।।
नाही। (न द्वेष्टि) असे संयोग प्राप्त झाले असता त्यांचा द्वेष करीत नाही किंवा। (नद्वेष्टि) दुःखदायी प्रसंगांचा। व्यक्तीचा द्वेष करीत नाही। (न शोचति) कर्मवशाच्या जडचेतन वस्तुंच्या हानीमुळे शोक करीत नाही किंवा। (न काङ्क्षति) तशा वस्तुंची इच्छापण करीत नाही। (शुभाशुभपरित्यागी) त्रिगुणात्मक शुभ अशुभ अथवा पुण्यपाप संतासंत पूर्णपणे टाकून दिले आहेत असा.
दुसरा अर्थ :- विधी आचरणी। इष्ट आचरणी ज्योतिष्यादि शास्त्रांनी ठरवलेल्या अथवा लौकिक समजुतीत असलेल्या शुभाशुभ कल्पनांना ज्यांनी पूर्णपणे टाकून दिलेले आहे। (यः) जो एवंगुणविशिष्ट भक्तीसंपन्न पुरुष। (सः) तो। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१७।।
१२.१८श्री भगवानुवाच
समः शत्रौ च मित्रे च। तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु। समः सङ्गविवर्जितः ।।१२/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
समः शत्रौ च मित्रे च।
तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु।
समः सङ्गविवर्जितः ।।
तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु।
समः सङ्गविवर्जितः ।।
अन्वय
शत्रौ च मित्रे। समः। मानापमानयोः। तथा। शीतोष्णसुखदुःखेषु। समः। सङ्गवर्जितः.
मराठी अर्थ
(शत्रौ च मित्रे) शत्रुविषयी अथवा मित्राविषयी। (समः) ज्याचा समभाव
आहे. क्षुद्र माणुस शत्रुचं नुकसान झालं। निंदा झाली म्हणजे हरळून जातो। आनंदी होतो आणि कर्मसंबंधे त्रिगुणसंबंधे जे स्नेहीजन त्यांच्या नुकसानामुळे दुःखी होतो. शत्रूच्या उत्कर्षामुळे दुःख मानतो आणि मित्राच्या उत्कर्षाने सुखावतो. (मित्र म्हणजे कर्मवशाचे) अशी क्षुद्रता ज्याच्या ठिकाणी नाही. (मानापमानयोः) मानापमानाविषयी। (तथा) त्याचप्रमाणे। (शीतोष्णसुखदुःखेषु) शीत उष्ण सुखदुःखाच्या संयोगी सर्वकाळ जो। (समः) समत्व ठेवणारा असून। (सङ्गवर्जितः) त्रिगुणात्मक आसक्तीवेगळा आहे. असा भक्तीमान पुरुष मला प्रिय आहे. सामान्य
माणुस उष्णकाळी शीतसंयोगे आणि शीतकाळी उष्णसंयोगे सुरवाड मानतो।… सुखात उत्साही होतो। दुःखात निरुत्साही होतो ते याच्या ठाई अजिबात नसते.।।१८।।
आहे. क्षुद्र माणुस शत्रुचं नुकसान झालं। निंदा झाली म्हणजे हरळून जातो। आनंदी होतो आणि कर्मसंबंधे त्रिगुणसंबंधे जे स्नेहीजन त्यांच्या नुकसानामुळे दुःखी होतो. शत्रूच्या उत्कर्षामुळे दुःख मानतो आणि मित्राच्या उत्कर्षाने सुखावतो. (मित्र म्हणजे कर्मवशाचे) अशी क्षुद्रता ज्याच्या ठिकाणी नाही. (मानापमानयोः) मानापमानाविषयी। (तथा) त्याचप्रमाणे। (शीतोष्णसुखदुःखेषु) शीत उष्ण सुखदुःखाच्या संयोगी सर्वकाळ जो। (समः) समत्व ठेवणारा असून। (सङ्गवर्जितः) त्रिगुणात्मक आसक्तीवेगळा आहे. असा भक्तीमान पुरुष मला प्रिय आहे. सामान्य
माणुस उष्णकाळी शीतसंयोगे आणि शीतकाळी उष्णसंयोगे सुरवाड मानतो।… सुखात उत्साही होतो। दुःखात निरुत्साही होतो ते याच्या ठाई अजिबात नसते.।।१८।।
१२.१९श्री भगवानुवाच
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मोनी। सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्। भक्तिमान्मे प्रियो नरः ।।१२/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तुल्यनिन्दास्तुतिः मौनी।
सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिः।
भक्तिमान् मे प्रियः नरः ।।
सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिः।
भक्तिमान् मे प्रियः नरः ।।
अन्वय
तुल्यनिंदास्तुतिः। मौनी। येन केनचित् संतुष्टः।अनिकेतः। स्थिरमतिः। भक्तिमान्। नरः। मे प्रियः.
मराठी अर्थ
(तुल्यनिंदास्तुतिः) जो निंदेला स्तुतीसमान। स्तुतीला निंदेसमान मानतो।
(मौनी) मौनशील। बोलण्याविषयी संयम असलेला आणि। (येन केनचित् संतुष्टः) देहाच्या स्वभावपालनरूप गरजांविषयी कशानेही (तोकड्यानेही) संतुष्ट होणारा। समाधान मानणारा असा। (अनिकेतः) गृहत्यागी। स्वसत्तेचे घरदार नसलेला। (स्थिरमतिः) स्थिर बुद्धी असलेला। (भक्तिमान्) भक्तीसंपन्न। (नरः) पुरुष। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१९।।
(मौनी) मौनशील। बोलण्याविषयी संयम असलेला आणि। (येन केनचित् संतुष्टः) देहाच्या स्वभावपालनरूप गरजांविषयी कशानेही (तोकड्यानेही) संतुष्ट होणारा। समाधान मानणारा असा। (अनिकेतः) गृहत्यागी। स्वसत्तेचे घरदार नसलेला। (स्थिरमतिः) स्थिर बुद्धी असलेला। (भक्तिमान्) भक्तीसंपन्न। (नरः) पुरुष। (मे प्रियः) मला आवडणारा आहे. ।।१९।।
१२.२०श्री भगवानुवाच
ये तु धर्मामृतमिदं। यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा। भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ।।१२/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये तु धर्मामृतम् इदम्।
यथोक्तम् पर्युपासते ।
श्रद्दधानाः मत्परमाः।
भक्ताः ते अतीव मे प्रियाः ।।
यथोक्तम् पर्युपासते ।
श्रद्दधानाः मत्परमाः।
भक्ताः ते अतीव मे प्रियाः ।।
अन्वय
ये तु। धर्मामृतम्। इदम्। यथोक्तम्। पर्युपासते।श्रद्दधानाः। मत्परमाः भक्ताः। मे अतीव प्रियाः.
मराठी अर्थ
तेरा ते एकोणाविस या सात श्लोकांचा उपसंहार
(ये तु) जे पारमार्थिक जन। (धर्मामृतम्) धर्ममय असून मोक्षास
अनुभूतीस देणारे आहे असे मागील सात श्लोकी सांगितलेले। (इदम्) हे आचरण। (यथोक्तम्) जसे सांगितले आहे तसेच। (पर्युपासते) आचरणात आणतात. ते। (श्रद्दधानाः) श्रद्धासंपन्न। (मत्परमाः भक्ताः) मलाच साध्यसाधन प्राप्यप्रापकपूर्वक मानणारे भक्त। (मे अतीव प्रियाः) मला अत्यंत प्रिय आहेत. अर्थात मागील सात श्लोकी सांगितलेला धर्मसमुह प्रत्येक ज्ञानियाने धारण करावा म्हणजे प्रेमसाधनास
अधिकार बाणेल. ।।२०।।
(ये तु) जे पारमार्थिक जन। (धर्मामृतम्) धर्ममय असून मोक्षास
अनुभूतीस देणारे आहे असे मागील सात श्लोकी सांगितलेले। (इदम्) हे आचरण। (यथोक्तम्) जसे सांगितले आहे तसेच। (पर्युपासते) आचरणात आणतात. ते। (श्रद्दधानाः) श्रद्धासंपन्न। (मत्परमाः भक्ताः) मलाच साध्यसाधन प्राप्यप्रापकपूर्वक मानणारे भक्त। (मे अतीव प्रियाः) मला अत्यंत प्रिय आहेत. अर्थात मागील सात श्लोकी सांगितलेला धर्मसमुह प्रत्येक ज्ञानियाने धारण करावा म्हणजे प्रेमसाधनास
अधिकार बाणेल. ।।२०।।
।। अथ त्रयोदशोऽध्यायः।।
१३.०१श्री भगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय। क्षेत्रमित्यभिधीयते ।
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः। क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ।।१३/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इदम् शरीरम् कौन्तेय।
क्षेत्रम् इति अभिधीयते ।
एतत् यः वेत्ति तम् प्राहुः।
क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः ।।
क्षेत्रम् इति अभिधीयते ।
एतत् यः वेत्ति तम् प्राहुः।
क्षेत्रज्ञः इति तद्विदः ।।
अन्वय
कौन्तेय। इदम् शरीरम्। क्षेत्रम् इति। अभिधीयते। यः। एतत्। वेत्ति। तम्। तद्विदः। क्षेत्रज्ञः इति प्राहुः.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (इदम् शरीरम्) तुम्हा जीवांना मूळ सृष्टीत दिले जाणारे आणि आता कर्मवशे प्राप्त झालेले हे शरीर। (क्षेत्रम् इति) क्षेत्र अशा। (अभिधीयते) नामाने निर्देशिले जाते। (यः) जो पुरुष। (एतत्) क्षेत्राला। (वेत्ति) जाणतो। (तम्) त्या पुरुषाला। (तद्विदः) क्षेत्रक्षेत्राला जाणणारे। (क्षेत्रज्ञः इति प्राहुः) क्षेत्रज्ञ असे म्हणतात. ।।१।।
१३.०२श्री भगवानुवाच
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि। सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं। यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।।१३/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्षेत्रज्ञम् च अपि माम् विद्धि।
सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानम्।
यत् तत् ज्ञानम् मतम् मम ।।
सर्वक्षेत्रेषु भारत ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञानम्।
यत् तत् ज्ञानम् मतम् मम ।।
अन्वय
भारत। सर्वक्षेत्रेषु। क्षेत्रज्ञम् माम् अपि च। विद्धि। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः। यत्। ज्ञानम्। तत्। ज्ञानम्। मम। मतम्.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न अर्जुना। (सर्वक्षेत्रेषु) सर्व क्षेत्रांमये (इथे क्षेत्र शब्दाने यच्चयावत् कर्मफळ जाणावे). (क्षेत्रज्ञम्) जसातसा क्षेत्रज्ञ। (माम् अपि च) मलाच। (विद्धि) समज. कर्मफळधारी जीव क्षेत्रज्ञ खरा पण त्याचे क्षेत्राविषयीचे ज्ञान अत्यल्प आहे आणि परमेश्वराचे ज्ञान अनंत अगाध आहे म्हणून सर्व क्षेत्रांमये व्यापक असलेला आणि अतीत असलेला परमेश्वर सर्व क्षेत्रांविषयी जसा तसा क्षेत्रज्ञ होय. (क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः) क्षेत्रक्षेत्राविषयीचे। (यत्) जे। (ज्ञानम्) यथातथ्य ज्ञान। (तत्) ते। (ज्ञानम्) यथार्थ ज्ञान होय असे। (मम) माझे। (मतम्) मत आहे. ।।२।।
१३.०३श्री भगवानुवाच
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च। यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च। तत्समासेन मे श्रृणु ।।१३/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत् क्षेत्रम् यत् च यादृक् च।
यद्विकारि यतः च यत् ।
सः च यः यत् प्रभावः च।
तत् समासेन मे श्रृणु ।।
यद्विकारि यतः च यत् ।
सः च यः यत् प्रभावः च।
तत् समासेन मे श्रृणु ।।
अन्वय
यत्। क्षेत्रम्। तत्। यादृक् च। यद्विकारी च। यतः च। यत्।च। सः। यः। यत् प्रभावः। तत्। समासेन। मे। श्रुणु.
मराठी अर्थ
(यत्) मागील श्लोकी सांगितलेले। (क्षेत्रम्) क्षेत्र। (तत्) ते। (यादृक् च) जशाप्रकारे ज्या धर्मांनी युक्त। (यद्विकारी च) जशा विकारांचे। (यतः च) ज्या कारणांनी। (यत्) जे कार्यास येते। (च) त्याचप्रमाणे। (सः) तो क्षेत्रज्ञ। (यः) जो मागील श्लोकी सांगितला। (यत् प्रभावः) ज्या प्रभावाने संपन्न आहे। (तत्) ते क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञाचे रहस्यमय ज्ञान। (समासेन) थोडक्यात। (मे) मजकडून। (श्रुणु) जाणून घे. ।।३।।
१३.०४श्री भगवानुवाच
ऋषिभिर्बहुधा गीतं। छन्दोभिर्विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव। हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ।।१३/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ऋषिभिः बहुधा गीतम्।
छन्दोभिः विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैः च एव।
हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ।।
छन्दोभिः विविधैः पृथक् ।
ब्रह्मसूत्रपदैः च एव।
हेतुमद्भिः विनिश्चितैः ।।
अन्वय
ऋषिभिः। विविधैः छन्दोभिः। पृथक्। बहुधा। गीतम्।च। हेतुमद्भिः। विनिश्चितैः। ब्रह्मसूत्रपदैः एव.
मराठी अर्थ
ते क्षेत्र ऋषिजनांकडून आणि दर्शनकारांकडून वर्णिले गेले आहे पण ते त्रिगुणात्मक दृष्टीकोनातून असल्यामुळे ते क्षेत्र व ब्रह्म (परमेश्वर) एकच असल्यासारखे वर्णिले गेले आहे.
(ऋषिभिः) मंत्रद्रष्ट्या ऋषींद्वारा। (विविधैः छन्दोभिः) अनेक प्रकारच्या छंदांद्वारा। (पृथक्) विवेचनपूर्वक वेगवेगळ्या प्रकारांनी (विस्तारपूर्वक)। (बहुधा) पुष्कळ बहुत प्रकारांनी। (गीतम्) ते क्षेत्र वर्णिले गेले आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (हेतुमद्भिः) समजावण्याच्या युक्तीयुक्त अशा। (विनिश्चितैः) संशयरहित अशा। (ब्रह्मसूत्रपदैः एव) वेदान्त दर्शनातल्या ब्रह्मसूत्राद्वारा देखील वर्णिले गेले आहे. इथे अहेतुद्भिः विनिश्चितैःङ्ग हे ब्रह्मसूत्राचे विशेषण त्या दर्शनानुयायांना वाटते। वांचौन भगवंतांना ते युक्तीयुक्त अथवा संशयरहित वाटतात असे नाही. ।।४।।
(ऋषिभिः) मंत्रद्रष्ट्या ऋषींद्वारा। (विविधैः छन्दोभिः) अनेक प्रकारच्या छंदांद्वारा। (पृथक्) विवेचनपूर्वक वेगवेगळ्या प्रकारांनी (विस्तारपूर्वक)। (बहुधा) पुष्कळ बहुत प्रकारांनी। (गीतम्) ते क्षेत्र वर्णिले गेले आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (हेतुमद्भिः) समजावण्याच्या युक्तीयुक्त अशा। (विनिश्चितैः) संशयरहित अशा। (ब्रह्मसूत्रपदैः एव) वेदान्त दर्शनातल्या ब्रह्मसूत्राद्वारा देखील वर्णिले गेले आहे. इथे अहेतुद्भिः विनिश्चितैःङ्ग हे ब्रह्मसूत्राचे विशेषण त्या दर्शनानुयायांना वाटते। वांचौन भगवंतांना ते युक्तीयुक्त अथवा संशयरहित वाटतात असे नाही. ।।४।।
१३.०५श्री भगवानुवाच
महाभूतान्यहङ्कारो। बुद्धिरव्यक्तमेव च ।
इन्द्रियाणि दशैकं च। पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।।१३/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
महाभूतानि अहङ्कारः।
बुद्धिः अव्यक्तम् एव च ।
इन्द्रियाणि दश एकम् च।
पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।।
बुद्धिः अव्यक्तम् एव च ।
इन्द्रियाणि दश एकम् च।
पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।।
अन्वय
महाभूतानि। अहंकारः। बुद्धिः। च। अव्यक्तम्। एव। च।इन्द्रियाणि। दश। एकम्। च। इन्द्रियगोचरः। पंच.
मराठी अर्थ
(महाभूतानि) सामर्थ्यरूप महद्भते। (अहंकारः) तम महद्भताचे कार्य। (बुद्धिः) सत्व महद्भताचे कार्य। (च) आणि। (अव्यक्तम्) कुठल्याही प्रमाणांनी न कळणारा असा जीवात्मा। (एव) देखील क्षेत्रच होय. (च) तसेच। (इन्द्रियाणि) कर्मेंद्रिये आणि ज्ञानेंद्रिये मिळून। (दश) दहा इंद्रिये। (एकम्) रज महद्भताचे कार्य जे मन। (च) त्याचप्रमाणे। (इन्द्रियगोचरः) इंद्रियांद्वारा कळणारे। इंद्रियांना विषय होणारे। (पंच) शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध हे भावरूप विषय। काही अभावरूप विषय आणि देणे। घेणे। चालणे। खाणे। उत्सर्जणे ह्या क्रिया हे ही क्षेत्राचे विकार होत. ।।५।।
१३.०६श्री भगवानुवाच
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं। सङ्गातश्चेतना धृतिः ।
एतत्क्षेत्रं समासेन। सविकारमुदाहृतम् ।।१३/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इच्छा द्वेषः सुखम् दुःखम्।
सङ्गातः चेतना धृतिः ।
एतत् क्षेत्रम् समासेन।
सविकारम् उदाहृतम् ।।
सङ्गातः चेतना धृतिः ।
एतत् क्षेत्रम् समासेन।
सविकारम् उदाहृतम् ।।
अन्वय
इच्छा। द्वेषः। सुखम्। दुःखम्। संघातः। चेतना। धृतिः।एतत्। समासेन। सविकारम् क्षेत्रम्। उदाहृतम्.
मराठी अर्थ
(इच्छा) अनुभवलेल्या सुखकारक संयोगांची पुन्हा मिळावे अशी वासना होणे हा क्षेत्राचा विकार होय. (द्वेषः) अनुभवास आलेल्या दुःखदायी संयोगाला कारणीभूत जे जडचेतन ते नकोसे वाटणे तो द्वेष। हाही क्षेत्राचा विकार होय. (सुखम्) अनुकुळ संवेदना। (दुःखम्) प्रतिकुळ संवेदना हे दोन्हीही क्षेत्राचे विकारच होत. (संघातः) विश्वेपासून खालील सर्व पिंडस्था। (चेतना) मायेची पिंडस्था संलग्न। (धृतिः) देह इंद्रियांना धारण करण्याचे बळ। (एतत्) हे सर्व। (समासेन) थोडक्यात संक्षेपाने। (सविकारम् क्षेत्रम्) विकारासह क्षेत्र। (उदाहृतम्) सांगितले गेले. ।।६।।
१३.०७श्री भगवानुवाच
अमानित्वमदम्भित्वं। अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनं शौचं। स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ।।१३/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अमानित्वम् अदम्भित्वम्।
अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनम् शौचम्।
स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः ।।
अहिंसा क्षान्तिरार्जवम् ।
आचार्योपासनम् शौचम्।
स्थैर्यम् आत्मविनिग्रहः ।।
अन्वय
अमानित्वम्। अदम्भित्वम्। अहिंसा। क्षान्ति। आर्जवम्।आचार्योपासनम्। शौचम्। स्थैर्यम्। आत्मविनिग्रहः.
मराठी अर्थ
मागे तिसऱ्या श्लोकात क्षेत्रज्ञ कशा प्रभावाचा असतो जेणेकरून निःश्रेयसाची प्राप्ती होते। अशा कोणत्या धर्म समुहाने तो युक्त असतो ते थोडक्यात मजकडून ऐकून घे असे सांगितले होते. त्या आश्वासनाचा इथून अकराव्या श्लोकापर्यंत विनियोग.
(अमानित्वम्) मानीपणाचा अभाव. स्वतःला श्रेष्ठ समजणे। प्रशंसनीय समजणे। मानाची अपेक्षा करणे। मान न मिळल्यास क्रुद्ध होणे अशी मानीपणाची अनेक रूपे आहेत. त्या सर्वांचा अत्यंत अभाव असणे याला अमानित्व म्हणावे. ज्याचे ज्ञान कार्यरूप आहे त्याचे ठायी हे लक्षण असतेच. सर्वात आधी अमानित्व हे लक्षण सांगितले त्या अर्थी ज्याच्या ठायी अमानित्व आहे त्याच्या ठायी पुढील अदंभित्वादी सर्व लक्षणे न्यूनाधिक प्रमाणात असतात. याचेनि पालटे ज्याच्या ठायी मानीपणा आहे त्याच्या ठायी दांभिकता। हिंस्रवृत्ती। गुरुजनांशी द्रोह इत्यादी आसूर लक्षणे। ज्ञानाचा अभाव करणारी लक्षणे असतात। (अदम्भित्वम्) आपल्या ठायी असलेला तोकडाच गुण खूप असल्यासारखा लोकांस द्योतवणे अथवा बाह्य अवडंबर उपाधी दाखवून लोकीचे श्रेष्ठत्व मिळवण्याचा प्रयत्न करणे यास म्हणावे दंभ. अशा दंभाचा पूर्ण अभाव यास म्हणावे अदम्भित्व। (अहिंसा) मनसा। वाचा। कर्तव्ये आणिकास न दुखवणे। (क्षान्ति) क्षमाभाव. दुसऱ्याने आपल्याशी केलेल्या अपकाराबद्दल निर्विकार असणे. क्रोध। सूड। शाप अथवा अतंःकरणी अनिष्ट चिंतन अशी कुठलीही प्रतिक्रिया नसणे। (आर्जवम्) निष्कपटभाव। सरळता। (आचार्योपासनम्) मोक्षसाधनाचे ज्ञान ज्यांच्याकडून ऐकले अशा गुरुजनांची उपासना अर्थात सेवा शुश्रुषेचा भाव तसेच आपल्या. गुरुजनांच्या पूर्ववर्ती आचार्याबद्दल आदर असणे. त्यांच्या सदाचाराचे अनुकरण करणे। श्रीगुर्जर शिवबासापर्यंतचा काळ वर्तमान। गुर्जर शिवबासांची मार्गरूढी। कवीश्वर कमळाइसापर्यंत वृद्धाचार. आचार्यांचा तो स्मृतिकाळ या चारही काळातील प्रमाणपुरुषांचे गुण सदाचार जाणून तदनुरूप वर्तण्याचा प्रयत्न करणे हेही आचार्योपासन होय। (शौचम्) अंतःकरणातील रागद्वेषादी असूया अभिलाषादी मळांना दूर करण्याचा प्रयत्न करणे. अर्थात अंतःकरणाची पवित्रता। (स्थैर्यम्) मोक्षमार्गाविषयी पूर्ण निष्ठा। नित्यक नैमित्यक आचरताना कितीही दुःख प्राप्त झाले तरी परमेश्वराविषयी अथवा मोक्षमार्गाविषयी श्रद्धा ढळू न देणे। ङ्गधड तुटलेयाही जीवे परमेश्वराते न सोडावे : वासना न संडावी : ङ्ग। (आत्मविनिग्रहः) आत्म्याचा वि... विशेषण नि निश्चयेन ग्रहः संयमः देहदमन। इंद्रियदमन। मनोदमन आणि आत्मदमन अशा चतुर्विध दमनाने आत्मविनिग्रह केला जातो. पैकी कर्मेंद्रियांचा संयम आणि आठाही स्वभावांना मात्रा देणे ते देहदमन होय. ज्ञानेंद्रियांच्या शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध या पाचही इंद्रियार्थांचा परिच्छेद ते इंद्रियदमन होय. जीव मनोरथादि याची शून्यता ते निरालंबनता अथवा संकल्प विकल्पाची शून्यता हे मनोदमन होय. तोखणे विरोखणे रागादी षटक याचे कार्य न करणे ते आत्मदमन होय. हे चतुर्विध दमन नसल्यास जीवाची अध्यात्मशास्त्री थोर हानी होते. ।।७।।
(अमानित्वम्) मानीपणाचा अभाव. स्वतःला श्रेष्ठ समजणे। प्रशंसनीय समजणे। मानाची अपेक्षा करणे। मान न मिळल्यास क्रुद्ध होणे अशी मानीपणाची अनेक रूपे आहेत. त्या सर्वांचा अत्यंत अभाव असणे याला अमानित्व म्हणावे. ज्याचे ज्ञान कार्यरूप आहे त्याचे ठायी हे लक्षण असतेच. सर्वात आधी अमानित्व हे लक्षण सांगितले त्या अर्थी ज्याच्या ठायी अमानित्व आहे त्याच्या ठायी पुढील अदंभित्वादी सर्व लक्षणे न्यूनाधिक प्रमाणात असतात. याचेनि पालटे ज्याच्या ठायी मानीपणा आहे त्याच्या ठायी दांभिकता। हिंस्रवृत्ती। गुरुजनांशी द्रोह इत्यादी आसूर लक्षणे। ज्ञानाचा अभाव करणारी लक्षणे असतात। (अदम्भित्वम्) आपल्या ठायी असलेला तोकडाच गुण खूप असल्यासारखा लोकांस द्योतवणे अथवा बाह्य अवडंबर उपाधी दाखवून लोकीचे श्रेष्ठत्व मिळवण्याचा प्रयत्न करणे यास म्हणावे दंभ. अशा दंभाचा पूर्ण अभाव यास म्हणावे अदम्भित्व। (अहिंसा) मनसा। वाचा। कर्तव्ये आणिकास न दुखवणे। (क्षान्ति) क्षमाभाव. दुसऱ्याने आपल्याशी केलेल्या अपकाराबद्दल निर्विकार असणे. क्रोध। सूड। शाप अथवा अतंःकरणी अनिष्ट चिंतन अशी कुठलीही प्रतिक्रिया नसणे। (आर्जवम्) निष्कपटभाव। सरळता। (आचार्योपासनम्) मोक्षसाधनाचे ज्ञान ज्यांच्याकडून ऐकले अशा गुरुजनांची उपासना अर्थात सेवा शुश्रुषेचा भाव तसेच आपल्या. गुरुजनांच्या पूर्ववर्ती आचार्याबद्दल आदर असणे. त्यांच्या सदाचाराचे अनुकरण करणे। श्रीगुर्जर शिवबासापर्यंतचा काळ वर्तमान। गुर्जर शिवबासांची मार्गरूढी। कवीश्वर कमळाइसापर्यंत वृद्धाचार. आचार्यांचा तो स्मृतिकाळ या चारही काळातील प्रमाणपुरुषांचे गुण सदाचार जाणून तदनुरूप वर्तण्याचा प्रयत्न करणे हेही आचार्योपासन होय। (शौचम्) अंतःकरणातील रागद्वेषादी असूया अभिलाषादी मळांना दूर करण्याचा प्रयत्न करणे. अर्थात अंतःकरणाची पवित्रता। (स्थैर्यम्) मोक्षमार्गाविषयी पूर्ण निष्ठा। नित्यक नैमित्यक आचरताना कितीही दुःख प्राप्त झाले तरी परमेश्वराविषयी अथवा मोक्षमार्गाविषयी श्रद्धा ढळू न देणे। ङ्गधड तुटलेयाही जीवे परमेश्वराते न सोडावे : वासना न संडावी : ङ्ग। (आत्मविनिग्रहः) आत्म्याचा वि... विशेषण नि निश्चयेन ग्रहः संयमः देहदमन। इंद्रियदमन। मनोदमन आणि आत्मदमन अशा चतुर्विध दमनाने आत्मविनिग्रह केला जातो. पैकी कर्मेंद्रियांचा संयम आणि आठाही स्वभावांना मात्रा देणे ते देहदमन होय. ज्ञानेंद्रियांच्या शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध या पाचही इंद्रियार्थांचा परिच्छेद ते इंद्रियदमन होय. जीव मनोरथादि याची शून्यता ते निरालंबनता अथवा संकल्प विकल्पाची शून्यता हे मनोदमन होय. तोखणे विरोखणे रागादी षटक याचे कार्य न करणे ते आत्मदमन होय. हे चतुर्विध दमन नसल्यास जीवाची अध्यात्मशास्त्री थोर हानी होते. ।।७।।
१३.०८श्री भगवानुवाच
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यं। अनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधि। दुःखदोषानुदर्शनम् ।।१३/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्।
अनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्यु जरा व्याधि।
दुःख दोष अनुदर्शनम् ।।
अनहङ्कार एव च ।
जन्ममृत्यु जरा व्याधि।
दुःख दोष अनुदर्शनम् ।।
अन्वय
इन्द्रियार्थेषु। वैराग्यम्। अनहंकारः। च। जन्ममृत्यु। जरा। व्याधि। दुःख। दोष। अनुदर्शनम्.
मराठी अर्थ
(इन्द्रियार्थेषु) शब्दादि विषयांविषयी। दृष्टादृष्ट भोगांविषयी। (वैराग्यम्) विरमलेपण असणे। अनावडी असणे. धर्मबुध्या पदार्थाची अनावडी तो विरमला। हे श्रेष्ठ वैराग्य होय. त्रिगुणात्मक विरक्ती असलेले साधक धर्मबुध्या आदरपूर्वक संपादलेल्या पदार्थांमये रममाण होतात. परिणामी ते पदार्थ मिळावे। तशाप्रकारे मिळावे अशी आसक्ती उत्पन्न होते. मग धर्मबुध्या कुणी आदर करावा। कुणी आवाहन करावे। विसर्जन करावे अशी इच्छा उत्पन्न होते. ती न पुरल्यास क्रोध उत्पन्न होतो आणि ज्ञानाचा अभाव होतो. (अनहंकारः) अहंकाराचा अभाव. मी ज्ञात। मी विरक्त। मी करणस्वरूप। मी वैराग्य आचरतो। असलेल्या व नसलेल्या गुणांचाही अहंकार असणे हे ज्ञान गमावण्याचे प्रमुख कारण आहे म्हणून ङ्ग अनहंकार एवङ्ग म्हणजे हेदेखील निःश्रेयसाच्या प्राप्तीस मुख्य कारण आहे. (च) आणि। (जन्ममृत्यु) जन्मणे मरणे। (जरा) म्हातारपण। (व्याधि) रोगव्याधी। (दुःख) ही सर्व दुःखे आणि। (दोष) कृतकर्मांचे लेप भोगावेच लागतात। (अनुदर्शनम्) संसारी दुःखदोष आहेतच आहेत। अशी सतत जाणीव हाही कार्यरूप ज्ञानाचा प्रभाव होय. अनहंकार साधण्यासाठी अर्थात ज्ञानियाने अहंकार येऊ नये म्हणून। ङ्गमी जन्ममरणरूप दुःखदोषादिंनी जराव्याधीसंपन्न अशा संसाराधिन होतो। आजही आहे। अशा मला किंचित अशा बाणलेल्या दैवी गुणांचा अहंकार कशाला व्हावाङ्ग असा विवेक सतत करावा म्हणून भगवंतांनी अनहंकारापुढे ङ्गजन्ममृत्युजराव्याधिदु:खदोषानुदर्शनम्म हे ज्ञानलक्षण योजिले आहे. ।।८।।
१३.०९श्री भगवानुवाच
असक्तिरनभिष्वङ्गः। पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यं च समचित्तत्वम्। इष्टानिष्टोपपत्तिषु ।।१३/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असक्तिः अनभिष्वङ्गः। पुत्रदारगृहादिषु ।
नित्यम् च समचित्तत्वम्। इष्टानिष्टोपपत्तिषु ।।
नित्यम् च समचित्तत्वम्। इष्टानिष्टोपपत्तिषु ।।
अन्वय
असक्तिः। पुत्रदारगृहादिषु। अनभिष्वङ्गः। च। इष्टानिष्टोपपत्तिषु। नित्यम्। समचित्तत्वम्.
मराठी अर्थ
(असक्तिः) पंचज्ञानेंद्रियांच्या विषयांबद्दल अत्यंत प्रिती असणे यास आसक्ती म्हणावे आणि आसक्तीचा अभाव यास असक्ती म्हणावे. अर्थात विषयकृमीत्व नसणे हे कार्यरूप ज्ञानाचे महत्वाचे लक्षण होय. (पुत्रदारगृहादिषु) स्त्रीपुत्र घरदार इत्यादि सृष्टीव्यवस्थेनुरूप प्रारब्धानुरुप मिळालेल्या जडचेतन... पदार्थांबद्दल। (अनभिष्वङ्गः) आसक्ती नसणे। मोह नसणे हेही कार्यरूप ज्ञानाचे लक्षण होय. आसक्ती आणि अभिष्वङ्गः यात फरक आहे. काहींच्या मते सामान्य प्रिती अथवा मोह ती आसक्ती आणि विशेष प्रिती। विशेष मोह तो अभिष्वङ्ग. आमच्या मते अनितीरूप जडचेतन मान्यतादि विषयांबद्दल मोह अर्थात या मोहात रजातमाची प्रधानता आहे ती आसक्ती आणि नीतीरूप सृष्टीव्यवस्थेच्या जडचेतन पदार्थांबद्दल अथवा मान्यतागौरवाप्रती आवडी मोह तो अभिष्वङ्ग. यात सत्वाची प्रधानता आहे। रजतमे अनुशंगिक आहेत. इतरांचा अर्थही ग्राह्य आहेच. आमच्या अर्थात सूक्ष्म भेद दाखविला आहे. (च) आणि। (इष्टानिष्टोपपत्तिषु) मनाला सुखवणारे प्रसंग ते इष्ट। दुखवणारे प्रसंग ते अनिष्टः दोहोपैकी कोणताही संयोग प्राप्त झाला असता। (नित्यम्) सातत्याने। (समचित्तत्वम्) चित्ताची समानता असणे अर्थात इष्ट कर्मपैकीच्या संयोगांनी हुरळून न जाणे आणि अनिष्ट संयोगांनी क्रुद्ध न होणे अथवा दुःखी न होणे. ज्ञानप्रबोधकारांच्या मते नित्यम् म्ह. सदैव इष्टानिष्टोपपत्तिषु म्ह. आज मला अमुक इष्ट जोडले। अमुक अनिष्ट घडले ह्याविषयी समचित्तत्वम् म्ह. जाणीव असणे. जसे व्यावसायिक आज इतका नफा झाला अथवा इतका तोटा झाला असे पाहतच राहतो तसे ज्ञानदेह भांडवल होय। कर्मनाश योग्यता नफा होय। दोष घडणे अयोग्यता लागणे हा तोटा होय अशी तटस्थ वृत्तीने आपल्या इष्टानिष्टाची यथार्थ जाणीव असणे. इष्ट घडले असता कृतज्ञतेने साधनदात्याचा उपकार मानणे। अनिष्ट घडले असता अनुताप करणे. ज्ञानप्रबोधकारांचे हे मत संयुक्तिक वाटते कारण पहिला अर्थ अस्थैटर्म या लक्षणात येऊन गेलेला आहे. ।।९।।
१३.१०श्री भगवानुवाच
मयि चानन्ययोगेन। भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वं। अरतिर्जनसंसदि ।।। १३/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मयि च अनन्ययोगेन।
भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वम्।
अरतिः जनसंसदि ।।
भक्तिरव्यभिचारिणी ।
विविक्तदेशसेवित्वम्।
अरतिः जनसंसदि ।।
अन्वय
अनन्ययोगेन। अव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वम्। च। जनसंसदि। अरतिः.
मराठी अर्थ
(मयी) मज सगुन साकार परमेश्वराविषयी अनन्ययोगेन) अन्य कशाचाही योग नाही अशा रितीची अर्थात मिश्र भक्तीचा योग नाही अशा रितीची। (अव्यभिचारिणी) न व्यभिचरणारी. कामना पूर्ण झाली नसता। दुःख प्राप्त झाले असता इतरांचा आश्रय घेणे ती व्यभिचारी भक्ती होय. कितीही दुःख प्राप्त झाले असता। प्रतिकुळ प्रसंग आले असताही संकटसमयीदेखील माकोडेयाचेनि दृष्टांते परमेश्वराचा आश्रय न सोडणे ही अव्यभिचारी भक्ती होय. अनन्य आणि अव्यभिचारी या दोन शब्दांच्या अर्थात भेद आहे. अनन्य म्ह. मिश्र भक्तीचा अभाव ङ्गसर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रतिगच्छतिङ्ग ही मिश्र भक्ती होय आणि संकटप्रसंगी अथवा द्रव्यादि कारणे इतरांचा आश्रय घेणे ही व्यभिचारी भक्ती होय. मंत्राला टेकणे ही अक्षम्य व्यभिचारी भक्ती आहे. (अर्थात कोणाचाही आश्रय न धरणे) औषधाला टेकणाऱ्याला प्रायश्चित्ताची उर आहे. (विविक्तदेशसेवित्वम्) एकांत आणि पवित्र सात्विक जागी रहाणे। (च) आणि। (जनसंसदि) प्राकृत। असभ्य। असंस्कृत। अशिष्ट। अनन्यभक्तीरहित जनलोकांच्या संसर्गाविषयी। (अरतिः) अनावडी असणे अर्थात रुची नसणे हेही कार्यरूप ज्ञानाचे लक्षण होय. ।।१०।।
१३.११श्री भगवानुवाच
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं। तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तं। अज्ञानं यदतोऽन्यथा ।।१३/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्।
तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम्।
अज्ञानम् यत् ततः अन्यथा ।।
तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।
एतत् ज्ञानम् इति प्रोक्तम्।
अज्ञानम् यत् ततः अन्यथा ।।
अन्वय
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्। तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्।एतत्। ज्ञानम्। प्रोक्तम्। यत् अतः। अन्यथा। अज्ञानम्.
मराठी अर्थ
(अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्) परमेश्वरविषयक ज्ञानातच नेहमी मनः स्थिती अथवा अंतःकरणाची वृत्ती सतत असणे. बोधवंत परमेश्वरविषयक ज्ञानाऐवजी इतर तीन पदार्थांच्याच माहितीत रममाण असेल तर त्याचे ज्ञान पूर्णपणे कार्यरूप नाही असे समजावे. (तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्) आतापर्यंत सांगितलेली लक्षणे परमेश्वरप्राप्तीला कशी कारण आहेत अथवा परमेश्वरस्वरूपाच्या यथार्थ ज्ञानवृद्धीला कशी कारण आहेत हे यथार्थपणे जाणणे हे कार्यरूप ज्ञानाचे शेवटचे लक्षण होय. केचित् मते सृष्टीचक्रात घडणाऱ्या आपल्या संबंधात येणाऱ्या घटनांची कार्यकारणमिमांसा यथार्थपणे जाणणे। हा पूर्वपक्षाचा अर्थ होय कारण अशा मिमांसेत ङ्गजो जे होऊनि असे तो तेचि बोलेङ्ग या वचनाप्रमाणे चुक होण्याची फार मोठी शक्यता असते. (एतत्) (आतापर्यंत सांगितलेली लक्षणे) हे। (ज्ञानम्) कार्यरूप ज्ञान या नावाने। (प्रोक्तम्) ओळखले जाते। बोलले जाते। (यत् अतः) यापेक्षा याला पाहून। (अन्यथा) विपरीत उरफाटे अर्थात मानीपणा। दांभिकता। हिंस्रभाव। क्रोध। कापट्य इत्यादि। (अज्ञानम्) अज्ञान म्हटले जाते. त्या अज्ञानापोटी अन्यथाज्ञान आणि त्या अन्यथाज्ञानामुळे चतुर्विधी भम्रण हे ठरले आहे. ।।११।।
१३.१२श्री भगवानुवाच
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि। यज्ज्ञात्वामृतमश्रुते ।
अनादिमत्परं ब्रह्म। न सत्तन्नासदुच्यते ।।१३/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञेयम् यत् तत् प्रवक्ष्यामि।
यत् ज्ञात्वा अमृतम् अन्नुते ।
अनादिमत् परम् ब्रह्म।
न सत् तत् न असत् उच्यते ।।
यत् ज्ञात्वा अमृतम् अन्नुते ।
अनादिमत् परम् ब्रह्म।
न सत् तत् न असत् उच्यते ।।
अन्वय
ज्ञेयम्। यत्। तत्। प्रवक्ष्यामि। यत् ज्ञात्वा। अमृतम्। अनुते। अनादिमत्। परम् ब्रह्म। ब्रह्म। न सत्। असत्। उच्यते.
मराठी अर्थ
(ज्ञेयम्) मागील पाच श्लोकी सांगितलेल्या कार्यरूपज्ञानसंपन्न पुरुषास जाणण्यायोग्य। (यत्) जे आहे। (तत्) ते। (प्रवक्ष्यामि) (तुला) सांगतो अर्थात ज्या बोधवंताच्या ठाई मागील पाच श्लोकी सांगितलेली लक्षणे आहेत त्यासच ते जसे आहे तसे कळते. बोध हा ईश्वरीचा कड ज्यास वर्तला आहे त्याच्या ठाई या लक्षणापैकी एखादे जरी लक्षण कार्यरूप नसेल तरीदेखील त्याच्या जाणीवेत उणीव राहील. (यत् ज्ञात्वा) जे जाणून घेतल्यानंतर तो बोधवंत। (अमृतम्) जिथे कधीच मरण नाही अशी अवस्था अर्थात मोक्ष। तेथीचे सुख (आनंद)। (अनुते) प्राप्त करून घेतो. (ते कसे आहे ते ऐक). (अनादिमत्) ज्यास आदि नाही (ज्यास आरंभ नाही अथवा ज्यास कारण नाही)। (परम् ब्रह्म) सर्वश्रेष्ठ असे। (ब्रह्म) व्यापक ते आहे। (न सत्) ते ङ्ग आहेङ्ग या क्रियापदाला विषय होत नाही। (न असत्) ङ्गनाहीङ्ग या क्रियापदाला विषय होत नाही। (उच्यते) सत् असत् च्या वेगळे। भावरूपा अभावरूपाच्या वेगळे असे आहे. ।।१२।।
१३.१३श्री भगवानुवाच
सर्वतः पाणिपादं तत्। सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके। सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। १३/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वतः पाणिपादम् तत्।
सर्वतः अक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमत् लोके।
सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।।
सर्वतः अक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमत् लोके।
सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ।।
अन्वय
सर्वतः पाणिपादम्। सर्वतः। अक्षिशिरोमुखम्। श्रुतिमत्। लोके। सर्वम् आवृत्य।
मराठी अर्थ
तिष्ठति.... ते ज्ञेय। (सर्वतः पाणिपादम्) सगळीकडून हस्तपाद असलेले आणि। (सर्वतः) सगळीकडून सर्व बाजूंनी। (अक्षिशिरोमुखम्) डोळे। शीरे। मुखे असलेले। (श्रुतिमत्) कर्णेद्रिय असलेले असून। (लोके) सर्व लोकांमध्ये अर्थात जीव देवता प्रपंचामध्ये। (सर्वम् आवृत्य) सर्वांना व्यापून। (तिष्ठति) असते. ।।१३।।
१३.१४श्री भगवानुवाच
सर्वेन्द्रियगुणाभासं। सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तं सर्वभृच्चैव। निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।।१३/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वेन्द्रियगुणाभासम्।
सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तम् सर्वभृत् च एव।
निर्गुणम् गुणभोक्तृ च ।।
सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ।
असक्तम् सर्वभृत् च एव।
निर्गुणम् गुणभोक्तृ च ।।
अन्वय
सर्वेद्रियगुणाभासम्। सर्वेद्रियविवर्जितम्। च। असक्तम्। सर्वभृत् एव। च। गुणभोक्तृ।निर्गुणम्.
मराठी अर्थ
(सर्वेन्द्रियगुणाभासम्) सर्व इंद्रियांच्या विषयांना जाणणारे आहे. अव्यक्त अवस्थेत ङ्गबुद्ध तोङ्ग या श्रुतीप्रमाणे आणि व्यक्त अवस्थेतही या श्रुतीप्रमाणेच तसेच ङ्गबाइ : विखो तो श्रीकृष्णचक्र वर्तीचि भोगो जाणतिङ्ग या वचनाप्रमाणे ते ज्ञेय स्वरूप सर्व इंद्रियांच्या विषयांना जाणणारे आहे. दुसऱ्या अर्थाने व्यक्त अवस्थेत त्या ज्ञेय स्वरूपाच्या ठिकाणी सर्व इंद्रियांच्या गुणकर्मांचा भास दिसतो। वाटतो पण वास्तविक ते। (सर्वेन्द्रियविवर्जितम्) सर्व इंद्रियांनी रहित आहे। वेगळे आहे कारण व्यक्त अवस्थेत त्रिविध पुरस्थेतील अजड माया इंद्रियांचे कार्य करते। भोगही तिलाच असतो. ईश्वर स्वरूप त्या कार्याने अथवा भोगाने कधीच लिप्त होत नाही. (च) त्याचप्रमाणे ते ज्ञेय स्वरूप। (असक्तम्) आसक्तीरहित असून। (सर्वभृत् एव) सर्वांचे धारणपोषण करणारे देखील आहे. अव्यक्त अवस्थेत आपल्याखालील सर्व पदार्थांना कडतरून व्यापलेले असून आणि सर्वात्मक भावे सर्व देवतांना त्यांच्या पंचप्रकारांची यथास्थिती कायम राखणारे या अर्थाने धारणपोषण करणारे असून तसेच अविद्याविरहित जीवांना सर्वात्मक स्वरूपे आनंदभरित करणारे असून त्या जीवदेवतांध्ये कधीच आसक्त होत नाही. परीसाक्षित्वाने अथवा अवरीसाक्षित्वाने लिप्त होत नाही. अवरीसाक्षित्व म्ह. माझ्यापेक्षा हे साध्यस्थ अत्यंत तुच्छ आहेत आणि परीसाक्षित्व म्ह. मी यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. व्यक्त अवस्थेत देवतांमये अवतरून त्यांना दर्शनादि देऊन खेदाल्हादाने तुटलेला आनंद सांधतात आणि जीवांना चतुर्विध दानांनी भरणपोषण करतात अथवा कर्मनाश योग्यता करतात। कणवा निष्पन्न करतात तरीदेखील त्यांच्यात अव्यक्ताप्रमाणेच आसक्त होत नाहीत. (च) आणि। (गुणभोक्तृ) व्यक्त अवस्थेत गुणांचा भोग घेणारे आहेत असे वाटते पण। (निर्गुणम्) ते तिन्ही गुणांच्या अतीत आहे। वेगळे आहे. अव्यक्त अवस्थेत गुणभोक्तृ म्ह. दयामयादि अनंत गुणांचा संभव त्यांचे ठाई असल्यामुळे त्या गुणांचा उपभोग घेणारे असे वाटते पण ते निर्गुणच आहे म्हणजे त्या आनंदस्वरूपाला त्या गुणांचा उपभोग घेणे नाही ।।
जास्तीचा अर्थ :- अव्यक्त स्वरुपी असलेल्या दया मयादी गुणांमुळे जीव उध्दरण करणे आहे. पण त्या दया मयादी गुणाविषयी (निर्गुणं) ईश्वर स्वरुप निर्गुणच आहे. ईश्वर स्वरुपाला दया मयादी गुणांचा काही उपयोग नाही असा एक अर्थ. । परमेश्वर रज तम सत्व या तिन्ही गुणांचा (व्यक्ती) उपभोग घेत असून पण या तिन्ही गुणांच्या अतित आहे. जसा प्रज्ञासागरांने धुवा गायीला आणि गोसावि सत्व गुणाचा स्विकार करुन तोषले. आणि रुक्मिणी आउसाने प्रबंध केला त्यावरुन श्रीकृष्णचक्रवर्ती रुक्मिणी आउसांच्या बुध्दीमुळे तोखले. असे जरी असले तरी देखिल परमेश्वर सत्व गुणाच्या वेगळाच आहे. ।।१४।।
जास्तीचा अर्थ :- अव्यक्त स्वरुपी असलेल्या दया मयादी गुणांमुळे जीव उध्दरण करणे आहे. पण त्या दया मयादी गुणाविषयी (निर्गुणं) ईश्वर स्वरुप निर्गुणच आहे. ईश्वर स्वरुपाला दया मयादी गुणांचा काही उपयोग नाही असा एक अर्थ. । परमेश्वर रज तम सत्व या तिन्ही गुणांचा (व्यक्ती) उपभोग घेत असून पण या तिन्ही गुणांच्या अतित आहे. जसा प्रज्ञासागरांने धुवा गायीला आणि गोसावि सत्व गुणाचा स्विकार करुन तोषले. आणि रुक्मिणी आउसाने प्रबंध केला त्यावरुन श्रीकृष्णचक्रवर्ती रुक्मिणी आउसांच्या बुध्दीमुळे तोखले. असे जरी असले तरी देखिल परमेश्वर सत्व गुणाच्या वेगळाच आहे. ।।१४।।
१३.१५श्री भगवानुवाच
बहिरन्तश्च भूतानां। अचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं। दूरस्थं चान्तिके च तत् ।।१३/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बहिः अन्तः च भूतानाम्।
अचरम् चरम् एव च ।
सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम्।
दूरस्थम् च अन्तिके च तत् ।।
अचरम् चरम् एव च ।
सूक्ष्मत्वात् तत् अविज्ञेयम्।
दूरस्थम् च अन्तिके च तत् ।।
अन्वय
भूतानाम्। बहिः। अन्तः। च। च। चरम्। अचरम् एव।च। तत्। सूक्ष्मत्वात्। अविज्ञेयम्। च। अन्तिके। तत् दूरस्थम्।
मराठी अर्थ
(तत् अन्तिके च दूरस्थम्)(भूतानाम्) व्यक्ताव्यक्त जीवादेवतांच्या आणि प्रपंचाच्याही। (बहिः) बाहेरून। (अन्तः) आतून (च) देखील कडतरून ते ज्ञेय व्यापलेले आहे. (च) आणि ते ज्ञेय। (चरम्) हालणारे चालणारे। हिंडणारे फिरणारे असूनदेखील। (अचरम् एव) स्थिरच आहे. (च) आणि। (तत्) ते ज्ञेय। (सूक्ष्मत्वात्) सूक्ष्म असल्यामुळे। (अविज्ञेयम्) न कळणारे। न दिसणारे आहे अर्थात जीवांचेनि देवतांचेनि कडे त्यांच्या ज्ञानेंद्रियांनी अथवा पंचप्रकारांनी न कळणारे न दिसणारे आहे. (च) आणि। (अन्तिके) अतिनिकट असून। (तत् दूरस्थम्) ते दूरदेखील आहे. अचङ्ग या अव्ययाचा संस्कृत भाषेत कधी कधी निश्चयात्मक असा अर्थ केला जातो. त्यानुसार अर्थ। (तत्) ते। (अन्तिके च) जवळच असून। (दूरस्थम्) दूरच आहे ।।
जास्तीचा अर्थ :- अव्यक्त व्यक्त जीव देवतांना भुत अशि संज्ञा आहे. का ? ना व्यक्ती देवता ब्रम्हांडस्था होते। विग्रह। पिंडस्था होते. म्हणुन व्यक्त देवतेला भुत म्हणावे. आणि अव्यक्त देवतास्वरुपी होण्याचा भाव असतो म्हणुनच तो व्यक्तीही होण्याचा भाव असतो. म्हणुन अव्यक्त देवतेलाही भुत म्हणावे. आणि जीवा विषयी तरी अव्यक्ती कारण होता तो कार्याला आला म्हणुन व्यक्ताव्यक्त जीवांना भुत म्हणावे. मग व्यक्त परमेश्वरालाही भुत म्हणावे. का? ना भुत म्ह. झालेला. अव्यक्त परमेश्वर व्यक्त झाला म्हणुन व्यक्ताला भुत म्हणावे. का? अहेतुक भुतभजन ज्ञानाप्रती साधन. इथ व्यक्ताला भुत म्हणितले आहे. पण अव्यक्त परमेश्वराला भुत म्हणु नये. का अव्यक्त ईश्वरस्वरुपी उरीचाच भाव आहे. होण्याचा भाव तिथे नाहीच. मग अवतार धारण करतो याला होण्याचा भाव म्हणता येत नाही. का? अव्यक्त स्वरुपीही ज्ञान स्वरुपता भंगलीच नाही. जेच कार्य अव्यक्ती तेच कार्य व्यक्ती. व्यक्त ईश्वर कार्याने झाला. परमाणु संदी व्याप घेता झाला. म्हणुन त्यास भुत म्हणावे. वेदांतीयांच्या मताने चरही तोच आणि अचरही तोच आहे. म्हणजे ते आपल्या अद्वैतवादाचे मत सिद्ध करण्यासाठी चुकीचा अर्थ करतात. मग आपल्या मते अव्यक्त परमेश्वर सर्व व्यापक असल्यामुळे अचर आहे. कारण पोकळी असावी मग त्याने हालावे चालावे. मग अव्यक्त परमेश्वर चर कसा आहे ? ना एका ठिकाणी उल्लेख दुसऱ्या ठिकाणाहून अवतार असा तो चर आहे. जसे त्र्यंशी उल्लेख आणि विश्वेच्या अव्यक्तुन अवतार. मग व्यक्त परमेश्वर कसा? ना एका स्थानाहून दुसऱ्या स्थानी बिजे करतात. येणे अर्थ चर आहे. मग व्यक्तमंत अचर कसा? ना जरी स्थानांतरा बिजे केले ईथुन तिथे गेले तरी पण पहील्या ठिकाणी ईश्वर स्वरुप लक्षणांने स्वरुपाने आहे. कार्याने नाही इतकाच अर्थ. (ब्रम्ह स्वरुप अचरच आहे. कारण विभागणे नाही.) अव्यक्त देवता स्वरुपे स्थानुवत अढळ अचळ येणे अर्थ अचर. आणि मुर्ती चलदृपा म्हणजे स्वरुपावधीमध्ये फिरु शकतात म्हणुन चर. पण जसा तसा परमेश्वरच चर अचर आहे. कारण अवतरणाचा उल्लेख कुठेही होतो आणि परमेश्वर कुठुणही अवतार धारण करतात. देवता मात्र तसे करू शकत नाही. अव्यक्त देवतांपासून एकदाच ब्रह्मांडस्था विभागते आणि मग ब्रह्मांडस्थेपासून विग्रह... विभागत राहतात. जीव स्वरुप व्यक्त असो की अव्यक्त असो अचरच आहे कारण तो आपल्या स्वातंत्रीने कुठेही जाऊ शकत नाही. यथा चौधार गुंडा..... मग सामर्थ्याचेनी योगे जीवाला चलन वलन आहे. जीवा देवताचेनी कडे परमेश्वर अविज्ञेय आहे. पण जीव परमेश्वराचेनी कडे विज्ञेय होऊ शकतो. म्ह. बोध झाल्यावर परमेश्वर जीवाला अंतकरणाद्वारे कळतो. तो दूरस्थं चान्तिके च तत् म्ह. व्यक्त परमेश्वर ज्ञानियाच्या बोधवंताच्या जवळ आणि खंतीच्या। प्रमादीयाच्या दुर आहे. आणि प्रेमिया साठी जवलच आहे (स्वरुपाचे दर्शन म्हणुन) आणि ज्ञानियास दर्शन नाही येणे अर्थ दुरच आहे. अव्यक्त परमेश्वर जवळच आहे म्ह. करतरुन व्यापला आहे. आणि दुर आहे म्ह. तो दिसत नाही। जाणवत नाही। कळत नाही येणे अर्थे दुर आहे. आणि ब्रह्मविद्ये साध्य साधन एथची म्ह. साध्य ईथेच होणार आहे. येणे अर्थ जवळ. आणि त्या साध्यासाठी अनंत सृष्टी भटकावे। फिरावे लागते येणे अर्थ साध्य दुर आहे. ।।
एकाचेनि मते अर्जुनदेवाला नवव्या अध्यायाच्या शेवटी मन्मना भव मद्भक्तो.... या श्लोकी बोध झाला. आणि एकाचेनी मते दहाव्या अध्यायात न मे विदु सुरगणाः.... या श्लोकी बोध झाला. म्ह. हा ईश्वर अवतारच आहे असे प्रत्ययाला आले. पण युध्द करणे हा विधी मला प्राप्त आहे। का परमेश्वर माझी परिक्षा पाहतात अशी शंका पारुखत नव्हती म्हणुन विश्वरुप दाखविले. आणि विश्वरुप पाहील्यावर त्यांच्या प्रत्ययाला आले की सर्वकर्ता देवच आहे। मी निमीत्तमात्र आहे। मला यांची आज्ञा पाळणे हा विधी प्राप्त आहे. अशी शंका पारुखली. मग स्तुती करुनी युध्दाला प्रवृत्त झाले. आणि एकाचेनी मते अकराव्या अध्यायामध्ये कालोस्मी लोके क्षय.... या श्लोकामध्ये बोध झाला. बोध होण्याच्या आधी श्रीकृष्णचक्रवर्ती परा घोळुनच निरुपण करित होते त्यामुळे अर्जुनदेवाच्या बोधाला आड येणारी अयोग्यता नाशली ।।१५।।
जास्तीचा अर्थ :- अव्यक्त व्यक्त जीव देवतांना भुत अशि संज्ञा आहे. का ? ना व्यक्ती देवता ब्रम्हांडस्था होते। विग्रह। पिंडस्था होते. म्हणुन व्यक्त देवतेला भुत म्हणावे. आणि अव्यक्त देवतास्वरुपी होण्याचा भाव असतो म्हणुनच तो व्यक्तीही होण्याचा भाव असतो. म्हणुन अव्यक्त देवतेलाही भुत म्हणावे. आणि जीवा विषयी तरी अव्यक्ती कारण होता तो कार्याला आला म्हणुन व्यक्ताव्यक्त जीवांना भुत म्हणावे. मग व्यक्त परमेश्वरालाही भुत म्हणावे. का? ना भुत म्ह. झालेला. अव्यक्त परमेश्वर व्यक्त झाला म्हणुन व्यक्ताला भुत म्हणावे. का? अहेतुक भुतभजन ज्ञानाप्रती साधन. इथ व्यक्ताला भुत म्हणितले आहे. पण अव्यक्त परमेश्वराला भुत म्हणु नये. का अव्यक्त ईश्वरस्वरुपी उरीचाच भाव आहे. होण्याचा भाव तिथे नाहीच. मग अवतार धारण करतो याला होण्याचा भाव म्हणता येत नाही. का? अव्यक्त स्वरुपीही ज्ञान स्वरुपता भंगलीच नाही. जेच कार्य अव्यक्ती तेच कार्य व्यक्ती. व्यक्त ईश्वर कार्याने झाला. परमाणु संदी व्याप घेता झाला. म्हणुन त्यास भुत म्हणावे. वेदांतीयांच्या मताने चरही तोच आणि अचरही तोच आहे. म्हणजे ते आपल्या अद्वैतवादाचे मत सिद्ध करण्यासाठी चुकीचा अर्थ करतात. मग आपल्या मते अव्यक्त परमेश्वर सर्व व्यापक असल्यामुळे अचर आहे. कारण पोकळी असावी मग त्याने हालावे चालावे. मग अव्यक्त परमेश्वर चर कसा आहे ? ना एका ठिकाणी उल्लेख दुसऱ्या ठिकाणाहून अवतार असा तो चर आहे. जसे त्र्यंशी उल्लेख आणि विश्वेच्या अव्यक्तुन अवतार. मग व्यक्त परमेश्वर कसा? ना एका स्थानाहून दुसऱ्या स्थानी बिजे करतात. येणे अर्थ चर आहे. मग व्यक्तमंत अचर कसा? ना जरी स्थानांतरा बिजे केले ईथुन तिथे गेले तरी पण पहील्या ठिकाणी ईश्वर स्वरुप लक्षणांने स्वरुपाने आहे. कार्याने नाही इतकाच अर्थ. (ब्रम्ह स्वरुप अचरच आहे. कारण विभागणे नाही.) अव्यक्त देवता स्वरुपे स्थानुवत अढळ अचळ येणे अर्थ अचर. आणि मुर्ती चलदृपा म्हणजे स्वरुपावधीमध्ये फिरु शकतात म्हणुन चर. पण जसा तसा परमेश्वरच चर अचर आहे. कारण अवतरणाचा उल्लेख कुठेही होतो आणि परमेश्वर कुठुणही अवतार धारण करतात. देवता मात्र तसे करू शकत नाही. अव्यक्त देवतांपासून एकदाच ब्रह्मांडस्था विभागते आणि मग ब्रह्मांडस्थेपासून विग्रह... विभागत राहतात. जीव स्वरुप व्यक्त असो की अव्यक्त असो अचरच आहे कारण तो आपल्या स्वातंत्रीने कुठेही जाऊ शकत नाही. यथा चौधार गुंडा..... मग सामर्थ्याचेनी योगे जीवाला चलन वलन आहे. जीवा देवताचेनी कडे परमेश्वर अविज्ञेय आहे. पण जीव परमेश्वराचेनी कडे विज्ञेय होऊ शकतो. म्ह. बोध झाल्यावर परमेश्वर जीवाला अंतकरणाद्वारे कळतो. तो दूरस्थं चान्तिके च तत् म्ह. व्यक्त परमेश्वर ज्ञानियाच्या बोधवंताच्या जवळ आणि खंतीच्या। प्रमादीयाच्या दुर आहे. आणि प्रेमिया साठी जवलच आहे (स्वरुपाचे दर्शन म्हणुन) आणि ज्ञानियास दर्शन नाही येणे अर्थ दुरच आहे. अव्यक्त परमेश्वर जवळच आहे म्ह. करतरुन व्यापला आहे. आणि दुर आहे म्ह. तो दिसत नाही। जाणवत नाही। कळत नाही येणे अर्थे दुर आहे. आणि ब्रह्मविद्ये साध्य साधन एथची म्ह. साध्य ईथेच होणार आहे. येणे अर्थ जवळ. आणि त्या साध्यासाठी अनंत सृष्टी भटकावे। फिरावे लागते येणे अर्थ साध्य दुर आहे. ।।
एकाचेनि मते अर्जुनदेवाला नवव्या अध्यायाच्या शेवटी मन्मना भव मद्भक्तो.... या श्लोकी बोध झाला. आणि एकाचेनी मते दहाव्या अध्यायात न मे विदु सुरगणाः.... या श्लोकी बोध झाला. म्ह. हा ईश्वर अवतारच आहे असे प्रत्ययाला आले. पण युध्द करणे हा विधी मला प्राप्त आहे। का परमेश्वर माझी परिक्षा पाहतात अशी शंका पारुखत नव्हती म्हणुन विश्वरुप दाखविले. आणि विश्वरुप पाहील्यावर त्यांच्या प्रत्ययाला आले की सर्वकर्ता देवच आहे। मी निमीत्तमात्र आहे। मला यांची आज्ञा पाळणे हा विधी प्राप्त आहे. अशी शंका पारुखली. मग स्तुती करुनी युध्दाला प्रवृत्त झाले. आणि एकाचेनी मते अकराव्या अध्यायामध्ये कालोस्मी लोके क्षय.... या श्लोकामध्ये बोध झाला. बोध होण्याच्या आधी श्रीकृष्णचक्रवर्ती परा घोळुनच निरुपण करित होते त्यामुळे अर्जुनदेवाच्या बोधाला आड येणारी अयोग्यता नाशली ।।१५।।
१३.१६श्री भगवानुवाच
अविभक्तं च भूतेषु। विभक्तमिव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं। ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।।१३/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अविभक्तम् च भूतेषु।
विभक्तम् इव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तत् ज्ञेयम्।
ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।।
विभक्तम् इव च स्थितम् ।
भूतभर्तृ च तत् ज्ञेयम्।
ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।।
अन्वय
भूतेषु। अविभक्तम् च। विभक्तम् इव। च। स्थितम्।च। तत् ज्ञेयम्। भूतभर्तृ। च। ग्रसिष्णु। च। प्रभविष्णु.
मराठी अर्थ
(भूतेषु) सर्व प्राण्यांमये। (अविभक्तम् च) व्यापकत्वभावे सर्वात्मकत्व भावे कडतरलेलेच असून जणू काही एकरूप झालेले असून। (विभक्तम् इव) सर्वातीतत्व सर्वसाक्षित्व भावे भिन्न असल्यासारखे। (च) निश्चयेसि। (स्थितम्) आहे। (च) आणि। (तत् ज्ञेयम्) ज्ञानिया भक्ताचे ते ज्ञेय। (भूतभर्तृ) सृष्टीच्या स्थितीकाळी म्ह. मध्यकाळी सर्व भूतांचे भरणपोषण करणारे। (च) आणि। (ग्रसिष्णु) संहारकाळी भूतमात्रांचा मूळस्थितीत एकवटा करणारे। (च) आणि। (प्रभविष्णु) रचना काळी भूतमात्रांना प्रकट करणारे आहे. भूतभर्तृत्व। ग्रसिष्णुत्व। प्रभविष्णुत्व हे सर्वकर्तृत्व धर्माचे कार्य आहे. ।।१६।।
१३.१७श्री भगवानुवाच
ज्योतिषामपि त। योतिस्। तमसः परमुच्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं। हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।।१३/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्योतिषाम् अपि तत् ज्योतिः।
तमसः परम् उच्यते ।
ज्ञानम् ज्ञेयम् ज्ञानगम्यम्।
हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।।...
तमसः परम् उच्यते ।
ज्ञानम् ज्ञेयम् ज्ञानगम्यम्।
हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ।।...
अन्वय
तत्। ज्योतिषाम्। अपि। ज्योतिः। तमसः। परम्। उच्यते। ज्ञानम्। ज्ञेयम्। ज्ञानगम्यम्।सर्वस्य। हृदि। विष्ठितम्। ।:
दुसरा अर्थ :- सर्वस्य। हृदि। विष्ठितम्। : ।:
तिसरा अर्थ :- सर्वस्य। हृदि। विष्ठितम.
दुसरा अर्थ :- सर्वस्य। हृदि। विष्ठितम्। : ।:
तिसरा अर्थ :- सर्वस्य। हृदि। विष्ठितम.
मराठी अर्थ
(तत्) ते ज्ञेय। (ज्योतिषाम्) प्रकाशमान अशा सर्व श्रेष्ठ पदार्थांचेही (मायेचेही)। (अपि) देखील। (ज्योतिः) प्रकाशक आहे। (तमसः) अज्ञान अंध:काराच्या। (परम्) अत्यंतिक पलीकडे आहे असे। (उच्यते) निर्वचिले जाते. (ज्ञानम्) ते ज्ञेय बुद्ध स्वरूप। (ज्ञेयम्) जाणण्यायोग्य असे आणि। (ज्ञानगम्यम्) अमानित्वादि ज्ञानलक्षणांनी युक्त पुरुषाला यथार्थपणे कळणारे आहे. (सर्वस्य) सर्वांच्या। (हृदि) सूक्ष्म भागी। (विष्ठितम्) व्यापलेले आहे.
दुसरा अर्थ :- (सर्वस्य) सर्व देवतांच्या। (हृदि) स्वरूपी। (विष्ठितम्) अस्तित्व ज्ञानाने आपुलेनि कडे कळणारे आहे. ।।
तिसरा अर्थ :- (सर्वस्य) यथाव्यवस्थेच्या (प्रसव। कीडाळ वगळून) सर्व मनुष्य प्राण्यांच्या। (हृदि) अंतःकरणी। (विष्ठितम्) अस्तित्वज्ञानेकरून स्थीत आहे. ।।१७।।
दुसरा अर्थ :- (सर्वस्य) सर्व देवतांच्या। (हृदि) स्वरूपी। (विष्ठितम्) अस्तित्व ज्ञानाने आपुलेनि कडे कळणारे आहे. ।।
तिसरा अर्थ :- (सर्वस्य) यथाव्यवस्थेच्या (प्रसव। कीडाळ वगळून) सर्व मनुष्य प्राण्यांच्या। (हृदि) अंतःकरणी। (विष्ठितम्) अस्तित्वज्ञानेकरून स्थीत आहे. ।।१७।।
१३.१८श्री भगवानुवाच
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं। ज्ञेयं चोक्तं समासतः ।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय। मद्भावायोपपद्यते ।।१३/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इति क्षेत्रम् तथा ज्ञानम्।
ज्ञेयम् च उक्तम् समासतः ।
मद्भक्तः एतत् विज्ञाय।
मद्भावाय उपपद्यते ।।
ज्ञेयम् च उक्तम् समासतः ।
मद्भक्तः एतत् विज्ञाय।
मद्भावाय उपपद्यते ।।
अन्वय
इति। क्षेत्रम्। तथा। ज्ञानम्। च। ज्ञेयम्। समासतः। उक्तम्। मद्भक्तः। एतत्। विज्ञाय। मद्भावाय। उपपद्यते.
मराठी अर्थ
(इति) याप्रमाणे (पाचव्या व सहाव्या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे)। (क्षेत्रम्) क्षेत्राचे वर्णन। (तथा) तसेच। (ज्ञानम्) सात ते अकराव्या श्लोकापर्यंत ज्ञानाचे लक्षण कार्य। ज्ञानवृद्धीचे साधन। (च) आणि। (ज्ञेयम्) जाणण्यायोग्य परब्रह्माचे वर्णन बारा ते सतराव्या श्लोकात। (समासतः) थोडक्यात। (उक्तम्) सांगितले गेले. मग। (मद्भक्तः) मला अनुसरलेला। (एतत्) हे सर्व। (विज्ञाय) अपरोक्षज्ञानी साक्षात्कारपूर्वक जाणून। (मद्भावाय) माझ्या स्वरूपाला। (उपपद्यते) प्राप्त होतो. ।।१८।।
मागा क्षेत्रक्षेत्रज्ञ सांगितले तर क्षेत्रातून क्षेत्रज्ञ उद्भवला की क्षेत्रज्ञापासून क्षेत्र जन्मले ? या शंकेच्या परिहारार्थ श्लोकाच्या पहिल्या खांडणीत निर्णय दिला आहे की। दोन्हीही स्वतंत्र आहेत. कोणी कोणापासून उद्भवलेले नाही.
दुसरा अन्वय :- ज्ञानलक्षणसंपन्न पुरुषाचे ज्ञेय थोडक्यात सांगितले. त्या ज्ञेयावेगळे आणखी काहीच नाही अशी सत्वगुणाने मोहित झालेल्या अन्य साधकांची समजुत असते. ती दूर करण्यासाठी पुढे भगवंत प्रकृती पुरुष विवेक सांगतात.
तिसरा अन्वय :- जे पतित झाले त्यांचे काय ? की ते नष्ट झाले ? मद्भावाय उपपद्यते अशा त्यांचे काय झाले ?
मागा क्षेत्रक्षेत्रज्ञ सांगितले तर क्षेत्रातून क्षेत्रज्ञ उद्भवला की क्षेत्रज्ञापासून क्षेत्र जन्मले ? या शंकेच्या परिहारार्थ श्लोकाच्या पहिल्या खांडणीत निर्णय दिला आहे की। दोन्हीही स्वतंत्र आहेत. कोणी कोणापासून उद्भवलेले नाही.
दुसरा अन्वय :- ज्ञानलक्षणसंपन्न पुरुषाचे ज्ञेय थोडक्यात सांगितले. त्या ज्ञेयावेगळे आणखी काहीच नाही अशी सत्वगुणाने मोहित झालेल्या अन्य साधकांची समजुत असते. ती दूर करण्यासाठी पुढे भगवंत प्रकृती पुरुष विवेक सांगतात.
तिसरा अन्वय :- जे पतित झाले त्यांचे काय ? की ते नष्ट झाले ? मद्भावाय उपपद्यते अशा त्यांचे काय झाले ?
१३.१९श्री भगवानुवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव। विद्ध्यनादी उभावपि ।
विकारांश्च गुणांश्चैव। विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ।।१३/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकृतिम् पुरुषम् च एव।
विद्धि अनादी उभौ अपि ।
विकारान् च गुणान् च एव।
विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ।।
विद्धि अनादी उभौ अपि ।
विकारान् च गुणान् च एव।
विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ।।
अन्वय
प्रकृतिम्। च। पुरुषम्। उभौ अपि। अनादी एव। विद्धी।
दुसरा प्रयोग :- विद्धी एव। च। विकारान्। च। गुणान्। प्रकृतिसम्भवान्। एव। विद्धी.
दुसरा प्रयोग :- विद्धी एव। च। विकारान्। च। गुणान्। प्रकृतिसम्भवान्। एव। विद्धी.
मराठी अर्थ
(प्रकृतिम्) परा अपरा भेदे द्विध अर्थात जड चेतन अशी दोन प्रकारची त्रिगुणात्मक प्रकृती। (च) आणि। (पुरुषम्) पुरुषोत्तमाच्या ज्ञानाला अधिकारी म्हणून ज्यास पुरुष म्हणावे असा हा जीव किंवा परमेश्वर प्राप्तीचा पुरुषार्थ करु शकतो मग एर प्राप्ती मिळवू शकतो हे काय सांगावे लागते! असा हा जीव। (उभौ अपि) या दोघांनादेखील। (अनादि एव) मुळचेच। अनादिचेच। (विद्धि) समज.
दुसरा अर्थ :- (विद्धि एव) निश्चयपूर्वक जाण। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (विकारान्) रागद्वेषादी विकारांना। (च) त्याचप्रमाणे। (गुणान्) तीन्ही गुणांच्या कार्यांना किंवा त्रिगुणात्मक पदार्थांना। (प्रकृतिसम्भवान् एव) प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले। (विद्धि) समज. ।।१९।।
दुसरा अर्थ :- (विद्धि एव) निश्चयपूर्वक जाण। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (विकारान्) रागद्वेषादी विकारांना। (च) त्याचप्रमाणे। (गुणान्) तीन्ही गुणांच्या कार्यांना किंवा त्रिगुणात्मक पदार्थांना। (प्रकृतिसम्भवान् एव) प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले। (विद्धि) समज. ।।१९।।
१३.२०श्री भगवानुवाच
कार्यकरणकर्तृत्वे। हेतुः प्रकृतिरुच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानां। भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ।।१३/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कार्य करण कर्तृत्वे।
हेतुः प्रकृतिः उच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानाम्।
भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते ।।
हेतुः प्रकृतिः उच्यते ।
पुरुषः सुखदुःखानाम्।
भोक्तृत्वे हेतुः उच्यते ।।
अन्वय
कार्य। करण। कर्तृत्वे। प्रकृतिः। हेतुः। उच्यते। पुरुषः। सुखदुःखानाम्। भोक्तृत्वे। हेतुः। उच्यते.
मराठी अर्थ
प्रकृती पुरुषाचा परस्पराशी संबंध कसा आहे म्हणशील तर लक्षात घे की। (कार्य) सप्तधातुंचा सांघातरूप हे शरीर। (करण) अंतःकरण चातुष्ट्य आणि दशइंद्रिये। (कर्तृत्वे) यांच्या निर्मितीविषयी। (प्रकृतिः) जडचेतन भेदे द्विध प्रकृती ही। (हेतुः) हेतुत्वे हेतुभावे कारण। (उच्यते) म्हटली जाते. प्रकृती आहे म्हणूनच ही कार्यकारणे पुरुषास प्राप्त होतात. (पुरुषः) जीवात्मा। (सुखदुःखानाम्) सुखदुःख या संवेदनांच्या। (भोक्तृत्वे) भोगाविषयी। (हेतुः) कारण। उच्यते म्हटला जातो. तात्पर्य। जीवाला सुखदुःख भोगवण्यासाठी देहइंद्रिय प्रकृतीद्वारा दिली जातात. ।।२०।।
१३.२१श्री भगवानुवाच
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि। भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् ।
कारणं गुणसङ्गोऽस्य। सदसद्योनिजन्मसु ।।१३/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पुरुषः प्रकृतिस्थः हि।
भुङ्क्ते प्रकृतेन् गुणान् ।
कारणम् गुणसङ्गः अस्य।
सदसद्योनिजन्मसु ।।
भुङ्क्ते प्रकृतेन् गुणान् ।
कारणम् गुणसङ्गः अस्य।
सदसद्योनिजन्मसु ।।
अन्वय
पुरुषः। प्रकृतिस्थः हि। प्रकृतिजान्। गुणान्। भुङ्क्ते। अस्य। गुणसङ्गः। सदसद्योनिजन्मसु.
मराठी अर्थ
या प्रकृतीवेगळे राहून जीवाला कदाकाळी सुखदुःखांचा अनुभव घेणे असेल ? या शंकेच्या निवारणार्थ भगवंत म्हणतात.
(पुरुषः) जीवात्मा। (प्रकृतिस्थः हि) प्रकृतीजन्य कार्यकारणाच्या संयोगी असतांच। (प्रकृतिजान्) प्रकृतीपासूनच उद्भवलेल्या। (गुणान्) तिन्ही गुणांच्या कार्यांना। (भुङ्क्ते) भोगतो अनुभवतो अर्थात कार्यकारणावेगळा जीव सुखदुःखाचा अनुभव घेऊ शकत नाही. चिज्जड फळी कार्यकरणकर्तुत्वे आद्यमळ आहे. या सुखदुःखाच्या चक्राला अर्थात सुखरूप दुःखरूप योनीमध्ये भटकन्तीला कारण काय?। (अस्य) या जीवात्म्याचा। (गुणसङ्गः) त्रिगुणात्मक पदार्थांचा आणि सुखाचा सङ्ग। (आसक्ती। अनुराग)। (सदसद्योनिजन्मसु) सुखरूप दुःखरूप अथवा बऱ्या वाईट योनींमध्ये चतुर्विध कर्मफळी जन्म होण्यास अर्थात भटकंतीला कारण आहे. ।।२१।।
(पुरुषः) जीवात्मा। (प्रकृतिस्थः हि) प्रकृतीजन्य कार्यकारणाच्या संयोगी असतांच। (प्रकृतिजान्) प्रकृतीपासूनच उद्भवलेल्या। (गुणान्) तिन्ही गुणांच्या कार्यांना। (भुङ्क्ते) भोगतो अनुभवतो अर्थात कार्यकारणावेगळा जीव सुखदुःखाचा अनुभव घेऊ शकत नाही. चिज्जड फळी कार्यकरणकर्तुत्वे आद्यमळ आहे. या सुखदुःखाच्या चक्राला अर्थात सुखरूप दुःखरूप योनीमध्ये भटकन्तीला कारण काय?। (अस्य) या जीवात्म्याचा। (गुणसङ्गः) त्रिगुणात्मक पदार्थांचा आणि सुखाचा सङ्ग। (आसक्ती। अनुराग)। (सदसद्योनिजन्मसु) सुखरूप दुःखरूप अथवा बऱ्या वाईट योनींमध्ये चतुर्विध कर्मफळी जन्म होण्यास अर्थात भटकंतीला कारण आहे. ।।२१।।
१३.२२श्री भगवानुवाच
उपद्रष्टानुमन्ता च। भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो। देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ।।१३/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उपद्रष्टा अनुमन्ता च।
भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मा इति च अपि उक्तः।
देहे अस्मिन् पुरुषः परः ।।
भर्ता भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मा इति च अपि उक्तः।
देहे अस्मिन् पुरुषः परः ।।
अन्वय
उपद्रष्टा। अनुमन्ता। च। भर्ता। भोक्ता। महेश्वरः।च। परमात्मा इति। उक्तः। परः पुरुष। अपि। अस्मिन् देहे.
मराठी अर्थ
(उपद्रष्टा) माळेकाराचेनी दृष्टांते जिवांच्या सुखःदुखभोगांकडे साक्षींदृष्टीने पाहणारा। न आपलवणारा। (अनुमन्ता) माळेकाराचेनि दृष्टांते ङ्गते तो देखे परी उगाची असेङ्ग ह्या अर्थाने जीवांच्या संतासंत कर्माविषयी मूक असणारा. (हे झाले कर्मरहाटीच्या विषयी) (उदास संमत - परि हे स्वनिष्टी कोणी असंत संपादले तर डोई ओडवतो. तसेच पुढीलाचे समाधान व्हावया सुखरुप क्रिया स्विकारतो. ही उदास संमती होय.)। (च) आणि दैवरहाटीविषयी तरी। (भर्ता) नवविधा भक्तीने अथवा अधिकारभेदे नवापैकी कोण्याही प्रकारे मात्र ज्ञानपूर्वक निष्कामपणे भजणाऱ्याना कर्मनाश योग्यता करणारा। (भोक्ता) ज्ञानियाभक्तांच्या यज्ञातपाचा स्विकार करणारा। (महेश्वरः) सर्व देवताचक्राचा नियंता। (च) आणि। (परमात्मा इति) परमात्मा या संज्ञेने। (उक्तः) निर्देशिला जाणारा। (परः पुरुषः) श्रेष्ठ असा पुरुष अर्थात पुरुषोत्तम। (अपि) देखील। (अस्मिन् देहे) ह्या देहात। (अवतरलेला) असतो.
या श्लोकात वेदांती टीकाकार जीवच सांगीतलेला आहे असे समजतात अर्थात मागील तिन्ही श्लोकात सांगितलेला पुरुष आणि बाविसव्या श्लोकी सांगीतलेला पुरुष त्यांच्या मते एकच आहे. ब्रह्मवेद्येचे जाणते काही लोक या श्लोकात सांगीतलेला पुरुष म्ह. संलग्न होय असे समजतात. काही ज्ञानियांच्या मते या श्लोकी सांगितलेला पुरुष व्यक्तमंत ईश्वर अवतार होय. काही ज्ञानियांच्या मते अव्यक्त परमेश्वराला या श्लोकी पर पुरुष म्हटले आहे. वेदांती अन्वयावर गुणासक्तीमुळे जन्म मृत्रुच्या चक्रात भटकणाऱ्याला महेश्वर। पर। पुरुष। अशी विशेषणे का लावली जावीत असा आक्षेप येतो. । ब्रह्मविद्येच्या जाणत्याने ठरवलेल्या अर्थात संलग्नाला जे पर पुरुष म्हणतात त्यांच्या अर्थावर असा आक्षेप येतो की जीववत झालेल्या सामर्थ्यहीन संलग्नाला महेश्वर। परमात्मा। पर। पुरुष अशी विशेषणे भगवंत कशी लावतील. शिवाय निदान तेराव्या अध्याया पुरते तरी संलग्नास प्रकृती तप म्हणायला हवे. अर्थात या श्लोकी जे ज्ञानिये संलग्न समजतात तो पुर्वपक्ष होय. । व्यक्ताव्यक्तमंतापैकी त्यातल्यात्यात व्यक्तमंतच भगवंताला अभिप्रेत असावा. ।।२२।।
या श्लोकात वेदांती टीकाकार जीवच सांगीतलेला आहे असे समजतात अर्थात मागील तिन्ही श्लोकात सांगितलेला पुरुष आणि बाविसव्या श्लोकी सांगीतलेला पुरुष त्यांच्या मते एकच आहे. ब्रह्मवेद्येचे जाणते काही लोक या श्लोकात सांगीतलेला पुरुष म्ह. संलग्न होय असे समजतात. काही ज्ञानियांच्या मते या श्लोकी सांगितलेला पुरुष व्यक्तमंत ईश्वर अवतार होय. काही ज्ञानियांच्या मते अव्यक्त परमेश्वराला या श्लोकी पर पुरुष म्हटले आहे. वेदांती अन्वयावर गुणासक्तीमुळे जन्म मृत्रुच्या चक्रात भटकणाऱ्याला महेश्वर। पर। पुरुष। अशी विशेषणे का लावली जावीत असा आक्षेप येतो. । ब्रह्मविद्येच्या जाणत्याने ठरवलेल्या अर्थात संलग्नाला जे पर पुरुष म्हणतात त्यांच्या अर्थावर असा आक्षेप येतो की जीववत झालेल्या सामर्थ्यहीन संलग्नाला महेश्वर। परमात्मा। पर। पुरुष अशी विशेषणे भगवंत कशी लावतील. शिवाय निदान तेराव्या अध्याया पुरते तरी संलग्नास प्रकृती तप म्हणायला हवे. अर्थात या श्लोकी जे ज्ञानिये संलग्न समजतात तो पुर्वपक्ष होय. । व्यक्ताव्यक्तमंतापैकी त्यातल्यात्यात व्यक्तमंतच भगवंताला अभिप्रेत असावा. ।।२२।।
१३.२३श्री भगवानुवाच
य एवं वेत्ति पुरुषं। प्रकृतिं च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि। न स भूयोऽभिजायते ।।१३/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
य एवम् वेत्ति पुरुषम्।
प्रकृतिम् च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानः अपि।
न स भूयः अभिजायते ।।
प्रकृतिम् च गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानः अपि।
न स भूयः अभिजायते ।।
अन्वय
यः। एवम्। पुरुषम्। च। प्रकृतिम्। गुणैः सह।वेत्ति। सर्वथा वर्तमानः। अपि। सः। भूयः। न अभिजायते। (सः। भूयः। न अभिजायते.)
मराठी अर्थ
या श्लोकात सांगितलेला पुरुष विलक्षण होय.
(यः) जो कार्यरूप ज्ञाने आथिला पुरुष। (एवम्) अशाप्रकारे यथार्थपणे। (पुरुषम्) जीवात्म्याला। (च) आणि। (प्रकृतिम्) परा अपरा भेदे द्विध प्रकृतीला।... (गुणैः सह) तिन्ही गुणांच्या कार्यासह। (वेत्ति) जाणतो। (सर्वथा वर्तमानः) सर्व प्रकारे देहामध्ये देहिक व्यापार चालत असून। (अपि) देखील। (सः) तो पुरुष। (भूयः) पुन्हा। (न अभिजायते) जन्माला येत नाही. हा श्लोक भावार्थे जाणावा कारण बहुसंख्यांना पुनः संबंधी अपरोक्षादि क्रमे उद्धरण आहे. क्वचित पुरुष सदेही अपरोक्ष प्राप्त करून घेतो.विद्वान टीकाकार। (सः) तो कार्यरूप बोधाचा पुरुष। (भूयः) पुन्हा। (न अभिजायते) कर्मवशाची सुखदुःखे भोगण्यासाठी जन्माला येत नाही असा अर्थ करतात अर्थात दैवसवा भोगासाठी अथवा चरितत्वासाठी जन्म घेणे आहे। जन्मणे आहे. ।।२३।।
(यः) जो कार्यरूप ज्ञाने आथिला पुरुष। (एवम्) अशाप्रकारे यथार्थपणे। (पुरुषम्) जीवात्म्याला। (च) आणि। (प्रकृतिम्) परा अपरा भेदे द्विध प्रकृतीला।... (गुणैः सह) तिन्ही गुणांच्या कार्यासह। (वेत्ति) जाणतो। (सर्वथा वर्तमानः) सर्व प्रकारे देहामध्ये देहिक व्यापार चालत असून। (अपि) देखील। (सः) तो पुरुष। (भूयः) पुन्हा। (न अभिजायते) जन्माला येत नाही. हा श्लोक भावार्थे जाणावा कारण बहुसंख्यांना पुनः संबंधी अपरोक्षादि क्रमे उद्धरण आहे. क्वचित पुरुष सदेही अपरोक्ष प्राप्त करून घेतो.विद्वान टीकाकार। (सः) तो कार्यरूप बोधाचा पुरुष। (भूयः) पुन्हा। (न अभिजायते) कर्मवशाची सुखदुःखे भोगण्यासाठी जन्माला येत नाही असा अर्थ करतात अर्थात दैवसवा भोगासाठी अथवा चरितत्वासाठी जन्म घेणे आहे। जन्मणे आहे. ।।२३।।
१३.२४श्री भगवानुवाच
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति। केचिदात्मानमात्मना ।
अन्ये साङ्ख्येन योगेन। कर्मयोगेन चापरे ।।१३/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्वय
केचित्। ध्यानेन। आत्मना। आत्मानम्। आत्मनि। पश्यन्ति। अन्ये। साङ्ख्येन योगेन. च। अपरे। योगेन.
मराठी अर्थ
ज्यांना कर्मवसा जन्मणे नाही अशा पुरुषांची साधना अधिकारभेदे वेगवेगळी असते ते सांगत आहेत.
(केचित्) फार थोडे साधक। क्वचित साधक। (ध्यानेन) ध्यानयोगाद्वार (इथे प्रेमसाधनाला ध्यान म्हटले आहे. त्रेतायुगीच्या बहिर्यागालाही ध्यान म्हणतात. त्या ध्यानाला भक्ती असे दुसरे नाव आहे. प्रेमियाला आपल्या साधनदात्याचे सतत ध्यान असते इतके की त्या वेचामुळे देहधर्म। मनोधर्म। इंद्रियधर्म। जीवधर्म त्याचे ठिकाणी नसल्यासारखेच आहेत म्हणून प्रेमसाधनाला ध्यानयोग म्हणावे.)। (आत्मना) आपल्या आत्म्याद्वारा (अहेतूक पुरभजनाधिकारी प्राप्त झालेल्या प्रेमशक्तीमुळे आपल्या आत्म्याद्वारा)। (आत्मनम्) स्वतःला। (आत्मनि) परमेश्वरात। साधनदात्यात सदैव सलंग्न (अविभक्तपणे)। (पश्यन्ति) पाहतात अर्थात भक्त साधनदात्याच्या ठायी अत्यंत वेचलेला असतो. ङ्गबाइ : परमेश्वर भक्ताचा आत्मा : आत्मेनिविन कुडीसि असणे नाही : तैसे परमेश्वरेविन भक्तासि उरणे नाही : ङ्ग। (अन्ये) दुसरे साधक। (सांख्यने योगेन) सांख्ययोगाद्वारे पाहतात.
इथे सांख्ययोगे असे नित्यकप्रधान पुरुषाच्या आचाराला म्हटलेले आहे. तर नित्यकप्रधान पुरुषाच्या आचाराला सांख्य का म्हणावे ? सांख्य म्हणजे गणनात्मक. या पुरुषाला प्राप्त विधी मोजकेच आहेत. गणलेले आहेत. निमित्तविधीच्या पुरुषाचे विधीमात्र गणनात्मक दिसत असले तरी पुरुषप्रती अनारिसा विधी एणेन्याये त्यात अनेक भेद आहेत. अथवा सांख्य म्हणजे संन्यास। काम्य कर्माचा म्हणजेच जेणेकरून सुख होईल अशा कर्मांचा त्याग. नित्यकाच्या पुरुषाच्या आचारात मध्यवर्ती सूत्र हेच असते. ङ्गआत्मना आत्मानम् आत्मनि पश्यन्तिङ्ग ह्या वाक्याची अनुवृत्ती इथे घ्यावी लागते. पण अनुवृत्ती म्हणजे भाग्याचा पुढे पुन्हा वापर करणे. पण ती भावार्थाने घ्यावी. कारण भक्तासारखे अविभक्तपणे परमेश्वराशी संलग्न असणे सांख्ययोग्याला शक्य नाही. (च) आणि। (अपरे) एथीचेच पण सांख्ययोग्यावेगळे। सांख्य योगाशिवायचे। (कर्मयोगेन) कर्मयोगाद्वारा पाहतात. इथे कर्मयोग असे निमित्तविधी प्रधान पुरुषाच्या आचाराला म्हणितले आहे. कारण निमित्तविधीत सेवादास्यादी कर्मांचीच प्रधानता असते. इथे हे तीन्ही योगी ध्यानयोगी। सांख्ययोगी। कर्मयोगी सन्निधानातले मानावे. याला एक सबळ पुरावा आहे. पुढील श्लोकात सांगितलेला पुरुष शय्यापाळणेच्या दृष्टांतातील होय. शय्यापाळणेच्या द्राष्टांतिकात ङ्गतैसे सन्निधानस्थिता पुरुषाचिया देखोवेखी तयाते पुसपुसो असन्निधानस्थित पुरुष तैसेचि वर्ते तरि जेचि गति :... सन्निधानस्थितासि होय तेचि गति असन्निधानस्थितासि होय : ज असे म्हटले आहे. आता ङ्गध्यानेनात्मनि पश्यन्तिङ्ग तो भक्तराज। एर दोन्ही ते सन्निधानस्थितही असू शकतात. आणि असन्निधानस्थितही असू शकतात. ।।२४।।
(केचित्) फार थोडे साधक। क्वचित साधक। (ध्यानेन) ध्यानयोगाद्वार (इथे प्रेमसाधनाला ध्यान म्हटले आहे. त्रेतायुगीच्या बहिर्यागालाही ध्यान म्हणतात. त्या ध्यानाला भक्ती असे दुसरे नाव आहे. प्रेमियाला आपल्या साधनदात्याचे सतत ध्यान असते इतके की त्या वेचामुळे देहधर्म। मनोधर्म। इंद्रियधर्म। जीवधर्म त्याचे ठिकाणी नसल्यासारखेच आहेत म्हणून प्रेमसाधनाला ध्यानयोग म्हणावे.)। (आत्मना) आपल्या आत्म्याद्वारा (अहेतूक पुरभजनाधिकारी प्राप्त झालेल्या प्रेमशक्तीमुळे आपल्या आत्म्याद्वारा)। (आत्मनम्) स्वतःला। (आत्मनि) परमेश्वरात। साधनदात्यात सदैव सलंग्न (अविभक्तपणे)। (पश्यन्ति) पाहतात अर्थात भक्त साधनदात्याच्या ठायी अत्यंत वेचलेला असतो. ङ्गबाइ : परमेश्वर भक्ताचा आत्मा : आत्मेनिविन कुडीसि असणे नाही : तैसे परमेश्वरेविन भक्तासि उरणे नाही : ङ्ग। (अन्ये) दुसरे साधक। (सांख्यने योगेन) सांख्ययोगाद्वारे पाहतात.
इथे सांख्ययोगे असे नित्यकप्रधान पुरुषाच्या आचाराला म्हटलेले आहे. तर नित्यकप्रधान पुरुषाच्या आचाराला सांख्य का म्हणावे ? सांख्य म्हणजे गणनात्मक. या पुरुषाला प्राप्त विधी मोजकेच आहेत. गणलेले आहेत. निमित्तविधीच्या पुरुषाचे विधीमात्र गणनात्मक दिसत असले तरी पुरुषप्रती अनारिसा विधी एणेन्याये त्यात अनेक भेद आहेत. अथवा सांख्य म्हणजे संन्यास। काम्य कर्माचा म्हणजेच जेणेकरून सुख होईल अशा कर्मांचा त्याग. नित्यकाच्या पुरुषाच्या आचारात मध्यवर्ती सूत्र हेच असते. ङ्गआत्मना आत्मानम् आत्मनि पश्यन्तिङ्ग ह्या वाक्याची अनुवृत्ती इथे घ्यावी लागते. पण अनुवृत्ती म्हणजे भाग्याचा पुढे पुन्हा वापर करणे. पण ती भावार्थाने घ्यावी. कारण भक्तासारखे अविभक्तपणे परमेश्वराशी संलग्न असणे सांख्ययोग्याला शक्य नाही. (च) आणि। (अपरे) एथीचेच पण सांख्ययोग्यावेगळे। सांख्य योगाशिवायचे। (कर्मयोगेन) कर्मयोगाद्वारा पाहतात. इथे कर्मयोग असे निमित्तविधी प्रधान पुरुषाच्या आचाराला म्हणितले आहे. कारण निमित्तविधीत सेवादास्यादी कर्मांचीच प्रधानता असते. इथे हे तीन्ही योगी ध्यानयोगी। सांख्ययोगी। कर्मयोगी सन्निधानातले मानावे. याला एक सबळ पुरावा आहे. पुढील श्लोकात सांगितलेला पुरुष शय्यापाळणेच्या दृष्टांतातील होय. शय्यापाळणेच्या द्राष्टांतिकात ङ्गतैसे सन्निधानस्थिता पुरुषाचिया देखोवेखी तयाते पुसपुसो असन्निधानस्थित पुरुष तैसेचि वर्ते तरि जेचि गति :... सन्निधानस्थितासि होय तेचि गति असन्निधानस्थितासि होय : ज असे म्हटले आहे. आता ङ्गध्यानेनात्मनि पश्यन्तिङ्ग तो भक्तराज। एर दोन्ही ते सन्निधानस्थितही असू शकतात. आणि असन्निधानस्थितही असू शकतात. ।।२४।।
१३.२५श्री भगवानुवाच
अन्ये त्वेवमजानन्तः। श्रुत्वान्येभ्य उपासते ।
तेऽपि चातितरन्त्येव। मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।।१३/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्ये तु एवम् अजानन्तः।
श्रुत्वा अन्येभ्य उपासते ।
ते अपि च अतितरन्ति एव।
मृत्युम् श्रुतिपरायणाः ।।
श्रुत्वा अन्येभ्य उपासते ।
ते अपि च अतितरन्ति एव।
मृत्युम् श्रुतिपरायणाः ।।
अन्वय
अन्ये। तु। एवम्। अजानन्तः। अन्येभ्य। श्रुत्वा। उपासते।च। ते। श्रुतिपरायणाः। अपि। मृत्युम्। अतितरन्ति। एव
मराठी अर्थ
या श्लोकी सांगितलेले साधक एका पक्षाने सन्निधानातून असन्निधानात आलेल्या ज्ञानियाच्या (अधिकरणाच्या) मुखाने वेध अथवा बोध होऊन अनुसरलेले आहेत. तर एका पक्षाने बोधपूर्वक अनुसरलेल्याच्या (मग तो सन्निधानीचा असो की असन्निधानीचा साधिकरणी असो). देखोवेखी त्याग। चर्या। स्मरणादिक करणारे अनुसलेले आहेत. सारांश। वेधाने अथवा संस्कारी वेधाने अनुसरलेले पुरुष या श्लोकी सांगितले आहेत.
(अन्ये) प्रेमिये व ज्ञानपूर्वक अनुसरलेले वगळून जे संस्कारी वेधवंत। (तु) मात्र। (एवम्) यथातथ्य। (अजानन्तः) परमेश्वराला अथवा एर तीन्ही पदार्थांना न जाणणारे। (अन्येभ्यः) ज्ञानपूर्वक अनुसरलेल्या ज्ञानियांकडून। (श्रुत्वा) परमेश्वराची महिमा ऐकून। (उपासते) साधन आचरतात. असे वेधवंत बहुधा त्या ज्ञानियाच्या सन्निधानात राहतात म्हणून उपासते क्रियापदाचा भगवंतांनी प्रयोग केला आहे. बहुधा म्हणण्याचा हेतु आऊसासारखे वेधवंत ज्ञानियाच्या आश्रयाशिवाय देखील साधना करतात। (च) आणि। (ते) संस्कारे अनुसरलेले अथवा वेधे अनुसरलेले। (श्रुतिपरायणाः) ऐकलेल्या ज्ञानावर अतीव श्रद्धा बाळगणारे। (अपि) देखील। (मृत्युम्) जन्ममरणरूप संसाराला। (अतितरन्ति) निश्चितपणे तरुन जातातच. (शय्यापाळणेचेनि दृष्टांते पुढे श्रीमुखे ज्ञान होऊन उद्धरून जातील. क्वचित भानुभटासारखे प्रमादिये होतात. सर्वच उद्धरत नाहीत). ।।२५।।
(अन्ये) प्रेमिये व ज्ञानपूर्वक अनुसरलेले वगळून जे संस्कारी वेधवंत। (तु) मात्र। (एवम्) यथातथ्य। (अजानन्तः) परमेश्वराला अथवा एर तीन्ही पदार्थांना न जाणणारे। (अन्येभ्यः) ज्ञानपूर्वक अनुसरलेल्या ज्ञानियांकडून। (श्रुत्वा) परमेश्वराची महिमा ऐकून। (उपासते) साधन आचरतात. असे वेधवंत बहुधा त्या ज्ञानियाच्या सन्निधानात राहतात म्हणून उपासते क्रियापदाचा भगवंतांनी प्रयोग केला आहे. बहुधा म्हणण्याचा हेतु आऊसासारखे वेधवंत ज्ञानियाच्या आश्रयाशिवाय देखील साधना करतात। (च) आणि। (ते) संस्कारे अनुसरलेले अथवा वेधे अनुसरलेले। (श्रुतिपरायणाः) ऐकलेल्या ज्ञानावर अतीव श्रद्धा बाळगणारे। (अपि) देखील। (मृत्युम्) जन्ममरणरूप संसाराला। (अतितरन्ति) निश्चितपणे तरुन जातातच. (शय्यापाळणेचेनि दृष्टांते पुढे श्रीमुखे ज्ञान होऊन उद्धरून जातील. क्वचित भानुभटासारखे प्रमादिये होतात. सर्वच उद्धरत नाहीत). ।।२५।।
१३.२६श्री भगवानुवाच
यावत्सञ्जायते किञ्चित्। सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्। तद्विद्धि भरतर्षभ ।।१३/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यावत् सञ्जायते किञ्चित्।
सत्त्वम् स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्।
तत् विद्धि भरतर्षभ ।।
सत्त्वम् स्थावरजङ्गमम् ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्।
तत् विद्धि भरतर्षभ ।।
अन्वय
यावत् किंचित्। स्थावरजङ्गमम्। सत्वम्। संजायते। भरतर्षभ। तत्। क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्। विद्धि.
मराठी अर्थ
(यावत् किंचित्) जे जे काही। (स्थावरजङ्गमम् ) स्थावर आणि चलदृप। हिंडते फिरते आणि स्थिर। (सत्वम्) प्राणी। (संजायते) उत्पन्न होतात। जन्माला येतात। (भरतर्षभ) भरतवंशात श्रेष्ठ अशा अर्जुना। (तत्) ते सर्व। (क्षेत्र क्षेत्रज्ञसंयोगात्) क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ अर्थात प्रकृती आणि पुरुष यांच्या संयोगानेच उत्पन्न झालेले आहेत। (विद्धि) असे समज. व्युत्पत्तीच्या अर्थाने क्षेत्र म्ह. अव्यक्त माया। क्षेत्रज्ञ म्ह. परमेश्वर. ।।२६।।
१३.२७श्री भगवानुवाच
समं सर्वेषु भूतेषु। तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं। यः पश्यति स पश्यति ।।१३/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
समम् सर्वेषु भूतेषु।
तिष्ठन्तम् परमेश्वरम् ।
विनश्यत्सु अविनश्यन्तम्।
यः पश्यति स पश्यति ।।
तिष्ठन्तम् परमेश्वरम् ।
विनश्यत्सु अविनश्यन्तम्।
यः पश्यति स पश्यति ।।
अन्वय
सर्वेषु भूतेषु। समम्। परमेश्वरम्। तिष्ठन्तम्। विनश्यत्सु। अविनश्यन्तम्। यः पश्यति। सः। पश्यति : ।:
दुसरा अर्थ :- विनश्यत्सु। अविनश्यन्तम्। यः पश्यति सः पश्यति : ।: व्यापकत्वाचा
तिसरा अर्थ :- यः। विनश्यत्सु सर्वेषु भूतेषु। अविनश्यन्तम्। समम्। परमेश्वरम् तिष्ठन्तम्। पश्यति। सः पश्यति.
दुसरा अर्थ :- विनश्यत्सु। अविनश्यन्तम्। यः पश्यति सः पश्यति : ।: व्यापकत्वाचा
तिसरा अर्थ :- यः। विनश्यत्सु सर्वेषु भूतेषु। अविनश्यन्तम्। समम्। परमेश्वरम् तिष्ठन्तम्। पश्यति। सः पश्यति.
मराठी अर्थ
(सर्वेषु भूतेषु) सर्व प्राणीमात्रांविषयी जीवजातीविषयी। (समम्) जीवोद्धरणाच्या हेतुने समभावाने। (परमेश्वरम्) परमेश्वराला। (तिष्ठन्तम्) असलेला। (विनश्यत्सु) त्या त्या प्राण्याचे देह नाश पावले असताही। (अविनश्यन्तम्) उद्धरणहेतुचा भाव नासत नाही असे। (यः पश्यति) जो पाहतो। जाणतो। (सः) तोच। (पश्यति) यथार्थपणे पाहतो। जाणतो.
दुसरा अर्थ :- (विनश्यत्सु) महासंहारी सर्व भूतांचा नाश झाला असताही। (अविनश्यन्तम्) जीवोध्दरणाचा हेतु सर्वांविषयीचा नासत नाही असे। (यःपश्यति सः पश्यति) जो पाहतो। जाणतो तोच यथार्थपणे पाहतो। जाणतो.
व्यापकत्वाचा अर्थ :- (यः) जो ज्ञाता। (विनश्यत्सु सर्वेषु भूतेषु) प्राण्यांचे सर्व देह नाश पावले असताही। (अविनश्यन्तम्) अविनाशी अशा व्यापकत्व धर्माने। (समम्) समभावाने। (परमेश्वरम् तिष्ठन्तम्) परमेश्वराला स्थित असलेला। (पश्यति) पाहतो। जाणतो। (सः पश्यति) तोच पाहतो। जाणतो. ।।२७।।
दुसरा अर्थ :- (विनश्यत्सु) महासंहारी सर्व भूतांचा नाश झाला असताही। (अविनश्यन्तम्) जीवोध्दरणाचा हेतु सर्वांविषयीचा नासत नाही असे। (यःपश्यति सः पश्यति) जो पाहतो। जाणतो तोच यथार्थपणे पाहतो। जाणतो.
व्यापकत्वाचा अर्थ :- (यः) जो ज्ञाता। (विनश्यत्सु सर्वेषु भूतेषु) प्राण्यांचे सर्व देह नाश पावले असताही। (अविनश्यन्तम्) अविनाशी अशा व्यापकत्व धर्माने। (समम्) समभावाने। (परमेश्वरम् तिष्ठन्तम्) परमेश्वराला स्थित असलेला। (पश्यति) पाहतो। जाणतो। (सः पश्यति) तोच पाहतो। जाणतो. ।।२७।।
१३.२८श्री भगवानुवाच
समं पश्यन्हि सर्वत्र। समवस्थितमीश्वरम् ।
न हिनस्त्यात्मनात्मानं। ततो याति परां गतिम् ।।१३/२८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
समम् पश्यन्हि सर्वत्र।
समवस्थितम् ईश्वरम् ।
न हिनस्ति आत्मना आत्मानम्।
ततः याति पराम् गतिम् ।।
समवस्थितम् ईश्वरम् ।
न हिनस्ति आत्मना आत्मानम्।
ततः याति पराम् गतिम् ।।
अन्वय
सर्वत्र। समम्। समवस्थितम्। ईश्वरम्। पश्यन्हि।आत्मना। आत्मानम्। न हिनस्ति। (आत्मानम्। आत्मना न हिनस्ति। ) ततः। परम्। गतिम्। याति.
मराठी अर्थ
(सर्वत्र) सर्व प्राणीमात्रांचे ठाई जीवोद्धरण हेतुने तसेच सर्वात्मक भावे। (समम्) समभावाने। (समवस्थितम्) स्थित असलेल्या। (ईश्वरम्) परमेश्वराला। (पश्यन्हि) यथार्थपणे जाणतो म्हणूनच। (आत्मना) आपल्याद्वारा। (आत्मानम्) कोण्याही आत्म्याचा। जीवात्म्याचा। (न हिनस्ति) नाश करीत नाही. एक नाश तो लौकिक अर्थाने जीवाप्रपंचाचा विभाग करणे। हिंसा करणे. दुसरा नाश तो लौकिक अर्थाचाच मनसा वाचा कर्तव्ये दुखवणे. तिसरा नाश तो अनिष्टी योजणे हा पारमार्थिक नाश. चौथा पारमार्थिक अर्थानेच इष्टापासून काढणे. एवं चहुप्रकारी कोण्याही जीवाचा यथार्थ द्रष्टा पुरुष नाश करीत नाही कारण त्यात ईश्वरद्रोह आहे हे त्याला प्रत्ययाने उमटले आहे. मग बहुसंख्य टीकाकार। (आत्मानम्) स्वतःला। (आत्मना) स्वतःकडूनच। (न हिनस्ति) नाश करून घेत नाही अर्थात आपणच आपला नाश करून घेत नाही। घात करून घेत नाही असा अर्थ करतात. आपल्या मते परमेश्वर सर्व प्राणीमात्रांच्या ठाई जीवोद्धरण हेतुने स्थित आहेत। हे खरं असलं तरी सहाव्या अध्यायी सांगितल्याप्रमाणे ङ्गनात्मानम् अवसादयेत्म म्ह. आपण आपल्या आत्म्याला अधःपाताप्रत जाऊ देऊ नये. सहाव्या अध्यायी हे सांगितलेले असल्यामुळे इथे परस्मिन् आत्म्याला चहूप्रकारी नाशास आपण निमित्त बनू नये। हे... भगवंतांना अभिप्रेत आहे। हेच इथे योग्य आहे. (ततः) अशा आचाराविचारामुळे तो ज्ञाता। (परम्) श्रेष्ठ ऊर्ध्व। (गतिम्) गतीला। (याति) पावतो। जातो. ।।२८।।
१३.२९श्री भगवानुवाच
प्रकृत्यैव च कर्माणि। क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथात्मानं। अकर्तारं स पश्यति ।।१३/२९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकृत्या एव च कर्माणि।
क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथा आत्मानम्।
अकर्तारम् सः पश्यति ।।
क्रियमाणानि सर्वशः ।
यः पश्यति तथा आत्मानम्।
अकर्तारम् सः पश्यति ।।
अन्वय
च। यः। सर्वशः। कर्माणि। प्रकृत्या। एव। क्रियमाणानि।यथा। आत्मानम्। अकर्तारम्। पश्यति। सः। पश्यति.
मराठी अर्थ
दुसरा अर्थ :- च। यः। सर्वशः। कर्माणि। प्रकृत्या एव। क्रियमाणानि।
तथा। आत्मानम्। अकर्तारम्। प्रकृति। सः। पश्यति.
परमेश्वरविषयक देखणे मागील दोन श्लोकी सांगितले.
जीवात्म्याविषयी यथार्थ देखणे त्या ज्ञानियाचे कसे असते ते सांगत आहेत.
(च) आणि। (यः) जो यथार्थ दृष्टा पुरुष। (सर्वशः) सर्व प्रकारांनी। (कर्माणि) संतासंत कर्मे अथवा द्रव्यार्जनादिक इहसंबंधी कर्मे। (प्रकृत्या) संलग्न। देहाभिमानीनी। क्रियाभिमानीनी। युगाभिमानीनी। भोगाभिमानीनी यांच्या प्रेरणेमुळे अथवा राजस तामस सात्त्विकभेदे प्रकृति। देहसंबंधे। (एव) निश्चयेशी। (क्रियमाणानि) केली जाणारी। करवून घेतली जाणारी आहेत। असे जाणतो। (यथा) त्याचप्रमाणे। (आत्मानम्) उपरोक्त संयोगाविरहित आत्म्याला। (अकर्तारम्) काहीही न करणारा असा। (पश्यति) पाहतो। जाणतो। (सः) तो। (पश्यति) जीवांविषयीचं यथार्थ ज्ञान जाणतो. तात्पर्य- इत्यादी संयोग नसल्यास आत्मा (जीव) पूर्ण निष्क्रिय आहे. आता या श्लोकी मळरचनापण घडते पण तो पक्षाचा अर्थ जाणावा.
(च) आणि। (यः) जो ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता। (सर्वशः) सर्व प्रकारांरी रचणे। रिगणे। तादात्मक होणे अशा तिन्ही प्रकारांनी। (कर्माणि) आद्यमळमुख्य सकळ मळ। (प्रकृत्या एव) मायेकडूनच। (क्रियमाणानि) करवून घेतले जाणारे आहेत. पैकी आद्यमळ तो माहेने स्वतःच लावला. खालील मळ मायादत्त सामर्थ्याने रचणे। रिगणे। तादात्मक होणे या तिहीपरी लावून घेतले। (तथा) मायादत्त सामर्थ्यावेगळा अथवा चैतन्यमहं म्हणण्याअर्थी तरी मायेच्या चेष्टकत्वावेगळा। (आत्मानम्) हा जीवात्मा। (अकर्तारम्) निष्क्रिय आहे असे। (पश्यति) ज्ञानदृष्टीने पाहतो. जाणतो। (सः) तोच। (पश्यति) यथार्थपणे पाहतो. ।।२९ ।।
तथा। आत्मानम्। अकर्तारम्। प्रकृति। सः। पश्यति.
परमेश्वरविषयक देखणे मागील दोन श्लोकी सांगितले.
जीवात्म्याविषयी यथार्थ देखणे त्या ज्ञानियाचे कसे असते ते सांगत आहेत.
(च) आणि। (यः) जो यथार्थ दृष्टा पुरुष। (सर्वशः) सर्व प्रकारांनी। (कर्माणि) संतासंत कर्मे अथवा द्रव्यार्जनादिक इहसंबंधी कर्मे। (प्रकृत्या) संलग्न। देहाभिमानीनी। क्रियाभिमानीनी। युगाभिमानीनी। भोगाभिमानीनी यांच्या प्रेरणेमुळे अथवा राजस तामस सात्त्विकभेदे प्रकृति। देहसंबंधे। (एव) निश्चयेशी। (क्रियमाणानि) केली जाणारी। करवून घेतली जाणारी आहेत। असे जाणतो। (यथा) त्याचप्रमाणे। (आत्मानम्) उपरोक्त संयोगाविरहित आत्म्याला। (अकर्तारम्) काहीही न करणारा असा। (पश्यति) पाहतो। जाणतो। (सः) तो। (पश्यति) जीवांविषयीचं यथार्थ ज्ञान जाणतो. तात्पर्य- इत्यादी संयोग नसल्यास आत्मा (जीव) पूर्ण निष्क्रिय आहे. आता या श्लोकी मळरचनापण घडते पण तो पक्षाचा अर्थ जाणावा.
(च) आणि। (यः) जो ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता। (सर्वशः) सर्व प्रकारांरी रचणे। रिगणे। तादात्मक होणे अशा तिन्ही प्रकारांनी। (कर्माणि) आद्यमळमुख्य सकळ मळ। (प्रकृत्या एव) मायेकडूनच। (क्रियमाणानि) करवून घेतले जाणारे आहेत. पैकी आद्यमळ तो माहेने स्वतःच लावला. खालील मळ मायादत्त सामर्थ्याने रचणे। रिगणे। तादात्मक होणे या तिहीपरी लावून घेतले। (तथा) मायादत्त सामर्थ्यावेगळा अथवा चैतन्यमहं म्हणण्याअर्थी तरी मायेच्या चेष्टकत्वावेगळा। (आत्मानम्) हा जीवात्मा। (अकर्तारम्) निष्क्रिय आहे असे। (पश्यति) ज्ञानदृष्टीने पाहतो. जाणतो। (सः) तोच। (पश्यति) यथार्थपणे पाहतो. ।।२९ ।।
१३.३०श्री भगवानुवाच
यदा भूतपृथग्भावं। एकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं। ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।।१३/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा भूतपृथग्भावम्।
एकस्थम् अनुपश्यति ।
ततः एव च विस्तारम्।
ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।।
एकस्थम् अनुपश्यति ।
ततः एव च विस्तारम्।
ब्रह्म सम्पद्यते तदा ।।
अन्वय
यदा। भूतपृथग्भावम्। एकस्थम्। अनुपश्यति। च। ततः। विस्तारम्। तदा। ब्रह्म।संपद्यते.
मराठी अर्थ
अजून जीवात्म्याविषयीचे देखणे यथार्थ द्रष्ट्याचे कसे असते ?
(यदा) जेव्हा। (भूतपृथग्भावम्) पृथक पृथक देहांमये पृथक पृथक असलेला हा जीव। (एकस्थम्) एका ठिकाणी (अव्यक्त अवस्थेत एका ठिकाणी अर्थात तमप्रदेशी) असणारा। (अनुपश्यति) ब्रह्मविद्या श्रुतशास्त्राप्रमाणे जाणतो। (च) आणि। (ततः) त्या तमप्रदेशातूनच। (विस्तारम्) ब्रह्मांडांतर्वृत्ये पृथक पृथक देह... संपादला जातो या अर्थी विस्ताराते पावतो। (तदा) तेव्हा अर्थात असं यथार्थ ज्ञान होतं तेव्हा। (ब्रह्म) निर्गुण ब्रह्म तयाते। (संपद्यते) प्राप्त करून घेतो. साधन अवस्थेत तरी त्या निर्गुण ब्रह्माचे यथार्थ ज्ञान त्यासच असते एणे अर्थ संपद्यते. ।।३०।।
(यदा) जेव्हा। (भूतपृथग्भावम्) पृथक पृथक देहांमये पृथक पृथक असलेला हा जीव। (एकस्थम्) एका ठिकाणी (अव्यक्त अवस्थेत एका ठिकाणी अर्थात तमप्रदेशी) असणारा। (अनुपश्यति) ब्रह्मविद्या श्रुतशास्त्राप्रमाणे जाणतो। (च) आणि। (ततः) त्या तमप्रदेशातूनच। (विस्तारम्) ब्रह्मांडांतर्वृत्ये पृथक पृथक देह... संपादला जातो या अर्थी विस्ताराते पावतो। (तदा) तेव्हा अर्थात असं यथार्थ ज्ञान होतं तेव्हा। (ब्रह्म) निर्गुण ब्रह्म तयाते। (संपद्यते) प्राप्त करून घेतो. साधन अवस्थेत तरी त्या निर्गुण ब्रह्माचे यथार्थ ज्ञान त्यासच असते एणे अर्थ संपद्यते. ।।३०।।
१३.३१श्री भगवानुवाच
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्। परमात्मायमव्ययः ।
शरीरस्थोऽपि कौन्तेय। न करोति न लिप्यते ।।१३/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनादित्वात् निर्गुणत्वात्।
परमात्मा अयम् अव्ययः ।
शरीरस्थः अपि कौन्तेय।
न करोति न लिप्यते ।।
परमात्मा अयम् अव्ययः ।
शरीरस्थः अपि कौन्तेय।
न करोति न लिप्यते ।।
अन्वय
कौन्तेय। अनादित्वात्। निर्गुणत्वात्। अयम्। अव्ययः। परमात्मा। शरीरस्थः अपि।न करोति। न लिप्यते.
मराठी अर्थ
मागे प्रकृती पुरुष विवेक प्रसंगी (बावीसाव्या श्लोकी) परः पुरुषः अर्थात परमेश्वर अवतार सांगितला. तो व्यक्तमंत द्रष्टादि लक्षणांनी वर्णिला. चौथ्या अध्यायात ङ्गन मां कर्माणि लिम्पन्तिङ्ग या श्लोकी अव्यक्त अवस्थेत सृष्टीव्यवस्था गुणकर्मविभागशः सर्वकर्तेपणे करूनही त्या अव्यक्तास ती कर्मे लिपित नाहीत. तसे नवव्या अध्यायी रचना संहार या कर्मांनीही तो अव्यक्त बांधला जात नाही. पण व्यक्त अवस्थेत त्यास कर्मे बाधत असतील? या शंकेच्या निवारणार्थ सांगत आहेत की-
(कौन्तेय) हे कुंतीपुत्रा। (अनादित्वात्) अनादी असल्यामुळे (हा सामान्य अर्थ). स्वतंत्रपणे स्वच्छंदलीळपणे कोणाचीही प्रेरणा नसताना आणि स्वीय आनंदात वृद्धी व्हावी असा कोणताही हेतु नसल्यामुळे। (निर्गुणत्वात्) त्रिगुणातीत असल्यामुळे। (अयम्) हा। (अव्ययम्) ज्याचा कधीच व्यय होत नाही असा। (परमात्मा) सर्वव्यापक। (शरीरस्थः) व्यक्तमंतपणे पुरधार्या होऊन मायापुरात परमाणु संदीस व्यापून। (होऊन)। (अपि) देखील। (न करोति) करीत नाही. याचा अर्थ परमेश्वराचा सकळही व्यापार शक्तीद्वारा। स्वरूप हे सर्वकाळ निष्कर्म असते। अकर्ते असते अथवा जीवा देवतांसारखी त्रिगुणात्मक दुःखदानी कर्मे तो करीत नाही। (न लिप्यते) त्या कर्मांनी तो लपितही होत नाही. ।।३१ ।।
(कौन्तेय) हे कुंतीपुत्रा। (अनादित्वात्) अनादी असल्यामुळे (हा सामान्य अर्थ). स्वतंत्रपणे स्वच्छंदलीळपणे कोणाचीही प्रेरणा नसताना आणि स्वीय आनंदात वृद्धी व्हावी असा कोणताही हेतु नसल्यामुळे। (निर्गुणत्वात्) त्रिगुणातीत असल्यामुळे। (अयम्) हा। (अव्ययम्) ज्याचा कधीच व्यय होत नाही असा। (परमात्मा) सर्वव्यापक। (शरीरस्थः) व्यक्तमंतपणे पुरधार्या होऊन मायापुरात परमाणु संदीस व्यापून। (होऊन)। (अपि) देखील। (न करोति) करीत नाही. याचा अर्थ परमेश्वराचा सकळही व्यापार शक्तीद्वारा। स्वरूप हे सर्वकाळ निष्कर्म असते। अकर्ते असते अथवा जीवा देवतांसारखी त्रिगुणात्मक दुःखदानी कर्मे तो करीत नाही। (न लिप्यते) त्या कर्मांनी तो लपितही होत नाही. ।।३१ ।।
१३.३२श्री भगवानुवाच
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यात्। आकाशं नोपलिप्यते ।
सर्वत्रावस्थितो देहे। तथात्मा नोपलिप्यते ।।१३/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा सर्वगतम् सौक्ष्म्यात्।
आकाशम् न उपलिप्यते ।
सर्वत्र अवस्थितः देहे।
तथा आत्मा न उपलिप्यते ।।
आकाशम् न उपलिप्यते ।
सर्वत्र अवस्थितः देहे।
तथा आत्मा न उपलिप्यते ।।
अन्वय
यथा। सर्वगतम्। सौक्ष्म्यात्। आकाशम्। न। उपलिप्यते।तथा। देहे। सर्वत्र। अवस्थितः। आत्मा। न। उपलिप्यते.
मराठी अर्थ
(यथा) ज्याप्रमाणे। (सर्वगतम्) सर्वत्र असूनही। (सौक्ष्म्यात्) अतिसूक्ष्म असल्यामुळे। (आकाशम्) आकाश हे। (न उपलिप्यते) संबंधित वस्तुच्या गुणधर्मांनी लिप्त होत नाही। (तथा) त्याचप्रमाणे। (देहे) शरीरात। (सर्वत्र) सर्व ठिकाणी। (अवस्थितः) व्यापक असलेला। (आत्मा) साकार परमेश्वर. का? परमेश्वर भक्ताचा आत्मा. तो। (न उपलिप्यते) रजतमादि प्रकृतीजन्य गुणांनी लिप्त होत नाही.
दुसरेनि अर्थ मागील श्लोकी व्यक्तमंत लिप्त होत हे सांगितले आणि ह्या श्लोकी अव्यक्त निराकार तो चिज्जडापासून यक्षिणीपर्यंत ब्रह्मांडस्थांमये जडत्वाच्या परमाणुपासून नित्यनरकातल्याही आखाट्यामध्ये व्यापक असून आकाशन्यायाने लिप्त होत नाही हे सांगितले. ।।३२।।
असा परमेश्वर अलिप्त आणि त्रिगुणातीतच आहे काय ? स्वच्छंदलीळच आहे काय ? ना तो सर्वज्ञही आहे. बुद्धस्वरूपही आहे. यथार्थ प्रकाशकही आहे. ते ह्या श्लोकी सांगतात. हा सनहित संबंध आता मागून संबंध : जय एवं वेत्तिङ्ग असे तेविसाव्या श्लोकात सांगितले ते यथार्थ ज्ञान पुरुषास आपल्या आपण होत असेल ? त्याचा परिहार येथे.
दुसरेनि अर्थ मागील श्लोकी व्यक्तमंत लिप्त होत हे सांगितले आणि ह्या श्लोकी अव्यक्त निराकार तो चिज्जडापासून यक्षिणीपर्यंत ब्रह्मांडस्थांमये जडत्वाच्या परमाणुपासून नित्यनरकातल्याही आखाट्यामध्ये व्यापक असून आकाशन्यायाने लिप्त होत नाही हे सांगितले. ।।३२।।
असा परमेश्वर अलिप्त आणि त्रिगुणातीतच आहे काय ? स्वच्छंदलीळच आहे काय ? ना तो सर्वज्ञही आहे. बुद्धस्वरूपही आहे. यथार्थ प्रकाशकही आहे. ते ह्या श्लोकी सांगतात. हा सनहित संबंध आता मागून संबंध : जय एवं वेत्तिङ्ग असे तेविसाव्या श्लोकात सांगितले ते यथार्थ ज्ञान पुरुषास आपल्या आपण होत असेल ? त्याचा परिहार येथे.
१३.३३श्री भगवानुवाच
यथा प्रकाशयत्येकः। कृत्स्रं लोकमिमं रविः ।
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्वं। प्रकाशयति भारत ।।१३/३३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यथा प्रकाशयति एकः।
कृत्स्रम् लोकम् इमम् रविः ।
क्षेत्रम् क्षेत्री तथा कृत्स्रम्।
प्रकाशयति भारत ।।
कृत्स्रम् लोकम् इमम् रविः ।
क्षेत्रम् क्षेत्री तथा कृत्स्रम्।
प्रकाशयति भारत ।।
अन्वय
भारत। यथा। एकः। रविः। इमम्। कृत्स्रम्। लोकम्। प्रकाशयति।तथा। क्षेत्री। कृत्सम्। क्षेत्रम्। प्रकाशयति.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न अर्जुन। (यथा) ज्याप्रमाणे। (एकः) एकच। (रविः) सूर्य। (इमम्) ह्या। (कृत्सनम्) संपूर्ण। (लोकम्) जगाला। (प्रकाशति) प्रकाशित करतो। सुस्पष्ट दाखवतो। (तथा) त्याचप्रमाणे। (क्षेत्री) परमेश्वर (ह्याच अध्यायाच्या दुसऱ्या श्लोकी भगवंतांनी परमेश्वराला क्षेत्रज्ञ म्हटले आहे. जसा तसा क्षेत्रज्ञ परमेश्वरच होय. बोधवंत दिधल्या धर्माचा क्षेत्रज्ञ आहे. आणि बोधविरहित मनुष्यदेहधारी कोरे अथवा प्रमादिये ते पूर्वपक्षाचे क्षेत्रज्ञ आहेत. त्यांनाही एके परीचे क्षेत्राचे ज्ञान आहे. पण ते बव्हंशी अन्यथा आहे म्हणून ते पूर्वपक्षे क्षेत्रज्ञ). (कृत्सम्) संपूर्ण। (क्षेत्रम्) क्षेत्राला। (प्रकाशयति) प्रकाशित करतो. इथे क्षेत्र शब्दाने मायामुख्य सकळ देवता आणि पंचभौतिक त्रिगुणात्मक अवघा प्रपंच जाणावा. ।।३३।।
१३.३४श्री भगवानुवाच
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवं। अन्तरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षं च। ये विदुर्यान्ति ते परम् ।।१३/३४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः एवम्।
अन्तरम् ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षम् च।
ये विदुः यान्ति ते परम् ।।
अन्तरम् ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमोक्षम् च।
ये विदुः यान्ति ते परम् ।।
अन्वय
एवम्। क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः अन्तरम्। च। भूतप्रकृतिमोक्षम्। ये। ज्ञानचक्षुषा। विदुः। ते। परम् यान्ति.
मराठी अर्थ
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगाचे यथातथ्य ज्ञान आणि त्या ज्ञानाचे कार्य ज्याचे ठायी बाणले आहे त्या पुरुषाची लभ्यता उपसंहारी सांगत आहेत.
(एवम्) अशाप्रकारे। (क्षेत्रक्षेज्ञयोः) क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातील। (अंतरम्) भेद (मग व्याप्तीचेनि अर्थे क्षेत्राक्षेत्रातला भेद म्हणजेच परा प्रकृती आणि अपरा प्रकृती असा भेद। जड प्रकृती आणि चेतन प्रकृती असा भेद। क्षेत्रज्ञा क्षेत्रज्ञातला भेद। एक सामान्य क्षेत्रज्ञ तो अज्ञान आणि एक विशेष क्षेत्रज्ञ तो बोधवंत आणि एक अतिविशेष सर्वश्रेष्ठ क्षेत्रज्ञ तो परमेश्वर। क्षेत्र म्हणजे बोध्य जीव आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजे बोधदाता व्यक्तमंत अवतार)। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (भूतप्रकृतिमोक्षम्) जीवात्म्याचा प्रकृती आणि तिचा विकार यापासून सुटण्याचा उपाय (ह्याच अध्यायात सात ते अकरा या पाच श्लोकी सांगितला. चोविस आणि पंचवीस या दोन श्लोकी सांगितला). (ये) जे साधक। (ज्ञानचक्षुषा) ज्ञानरूप नेत्रांनी। (विदुः) तत्त्वतः ज्ञानाचे कार्य करीतसांते जाणतात. (ते) ते साधक। (परम यान्ति) निःश्रेयसास (ते साध्य निःश्रेयसाप्रत) जातात. ।।३४।।
(एवम्) अशाप्रकारे। (क्षेत्रक्षेज्ञयोः) क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातील। (अंतरम्) भेद (मग व्याप्तीचेनि अर्थे क्षेत्राक्षेत्रातला भेद म्हणजेच परा प्रकृती आणि अपरा प्रकृती असा भेद। जड प्रकृती आणि चेतन प्रकृती असा भेद। क्षेत्रज्ञा क्षेत्रज्ञातला भेद। एक सामान्य क्षेत्रज्ञ तो अज्ञान आणि एक विशेष क्षेत्रज्ञ तो बोधवंत आणि एक अतिविशेष सर्वश्रेष्ठ क्षेत्रज्ञ तो परमेश्वर। क्षेत्र म्हणजे बोध्य जीव आणि क्षेत्रज्ञ म्हणजे बोधदाता व्यक्तमंत अवतार)। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (भूतप्रकृतिमोक्षम्) जीवात्म्याचा प्रकृती आणि तिचा विकार यापासून सुटण्याचा उपाय (ह्याच अध्यायात सात ते अकरा या पाच श्लोकी सांगितला. चोविस आणि पंचवीस या दोन श्लोकी सांगितला). (ये) जे साधक। (ज्ञानचक्षुषा) ज्ञानरूप नेत्रांनी। (विदुः) तत्त्वतः ज्ञानाचे कार्य करीतसांते जाणतात. (ते) ते साधक। (परम यान्ति) निःश्रेयसास (ते साध्य निःश्रेयसाप्रत) जातात. ।।३४।।
।। अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।।
१४.०१श्री भगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि। ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् ।
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे। परां सिद्धिमितो गताः ।।१४/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
परम् भूयः प्रवक्ष्यामि।
ज्ञानानाम् ज्ञानम् उत्तमम् ।
यत् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे।
पराम् सिद्धिम् इतः गताः ।।
ज्ञानानाम् ज्ञानम् उत्तमम् ।
यत् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे।
पराम् सिद्धिम् इतः गताः ।।
अन्वय
ज्ञानानाम्। उत्तमम्। परम्। ज्ञानम्। भूयः। प्रवक्ष्यामि।यत्। झात्वा। सर्वे। मुनयः। इतः। पराम्। सिद्धिम्। गताः.
मराठी अर्थ
तेराव्या अध्यायाच्या उपसंहारी भूतप्रकृतिमोक्षम् हा सांकेतिक शब्द आला आहे. तेव्हा भूतप्रकृतिबंध कसा असतो? कशामुळे असतो? अशी शंका सहजच पडते म्हणून त्या शंकेच्या निवारणार्थ भगवंत आधी ज्ञानाचे महत्व वर्णन करून त्या बंधाचे सविस्तर वर्णन करतात. पुढे अर्जुनाच्या पृच्छेवरून त्या बंधापासून मुक्त होण्याचे साधन आणि मुक्त झालेल्या पुरुषाचे लक्षण वर्णन करतील.
(श्रीभगवानुवाच) श्रीकृष्ण भगवंत म्हणाले। (ज्ञानानाम्) ज्ञानातील (जीवा देवतांची ज्ञाने सामान्यज्ञान। खंडज्ञान। विज्ञान। विशेषज्ञान सांगितली. त्या ज्ञानातील उत्तम ज्ञान असा अर्थ इथे घ्यायचा नाही. तसा अर्थ भगवंतांना अभिप्रेत असेल तर ज्ञानापेक्षा असा अर्थ ज्ञानानाम् या शब्दाचा करायला पाहिजे. इथे परमेश्वरोक्त ज्ञान ते जीवाचे। देवतेचे प्रपंचाचे जजे जैसे असे ते तैसा जाणिजेङ्ग या वचनाप्रमाणे सांगितले गेले आहे. त्या ज्ञानातील)। (उत्तमम्) जीवाला श्रेयस्कर एणे अर्थ उत्तम। (परम्) श्रेष्ठ असे। (ज्ञानम्) ज्ञान। (भूयः) पुनश्च (प्रवक्ष्यामि) तुला सांगतो। (यत्) जे। (ज्ञात्वा) जाणून घेऊन अथवा जाणल्याने। (सर्वे) सर्ष। (मुनयः) मननशील मौनशील ब्रह्मविद्येचे साधक। (इतः) या संसारचक्रातून मुक्त होतसांते। (पराम्) परम श्रेष्ठ अशा। (सिद्धिम्) नैष्कर्यं सिद्धीला। मुक्त अवस्थेला। (गताः) पावले आहेत. ।।१।।
(श्रीभगवानुवाच) श्रीकृष्ण भगवंत म्हणाले। (ज्ञानानाम्) ज्ञानातील (जीवा देवतांची ज्ञाने सामान्यज्ञान। खंडज्ञान। विज्ञान। विशेषज्ञान सांगितली. त्या ज्ञानातील उत्तम ज्ञान असा अर्थ इथे घ्यायचा नाही. तसा अर्थ भगवंतांना अभिप्रेत असेल तर ज्ञानापेक्षा असा अर्थ ज्ञानानाम् या शब्दाचा करायला पाहिजे. इथे परमेश्वरोक्त ज्ञान ते जीवाचे। देवतेचे प्रपंचाचे जजे जैसे असे ते तैसा जाणिजेङ्ग या वचनाप्रमाणे सांगितले गेले आहे. त्या ज्ञानातील)। (उत्तमम्) जीवाला श्रेयस्कर एणे अर्थ उत्तम। (परम्) श्रेष्ठ असे। (ज्ञानम्) ज्ञान। (भूयः) पुनश्च (प्रवक्ष्यामि) तुला सांगतो। (यत्) जे। (ज्ञात्वा) जाणून घेऊन अथवा जाणल्याने। (सर्वे) सर्ष। (मुनयः) मननशील मौनशील ब्रह्मविद्येचे साधक। (इतः) या संसारचक्रातून मुक्त होतसांते। (पराम्) परम श्रेष्ठ अशा। (सिद्धिम्) नैष्कर्यं सिद्धीला। मुक्त अवस्थेला। (गताः) पावले आहेत. ।।१।।
१४.०२श्री भगवानुवाच
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य। मम साधग्र्यमागताः ।
सर्गेऽपि नोपजायन्ते। प्रलये न व्यथन्ति च ।।१४/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इदम् ज्ञानम् उपाश्रित्य।
मम साधग्र्यम् अगताः ।
सर्गे अपि न उपजायन्ते।
प्रलये न व्यथन्ति च ।।
मम साधग्र्यम् अगताः ।
सर्गे अपि न उपजायन्ते।
प्रलये न व्यथन्ति च ।।
अन्वय
इदम्। ज्ञानम्। उपाश्रित्य। मम। साधग्र्यम्। आगताः।सर्गे। न उपजायन्ते। च। प्रलये अपि। न व्यथन्ति.
मराठी अर्थ
ते ज्ञान उत्तम श्रेष्ठ कसे कोण्या अर्थी ? आणि मुनिजन परासिद्धीला पावलेती परासिद्धी कोणती? ते सांगत आहेत.
(इदम्) या। (ज्ञानम्) ज्ञानाच्या। (उपाश्रित्य) आश्रयाने अर्थात या ज्ञानाधार साधन आचरून। या ज्ञानानुसार माझे चिंतन करून ते मुनीजन। (मम) माझ्या। (साधग्र्यम्) स्वरूपासादृश्यतेला। (आनताः) पावले. मी जसा त्रिगुणातीत आहे। मुक्त आहे। स्वात्मरमण आहे. तसेच ते झाले हीच ती परासिद्धी होय. असे
मुनीजन साध्य प्राप्त झाल्यावर। (व्सर्ने) सृष्ट्यारंभी पुन्हा। (न उपजायन्ते) जन्माला येत नाही। (च) आणि। (प्रलये अपि) महासंहारीदेखील। (न व्यथन्ति) व्यथित होत नाहीत. तात्पर्य - उत्पत्ती स्थिती प्रलय तीन्ही अवस्थांचा उत्सर्ग त्यांना नाही. कारण ते नित्यमुक्त झाले. ।।२।।
(इदम्) या। (ज्ञानम्) ज्ञानाच्या। (उपाश्रित्य) आश्रयाने अर्थात या ज्ञानाधार साधन आचरून। या ज्ञानानुसार माझे चिंतन करून ते मुनीजन। (मम) माझ्या। (साधग्र्यम्) स्वरूपासादृश्यतेला। (आनताः) पावले. मी जसा त्रिगुणातीत आहे। मुक्त आहे। स्वात्मरमण आहे. तसेच ते झाले हीच ती परासिद्धी होय. असे
मुनीजन साध्य प्राप्त झाल्यावर। (व्सर्ने) सृष्ट्यारंभी पुन्हा। (न उपजायन्ते) जन्माला येत नाही। (च) आणि। (प्रलये अपि) महासंहारीदेखील। (न व्यथन्ति) व्यथित होत नाहीत. तात्पर्य - उत्पत्ती स्थिती प्रलय तीन्ही अवस्थांचा उत्सर्ग त्यांना नाही. कारण ते नित्यमुक्त झाले. ।।२।।
१४.०३श्री भगवानुवाच
मम योनिर्महद्ब्रह्म। तस्मिन्नर्भ दधाम्यहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानां। ततो भवति भारत ।।१४/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मम योनिः महत् ब्रह्म।
तस्मिन् गर्भम् दद्यमि अहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानाम्।
ततः भवति भारत ।।
तस्मिन् गर्भम् दद्यमि अहम् ।
सम्भवः सर्वभूतानाम्।
ततः भवति भारत ।।
अन्वय
मम। महत् ब्रह्म। योनिः। अहम्। तस्मिन्। गर्भम्। दद्यामि।ततः। सर्वभूतानाम्। सम्भवः। भवति। भारत.
मराठी अर्थ
सर्ग म्हणजे सृष्टी. ती आपोआय रचली जाते काय ? किंवा मागा नवव्या अध्यायी दहाव्या श्लोकी आणि आठव्या श्लोकी रचना संहार सांगितला. ती रचना कृष्टांताद्वारे समजवून सांगत आहेत.
(मम) माझी। (महाह्म) दृश्य जगताला व्यापून अगणित पटीने उरलेली आहे. अशी जी माया। (योनिः) गर्भ धारण करण्याचे स्थान होय। (अहम्) मी (अव्यक्त परमेश्वर)। (तस्मिन्) त्या योनीच्या ठिकाणी। (गर्भम्) प्रवृत्तीरूप गर्भ। (क्थानि) स्थापित करतो। (ततः) त्या प्रवृत्तीमुळे अव्यक्त मायेच्या तमस्वरूपातून। (सर्वभूतानाम्) चतुर्विध कर्मफळीच्या जीवांचे। (संभवः) तमातून हरितात येणे। (भवति) होते। (भारत) हे अर्जुना तू समून घे. ।।३।।
(मम) माझी। (महाह्म) दृश्य जगताला व्यापून अगणित पटीने उरलेली आहे. अशी जी माया। (योनिः) गर्भ धारण करण्याचे स्थान होय। (अहम्) मी (अव्यक्त परमेश्वर)। (तस्मिन्) त्या योनीच्या ठिकाणी। (गर्भम्) प्रवृत्तीरूप गर्भ। (क्थानि) स्थापित करतो। (ततः) त्या प्रवृत्तीमुळे अव्यक्त मायेच्या तमस्वरूपातून। (सर्वभूतानाम्) चतुर्विध कर्मफळीच्या जीवांचे। (संभवः) तमातून हरितात येणे। (भवति) होते। (भारत) हे अर्जुना तू समून घे. ।।३।।
१४.०४श्री भगवानुवाच
सर्वयोनिषु कौन्तेय। मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद्योनिज्ञ। अहं बीजग्रदः पिता ।।१४/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वयोनिषु कौन्तेय।
मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासाम् ब्रह्म महदू योनिः।
अहम् बीजप्रदः पिता ।।
मूर्तयः सम्भवन्ति याः ।
तासाम् ब्रह्म महदू योनिः।
अहम् बीजप्रदः पिता ।।
अन्वय
कौन्तेय। सर्वयोनिषु। याः। मूर्तयः। सम्भवन्ति।तासाम्। महद् ब्रह्म। योनिः। अहम्। बीजप्रदः। पिता.
मराठी अर्थ
तमातून हरितात आलेल्या जीवांची पुढे कव्हा गती म्हणशील तर
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (सर्वयोनिषु) सर्व स्थूल देहांमये। जडत्वीच्या परमाणुपासून अवगळा चिज्जड फळापर्यंत सर्व ठिकाणी। (याः) जी। (मूर्तयः) त्या त्या देहाच्या आकाराने जीव। (सम्भवन्ति) संपादले जातात. (तान्ताम्) त्या सर्व जीवांचे। (महदू ब्रह्म) अव्यक्त माया। (योनिः) तमप्रदेशरूप गर्भात धारण करणारी माता होय आणि। (अहम्) मी अव्यक्त त्र्यंश स्वरूप परमेश्वर। (बीजप्रकः) प्रवृत्तीरूप बीज स्थापित करणारा। (पिता) जनक होय. मागील तिसऱ्या श्लोकी सांगीतले निराकार परमेश्वराच्या सत्तेला श्रीकृष्ण चक्रवर्तीनी मम या शब्दाने व्यक्ताची सत्ता म्हटले आणि निराकार परमेश्वराला अहम् म्ह. प्रथम पुरुषी एकवचनी सर्वनामाने निर्देशून व्यक्ता अव्यक्तात अभेद असल्याचे सुचविले आहे. ।।४।।
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (सर्वयोनिषु) सर्व स्थूल देहांमये। जडत्वीच्या परमाणुपासून अवगळा चिज्जड फळापर्यंत सर्व ठिकाणी। (याः) जी। (मूर्तयः) त्या त्या देहाच्या आकाराने जीव। (सम्भवन्ति) संपादले जातात. (तान्ताम्) त्या सर्व जीवांचे। (महदू ब्रह्म) अव्यक्त माया। (योनिः) तमप्रदेशरूप गर्भात धारण करणारी माता होय आणि। (अहम्) मी अव्यक्त त्र्यंश स्वरूप परमेश्वर। (बीजप्रकः) प्रवृत्तीरूप बीज स्थापित करणारा। (पिता) जनक होय. मागील तिसऱ्या श्लोकी सांगीतले निराकार परमेश्वराच्या सत्तेला श्रीकृष्ण चक्रवर्तीनी मम या शब्दाने व्यक्ताची सत्ता म्हटले आणि निराकार परमेश्वराला अहम् म्ह. प्रथम पुरुषी एकवचनी सर्वनामाने निर्देशून व्यक्ता अव्यक्तात अभेद असल्याचे सुचविले आहे. ।।४।।
१४.०५श्री भगवानुवाच
सत्त्वं रजस्तम इति। गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबश्वन्ति महाबाहो। देहे देहिनमव्ययम् ।।१४/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सत्त्वम् रजः तमः इति।
गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्वन्ति महाबाहो।
देहे देहिनम् अव्ययम् ।।
गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ।
निबध्वन्ति महाबाहो।
देहे देहिनम् अव्ययम् ।।
अन्वय
महाबाहो। सत्त्वम्। रजः। तमः। इति। प्रकृतिसम्भवाः। गुणाः। अव्ययम्। देहिनम्। देहे। निबश्यन्ति. : ।:
मराठी अर्थ
भुतप्रकृती बंध तो कोणता?
दुसरा अर्थ :- देहे। देहिनम्। निवघ्नन्ति.
(महावाले) हे अजानबाहो अर्जुना। माने भूतांना मोक्ष होतो ज्या ज्ञानामुळे ते ज्ञान जाणणारे महात्मे परब्रह्माला प्राप्त होतात असे सांगितले. तेव्हा बंध तो कोणता तो इथून पुढे सांगत आहोत की (सत्त्वम्) सत्व गुण। (रजः) रजोगुण। (तमः) तमोगुण। (इति) असे हे। (प्रकृतिसंभवाः) परा प्रकृतीपासून उत्पन्न होणारे आणि अपरा प्रकृतीच्या माध्यमाने अनुभवास येणारे। (गुजाः) तिन्ही गुण। (अव्ययम्) अविनाशी अशा या। (केहितम्) देहधारी जीवात्म्याला। (केहे) शरीरात। (तिययन्ति) बांधून ठेवतात अर्थात या तिन्ही गुणांमुळेच जीवाला देहाची आसक्ती हाच बंध प्राप्त होतो.
दूसरा अर्थ :- (देहे) शरीरात असलेल्या। (देहिनम्) जीवात्म्याला। (निवधून्ति) ते गुण आपापल्या कार्यात आसक्त करतात. आता त्याचे कार्य कोणते ते पुढा सांगतील. ।।५।।
दुसरा अर्थ :- देहे। देहिनम्। निवघ्नन्ति.
(महावाले) हे अजानबाहो अर्जुना। माने भूतांना मोक्ष होतो ज्या ज्ञानामुळे ते ज्ञान जाणणारे महात्मे परब्रह्माला प्राप्त होतात असे सांगितले. तेव्हा बंध तो कोणता तो इथून पुढे सांगत आहोत की (सत्त्वम्) सत्व गुण। (रजः) रजोगुण। (तमः) तमोगुण। (इति) असे हे। (प्रकृतिसंभवाः) परा प्रकृतीपासून उत्पन्न होणारे आणि अपरा प्रकृतीच्या माध्यमाने अनुभवास येणारे। (गुजाः) तिन्ही गुण। (अव्ययम्) अविनाशी अशा या। (केहितम्) देहधारी जीवात्म्याला। (केहे) शरीरात। (तिययन्ति) बांधून ठेवतात अर्थात या तिन्ही गुणांमुळेच जीवाला देहाची आसक्ती हाच बंध प्राप्त होतो.
दूसरा अर्थ :- (देहे) शरीरात असलेल्या। (देहिनम्) जीवात्म्याला। (निवधून्ति) ते गुण आपापल्या कार्यात आसक्त करतात. आता त्याचे कार्य कोणते ते पुढा सांगतील. ।।५।।
१४.०६श्री भगवानुवाच
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्। प्रकाशकमनामयम् ।
सुखसजेन बच्चाति। ज्ञातव्सजेन चानघ ।।१४/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र सत्त्वम् निर्मलत्वात्।
प्रकाशकम् अनामयम् ।
सुखसजेन बच्चाति।
ज्ञानसजेन च अनघ ।।
प्रकाशकम् अनामयम् ।
सुखसजेन बच्चाति।
ज्ञानसजेन च अनघ ।।
अन्वय
तत्र। सत्त्वम्। निर्मलत्वात्। प्रकाशकम्। अनामयम्।अनघ। सुखसङ्गेन। च। ज्ञानसजेन। बच्चाति.
मराठी अर्थ
(तत्र) त्या तीन गुणापैकी। (सत्त्वम्) सत्व गुण हा। (निर्मलत्वात्) निर्मळ असल्यामुळे (हा झाला स्थूळ अर्थ सूक्ष्म अर्थ। वास्तव अर्थ जीवांना निर्मळ वाटतो म्हणून) शिवाय तो। (प्रकाशकम्) त्रिगुणात्मक जाणीवेचा प्रकाश करणारा असल्यामुळे। (अनामयम्) निर्विकार। निरुपद्रव असा भासतो पण। (अनघ) हे निष्याय अर्जुना। तो सत्व गुणदेखील जीवात्म्याला। (सुखराजेन) सात्विक सुखाच्या आसक्तीने। (च) आणि। (ज्ञानसजेत) त्रिगुणात्मक ज्ञानाच्या आसक्तीने। ज्ञानाच्या अभिमानाने सुद्धा। (बयाति) जीवास बंधनात टाकतो. ।।६।।
१४.०७श्री भगवानुवाच
रजो रानात्मकं विद्धि। तृष्णासङ्ग समुद्भवम् ।
तश्निबध्याति कौन्तेय। कर्मसङ्गज देहिनम् ।।१४/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रजः रागात्मकम् विद्धि।
तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तत् निबध्नाति कौन्तेय।
कर्मसङ्गन देहिनम् ।।
तृष्णासङ्गसमुद्भवम् ।
तत् निबध्नाति कौन्तेय।
कर्मसङ्गन देहिनम् ।।
अन्वय
रजः। रानात्मकम्। तृष्णासङ्गसमुद्भवम्। विद्धि।कौन्तेय। तत्। कर्मसङ्गन। देहिनम्। निबध्नाति.
मराठी अर्थ
(रजः) रजोगुण। (रागात्मकम्) आवडी हाच आत्मा आहे ज्याचा असा रागात्मक असून। (तृष्णासङ्गसमुद्भवम्) नाना प्रकारच्या इच्छा आणि विषय पदार्थांची आसक्ती यांना जन्म देणारा आहे। (विद्धि) असे समज. (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (तत्) तो रजोगुण। (कर्मसजन) दृष्टादृष्ट फळ देणाऱ्या मुख्यत्वे ऐहिक सुखफळ देणाऱ्या कर्माच्या आसक्तीत। (केहिनम्) जीवात्म्यास। (निवचन्ति) बांधून ठेवतो. या श्लोकी तृष्णासङ्गसमुद्भवम् या पदाचा अर्थ वेदान्ती टीकाकार कामना आणि आसक्ती यापासून उत्पन्न झालेला असा करतात. ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्यांना संगत अर्थ वर दिलाच आहे. ।।७।।
१४.०८श्री भगवानुवाच
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि। मोहनं सर्वदेहिनाम् ।
ग्रमादालस्यनिद्राभिस्। तन्निवयाति भारत ।।१४/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तमः तु अज्ञानजम् विद्धि।
मोहनम् सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्।
तत् निबयाति भारत ।।
मोहनम् सर्वदेहिनाम् ।
प्रमादालस्यनिद्राभिस्।
तत् निबयाति भारत ।।
अन्वय
तमः। तु। अज्ञानजम्। सर्वदेहिनाम्। मोहनम्। विद्धि।भारत। तत्। प्रमादालस्यनिद्राभिः। निवद्याति.
मराठी अर्थ
(तमः) तमोगुण हा। (तु) मात्र। (अज्ञानजम्) अज्ञानाला जन्म देणारा आहे तसेच। (सर्वदेहिनाम्) सर्व देहधारीयांना (मनुष्य) मुख्यत्वे देही तादात्म्य असलेल्या देहधारियांना। (मोहन) मोहविणारा अर्थात देहात्मभाव उपजविणारा आहे। (विद्धि) आहे असे समज. (आरत) हे अर्जुना। (तत्) तो तमोगुण या जीवात्म्याला। (प्रमादालस्वनिद्रानिः) प्रमाद (चुका करणे। विसर पडणे। अनवधान असणे) आळस। निद्रा (झोप। सुशुप्ती) या तमकार्यात। (निववृन्ति) बांधून ठेवतो. आता इतरांचा अर्थ प्रमाद। आलस्य आणि निद्रा यांच्याद्वारा बंधन करतो. ।।८।।
१४.०९श्री भगवानुवाच
सत्त्वं सुखे सञ्जयति। रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानमावृत्य तु तमः। प्रमादे सञ्जयत्युत ।।१४/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सत्त्वम् सुखे सञ्जयति।
रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानम् आवृत्य तु तमः।
प्रमादे सञ्जयति उत ।।
रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानम् आवृत्य तु तमः।
प्रमादे सञ्जयति उत ।।
अन्वय
भारत। सत्त्वम्। सुखे। संजयति। रजः। कर्मणि।तमः। तु। ज्ञानम्। आवृत्य। उत। प्रमादे। संजयति
मराठी अर्थ
तीन्ही गुणांची लक्षणे मागे सांगितली. तीन्ही गुणांचे स्वरूपही सांगितले. तीन्ही गुणांना कारण परा प्रकृती आहे हेही योतवले. जीवांना बांधणे हे त्याचे कार्य होय. अजून त्या गुणांचा व्यापार संक्षेपाने सांगत आहेत.
(भारत) हे अर्जुना। (सत्त्वम्) सत्त्वगुण। (सुखे) सात्त्विक सुखात। (संजयति) जीवात्म्याला नियुक्त करतो। प्रवृत्त करतो। (रजः) रजोगुण। (कर्मणि) कर्म करण्याचा भाव प्रवृत्त करतो। (तमः) तमोगुण। (तु) मात्र। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। विवेकाला। (आवृत्य) आच्छादन लोपून। (उत) तदनंतर। (प्रमादे) प्रमादात (प्राप्त कर्तव्य न करणे यास प्रमाद म्हणावे.)। (संजयति) योजतो। नियुक्त करतो. ।।९।।
(भारत) हे अर्जुना। (सत्त्वम्) सत्त्वगुण। (सुखे) सात्त्विक सुखात। (संजयति) जीवात्म्याला नियुक्त करतो। प्रवृत्त करतो। (रजः) रजोगुण। (कर्मणि) कर्म करण्याचा भाव प्रवृत्त करतो। (तमः) तमोगुण। (तु) मात्र। (ज्ञानम्) ज्ञानाला। विवेकाला। (आवृत्य) आच्छादन लोपून। (उत) तदनंतर। (प्रमादे) प्रमादात (प्राप्त कर्तव्य न करणे यास प्रमाद म्हणावे.)। (संजयति) योजतो। नियुक्त करतो. ।।९।।
१४.१०श्री भगवानुवाच
रजः सत्त्वं तमश्चैव। तमः सत्त्वं रजस्तथा ।
रजस्तमश्वाभिभूय। सत्त्वं भवति भारत ।।१४/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रजः सत्त्वम् तमः च एव।
तमः सत्त्वम् रजः तथा ।
रजः तमः च अभिभूय।
सत्त्वम् भवति भारत ।
तमः सत्त्वम् रजः तथा ।
रजः तमः च अभिभूय।
सत्त्वम् भवति भारत ।
अन्वय
च। भारत। रजः तमः। अभिभूय। सत्त्वम् भवति।च। रजः सत्त्वम्। तमः। तथा एव। तमः सत्त्वम्। रजः.
मराठी अर्थ
तर असे हे गुण केव्हा कार्य करतात? कसे कार्य करतात ? आणि हे गुण एक सेवडेच असतात काय? या शंकांचे समाधान.
(च) आणि या गुणकार्यांचे स्पष्टीकरण। (भारत) हे अर्जुना। समजून घे। (रजः तमः) रजोगुण आणि तमोगुण या दोघांनाही। (अभिभूयः) माने सारून। दाबून। दडपून। (तत्त्वम् अवति) सत्त्वगुण प्रधानत्वे कार्य करतो। (च) आणि। (रजः तत्त्वम्) रजोगुणाला आणि सत्त्वगुणाला दडपून। (तमः) तमोगुण प्रबळ होतो। (तथा एव) त्याचप्रमाणे। (तमः सत्त्वम्) तमोगुणाला आणि सत्त्वगुणाला मागे हटवून। (रजः) रजोगुण प्रधान होतो. ।।१०।।
(च) आणि या गुणकार्यांचे स्पष्टीकरण। (भारत) हे अर्जुना। समजून घे। (रजः तमः) रजोगुण आणि तमोगुण या दोघांनाही। (अभिभूयः) माने सारून। दाबून। दडपून। (तत्त्वम् अवति) सत्त्वगुण प्रधानत्वे कार्य करतो। (च) आणि। (रजः तत्त्वम्) रजोगुणाला आणि सत्त्वगुणाला दडपून। (तमः) तमोगुण प्रबळ होतो। (तथा एव) त्याचप्रमाणे। (तमः सत्त्वम्) तमोगुणाला आणि सत्त्वगुणाला मागे हटवून। (रजः) रजोगुण प्रधान होतो. ।।१०।।
१४.११श्री भगवानुवाच
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्। प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्यात्। विवृद्धं सत्त्वमित्युत ।।१४/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वद्वारेषु देहे अस्मिन्।
प्रकाशः उपजायते ।
ज्ञानम् यदा तदा विद्यात्।
विवृद्धम् सत्त्वम् इति उत्त ।।
प्रकाशः उपजायते ।
ज्ञानम् यदा तदा विद्यात्।
विवृद्धम् सत्त्वम् इति उत्त ।।
अन्वय
तदा। सत्त्वम् विवृद्धम्। इति उत। विद्यात्.यदा। सर्वद्वारेषु। अस्मिन् देहे। प्रकाशः। ज्ञानम्। उपजायते।
मराठी अर्थ
कोणता गुण प्रधान झाला असता कोणते कार्य वर्तते हे पुढील तीन श्लोकी सांगितले जात आहे. पैकी घरगत श्लोकी सत्त्ववृद्धीचे कार्य सांगत आहेत.
(यदा) जेव्हा। ज्या काळी। (सर्वद्वारेषु) इंद्रिय अंतःकरणाच्या ठायी। (अस्मिन देहे) या देहात। (प्रकाशः) कार्यप्रखरता। तीव्र तत्परता आणि। (ज्ञानम्) त्या त्या इंद्रियांच्या विषयांची सुस्पष्ट जाणीव। (उपजायते) उत्पन्न होते। (तदा) तेव्हा। (सत्त्वम् विवृद्धम्) सत्त्व गुण वृद्धीते पावला आहे. (इति उत्) असेच। (विद्यात्)
समजावे. ।।११।।
(यदा) जेव्हा। ज्या काळी। (सर्वद्वारेषु) इंद्रिय अंतःकरणाच्या ठायी। (अस्मिन देहे) या देहात। (प्रकाशः) कार्यप्रखरता। तीव्र तत्परता आणि। (ज्ञानम्) त्या त्या इंद्रियांच्या विषयांची सुस्पष्ट जाणीव। (उपजायते) उत्पन्न होते। (तदा) तेव्हा। (सत्त्वम् विवृद्धम्) सत्त्व गुण वृद्धीते पावला आहे. (इति उत्) असेच। (विद्यात्)
समजावे. ।।११।।
१४.१२श्री भगवानुवाच
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः। कर्मणामशमः स्पृहा ।
रजस्येतानि जायन्ते। विवृद्धे भरतर्षभ ।।१४/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
लोभः प्रवृत्तिः आरम्भः।
कर्मणाम् अशमः स्पृहा ।
रजव्सि एतानि जायन्ते।
विवृद्धे भरतर्षभ ।।
कर्मणाम् अशमः स्पृहा ।
रजव्सि एतानि जायन्ते।
विवृद्धे भरतर्षभ ।।
अन्वय
लोभः। प्रवृत्तिः। कर्मणाम् आरम्भः। अशमः। स्पृहा।भरतर्षभ। एतानि। रजसि विवृद्धे। जायन्ते.
मराठी अर्थ
(लोभः) परद्रव्य प्राप्त करण्याची इच्छा। हा शांकर अर्थ. आमच्या मते द्रव्य। अन्न। वस्त्र। सत्ता इत्यादि सोडू न शकणे। उचित काळीही उचित पात्रीही द्यावेसे न वाटणे। (प्रवृत्तिः) करत रहावे अशी मानसिकता। (कर्मणाम् आरम्णः) शारीरे वाचिके कर्मे करीतच राहणे। (अशगः) कधीही न तृप्त होणारी। (क्यूहा) इच्छा। लालसा। (अस्तर्यअ) हे भरतश्रेष्ठा। (एतानि) हे सर्व। (एजत्ति विवृजे) (सत्वातमाला हटवून) रजोगुण वृद्धींगत झालेला असतो तेव्हा। (जायन्ते) उद्भवतात. ।।१२।।
१४.१३श्री भगवानुवाच
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च। प्रमादो मोह एव च ।
तमस्येतानि जायन्ते। विवृद्धे कुरुनन्दन ।।१४/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अप्रकाशः अप्रवृत्तिः च।
प्रमादः मोह एव च ।
तमसि एतानि जायन्ते।
विवृद्धे कुरुनन्दन ।।
प्रमादः मोह एव च ।
तमसि एतानि जायन्ते।
विवृद्धे कुरुनन्दन ।।
अन्वय
अप्रकाशः। अप्रवृत्तिः। च। प्रमादः। च। मोहम्।कुरुनन्दन। एतानि एव। तमसि। विवृद्धे। जायन्ते.
मराठी अर्थ
(अग्रकाशः) अविवेक। सारासार विचारांचा अभाव। दुसरेनि अर्थ तत्परता नसणे. जैसे नावा एका करीन म्हणे। (अप्रवृत्तिः) सात्विक कर्मे करण्याविषयी अनिच्छा। सात्विक कर्मांत प्रवृत्त न होणे। (च) आणि। (प्रमादः) प्राप्तकर्तव्य करावेसे वाटत नाही आणि केलेच तर त्यात चुकाच खुप करणे। (च) आणि। (मोहम्) अन्यथाक्षान। (कुरुनन्दन) हे अर्जुना। (एतानि एव) हे सर्वच। (तमसि विवृद्धे) रजासत्याला दडपून जेव्हा तमोगुण वाढलेला असतो तेव्हा। (जायन्ते) उत्पन्न होतात. ।।१३।।
१४.१४श्री भगवानुवाच
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु। प्रलयं याति देहभृत् ।
तदोत्तमविदां लोकान्। अमलान्प्रतिपद्यते ।।१४/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु।
प्रलयम् याति देहभृत् ।
तत् उत्तमविदाम् लोकान्।
अमलान् प्रतिपद्यते ।।
प्रलयम् याति देहभृत् ।
तत् उत्तमविदाम् लोकान्।
अमलान् प्रतिपद्यते ।।
अन्वय
यदा। देहभृत्। सत्वे प्रवृद्धे। प्रलयम्। याति। तदा तु.उत्तमविदाम्। अमलान्। लोकान्। प्रतिपद्यते.
मराठी अर्थ
गत तीन्ही श्लोकी गुणांचे व्यापार कार्य थोडक्यात सांगितले. आता गुणवृद्धीचा परिणाम अथवा फळनिष्पत्ती सांगतात. देहावसानसमयी कोणता गुण वृद्धींगत झाला असता कोणते फळ होते ते दोन श्लोकी सांगत आहेत.
(यदा) ज्यावेळी। जेव्हा। (देहभृत) हा देहधारी जीवात्मा। (सत्त्वे प्रवृद्धे) सत्त्व गुणाची वृद्धी झालेली आहे अशा अवस्थेत। (प्रलयम्) मृत्यु। (याति) पावतो। (तदा तु) तेव्हा तर तो। (उत्तमविदाम्) मनुष्य देहधाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ ज्ञान। देखणे असलेल्या। (अमलान्) दिव्य। (लोकान्)। (यक्षिणीपासून चैतन्यफळापर्यंत)
लोकांना। (प्रतिपद्यते) प्राप्त होतो. ।।१४।।
(यदा) ज्यावेळी। जेव्हा। (देहभृत) हा देहधारी जीवात्मा। (सत्त्वे प्रवृद्धे) सत्त्व गुणाची वृद्धी झालेली आहे अशा अवस्थेत। (प्रलयम्) मृत्यु। (याति) पावतो। (तदा तु) तेव्हा तर तो। (उत्तमविदाम्) मनुष्य देहधाऱ्यांपेक्षा श्रेष्ठ ज्ञान। देखणे असलेल्या। (अमलान्) दिव्य। (लोकान्)। (यक्षिणीपासून चैतन्यफळापर्यंत)
लोकांना। (प्रतिपद्यते) प्राप्त होतो. ।।१४।।
१४.१५श्री भगवानुवाच
रजसि प्रलयं गत्वा। कर्मसद्रिषु जायते ।
तथा प्रलीनस्तमसि। मूढयोनिषु जायते ।।१४/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रजसि प्रलयम् गत्वा।
कर्मसग्रिषु जायते ।
तथा प्रलीनः तमसि।
मूढयोनिषु जायते ।।
कर्मसग्रिषु जायते ।
तथा प्रलीनः तमसि।
मूढयोनिषु जायते ।।
अन्वय
रजसि। प्रलयम्। गत्वा। कर्मसग्रिषु। जायते।तथा। तमसि। प्रलीनः। मूढयोनिषु। जायते.
मराठी अर्थ
गत तीन्ही श्लोकी गुणांचे व्यापार कार्य थोडक्यात सांगितले. आता गुणवृद्धीचा परिणाम अथवा फळनिष्पत्ती सांगतात. देहावसानसमयी कोणता गुण वृद्धींगत झाला असता कोणते फळ होते ते दोन श्लोकी सांगत आहेत.
(रजन्ति) (सत्व तम गुण हटवून) रजोगुणाच्या प्राबल्य अवस्थेत। (प्रलयम्) मृत्यु। (गत्वा) पावला असता आधी हा जीव। (कर्मन्तद्रिषु) जिथे अर्थकामांसाठीच कर्मांची आसक्ती आहे अशा देही। (जायते) जन्म पावतो. (तथा) त्याचप्रमाणे। (तमति) (सत्वरज हटवून) तमोगुणाचे प्राध्यान्य अवस्थेत। (प्रलीनः) मृत्यु पावला असता। (मुडयोवियु) मनुष्यदेहाखालील अज्ञानत्वप्रधान। दुःखप्रधान अशा नस्कदेही। (जायते) हा जीव जन्मतो. (हटवून म्हणजे अनुशंनिक असतातच). ।।१५।।
(रजन्ति) (सत्व तम गुण हटवून) रजोगुणाच्या प्राबल्य अवस्थेत। (प्रलयम्) मृत्यु। (गत्वा) पावला असता आधी हा जीव। (कर्मन्तद्रिषु) जिथे अर्थकामांसाठीच कर्मांची आसक्ती आहे अशा देही। (जायते) जन्म पावतो. (तथा) त्याचप्रमाणे। (तमति) (सत्वरज हटवून) तमोगुणाचे प्राध्यान्य अवस्थेत। (प्रलीनः) मृत्यु पावला असता। (मुडयोवियु) मनुष्यदेहाखालील अज्ञानत्वप्रधान। दुःखप्रधान अशा नस्कदेही। (जायते) हा जीव जन्मतो. (हटवून म्हणजे अनुशंनिक असतातच). ।।१५।।
१४.१६श्री भगवानुवाच
कर्मणः सुकृतस्याहुः। सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखं। अज्ञानं तमसः फलम् ।।१४/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्मणः सुकृतस्य आहुः।
सात्विकम् निर्मलम् फलम् ।
रजसः तु फलम् दुःखम्।
अज्ञानम् तमसः फलम् ।।
सात्विकम् निर्मलम् फलम् ।
रजसः तु फलम् दुःखम्।
अज्ञानम् तमसः फलम् ।।
अन्वय
सकृतस्य। कर्मणः। फलम्। निर्मलम्। सात्त्विकम्। तु। रजसः। कर्मणः। फलम्। दुःखम्। तमसः (कर्मणः।) फलम्। अज्ञानम्। आहुः
दुसरा अन्वय-कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकम् निर्मलम् फलम्। रजसस्तु फलम् दुःखम्। अज्ञानम् तमसः फलम्. : ।:
तिसरा अन्वय :- रजसस्तु फलम् दुःखम्। अज्ञानम् तमसः फलम्।
दुसरा अन्वय-कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकम् निर्मलम् फलम्। रजसस्तु फलम् दुःखम्। अज्ञानम् तमसः फलम्. : ।:
तिसरा अन्वय :- रजसस्तु फलम् दुःखम्। अज्ञानम् तमसः फलम्।
मराठी अर्थ
चौदाव्या व पंधराव्या श्लोकी देहभृत शब्दाने बोधवंतही घ्यावा किंबहुना देहभृत शब्दाने भगवंतांना देहाभिमानी देही आसक्त असा मंद प्रतीतीचा आणि बोध गमावणारा बोधवंतच अभिप्रेत असावा. आणि पाचव्या श्लोकापासून तेराव्या श्लोकापर्यंत सांगितलेली गुणकार्ये मुख्यत्वे बोधवंतालाच बांधणारी असल्याचे भगवंतांना अभिप्रेत असावे. बोधवंताची व्यवस्था अशी सांगितली तर चतुर्विधी पडलेल्या अथवा ज्यांना अजून बोध व्हायचा आहे अशा कोऱ्यांविषयीं तीन्ही गुणांची व्यवस्था कशी आहे? ना त्यांनाही हे तीन्ही गुणच सुखदुःख भोगांना कारण आहेत. कसे ते सांगत आहेत.
(सुकृतस्य) संतरूप परोपकारारूप। (कर्मणः) सत्कर्मांचे। (फलम्) साध्य। फळ। (निर्मलम्) निर्मळ। रोगव्याधीरहित। (सात्त्विकम्) सत्त्वप्रधान। सुखप्रधान असे असते। (तु) परंतु। (बजब्सः कर्मणः) राजस कर्मांचे। (फलम्) फळ। (दुःखाम्) दृष्टादृष्टी दुःख असते आणि। (तमतः कर्मणः) तामस कर्माचे। (फलम्) फळ। साध्य। (अज्ञानम्) सारासारखस्तुविवेक नसणे हे मनुष्यदेही आणि देहाच्या पालटी त्या कर्मभोगाचा पर्याय आल्यावर त्या त्या नरकफळी अज्ञान मा अज्ञानच। (आहुः) असे म्हटले जाते.
चौदाव्या पंधराव्या श्लोकाशी सोळाव्या श्लोकाचा दुसरा अन्वय :- सत्ववृध्दीच्या प्रमादियास देहान्तरी पडल्यावर कशी गती होते? बोध राखून चैतन्यफळातून पडल्यावर पुढे त्याची कव्हण गती ?
(कर्मणः सुकृतस्य आहः सात्त्विकं निर्मलं फलम्) तो पुरूष बहूधा पुण्यकर्मेच करतो आणि त्यास सत्वप्रधान सुखप्रधान फळे प्राप्त होतात. आता त्यास सर्व काळ सुखफळेच प्राप्त होत असतील?। (रजसस्तु फलं दुःखम्) त्यास क्वचित राजस कर्मे घडून दुःखफळेही प्राप्त होतात आणि। (अज्ञानं तमसः फलम्) या सूत्राप्रमाणे क्वचित तामस कर्मे घडून दुःखरूप निव्वळ आज्ञान अशा नरकयोनीपण प्राप्त होतात.
तिसरा अन्वय :- रजोगुणाची वृध्दी होऊन अथवा तमोगुणाची वृध्दी होऊन पर्यायी पडलेल्याची कव्हण गती?। (रजसस्तु फलं दुःखम्) त्यांना राजस कर्मे घडून दुःखफळे प्राप्त होतात आणि। (अज्ञानम् तमसः फलम्) तामस कर्मे घडून नरकयोनी प्राप्त होतात. ।।१६।।
(सुकृतस्य) संतरूप परोपकारारूप। (कर्मणः) सत्कर्मांचे। (फलम्) साध्य। फळ। (निर्मलम्) निर्मळ। रोगव्याधीरहित। (सात्त्विकम्) सत्त्वप्रधान। सुखप्रधान असे असते। (तु) परंतु। (बजब्सः कर्मणः) राजस कर्मांचे। (फलम्) फळ। (दुःखाम्) दृष्टादृष्टी दुःख असते आणि। (तमतः कर्मणः) तामस कर्माचे। (फलम्) फळ। साध्य। (अज्ञानम्) सारासारखस्तुविवेक नसणे हे मनुष्यदेही आणि देहाच्या पालटी त्या कर्मभोगाचा पर्याय आल्यावर त्या त्या नरकफळी अज्ञान मा अज्ञानच। (आहुः) असे म्हटले जाते.
चौदाव्या पंधराव्या श्लोकाशी सोळाव्या श्लोकाचा दुसरा अन्वय :- सत्ववृध्दीच्या प्रमादियास देहान्तरी पडल्यावर कशी गती होते? बोध राखून चैतन्यफळातून पडल्यावर पुढे त्याची कव्हण गती ?
(कर्मणः सुकृतस्य आहः सात्त्विकं निर्मलं फलम्) तो पुरूष बहूधा पुण्यकर्मेच करतो आणि त्यास सत्वप्रधान सुखप्रधान फळे प्राप्त होतात. आता त्यास सर्व काळ सुखफळेच प्राप्त होत असतील?। (रजसस्तु फलं दुःखम्) त्यास क्वचित राजस कर्मे घडून दुःखफळेही प्राप्त होतात आणि। (अज्ञानं तमसः फलम्) या सूत्राप्रमाणे क्वचित तामस कर्मे घडून दुःखरूप निव्वळ आज्ञान अशा नरकयोनीपण प्राप्त होतात.
तिसरा अन्वय :- रजोगुणाची वृध्दी होऊन अथवा तमोगुणाची वृध्दी होऊन पर्यायी पडलेल्याची कव्हण गती?। (रजसस्तु फलं दुःखम्) त्यांना राजस कर्मे घडून दुःखफळे प्राप्त होतात आणि। (अज्ञानम् तमसः फलम्) तामस कर्मे घडून नरकयोनी प्राप्त होतात. ।।१६।।
१४.१७श्री भगवानुवाच
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं। रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो। भवतोऽज्ञानमेव च ।। १४/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सत्त्वात् सञ्जायते ज्ञानम्।
रजसः लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसः।
भवतः अज्ञानम् एव च ।।
रजसः लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसः।
भवतः अज्ञानम् एव च ।।
अन्वय
सत्त्वात्। ज्ञानम्। संजायते। च। रजसः। लोभ एव।च। तमसः। प्रमादमोहौ। भवतः। अज्ञानम् एव.
मराठी अर्थ
( देहांतरी पडल्यावर त्यांना अशी कर्म का घडतात? त्याचे कारण सांगतात
(सत्त्वात्) सत्त्व गुणामुळे किंवा सत्त्व गुणापासून। (ज्ञानम्) त्रिगुणात्मक ज्ञान। पुण्यकर्मांचे ज्ञान। (संजायते) उत्पन्न होते। (च) आणि। (रजसः) रजो गुणामुळे। (लोभः एव) लोभच उत्पन्न होतो. केचित् मते एव अव्ययाचा इथे देखील असा अर्थ घ्यावा. तद्नुसार अर्थ केल्यास रजोगुणापासून (पुण्यकर्मांचे ज्ञान होऊन आणि) लोभदेखील उत्पन्न होतो। (च) आणि। (तमसः) तमो गुणामुळे किंवा तमो गुणापासून। (प्रमाद्मोही) प्राप्त कर्तव्यपालनी अदक्षता तो प्रमाद। मोह म्हणजे अन्यथाज्ञान. प्रमाद शब्दाचा दुसरा अर्थ चुका करणे। अवधान नसणे। लक्ष नसणे असा पण होतो। (भवतः) उत्पन्न होतात आणि। (अज्ञातम् एव) अज्ञानदेखील उद्भवते. ।।१७।।
(सत्त्वात्) सत्त्व गुणामुळे किंवा सत्त्व गुणापासून। (ज्ञानम्) त्रिगुणात्मक ज्ञान। पुण्यकर्मांचे ज्ञान। (संजायते) उत्पन्न होते। (च) आणि। (रजसः) रजो गुणामुळे। (लोभः एव) लोभच उत्पन्न होतो. केचित् मते एव अव्ययाचा इथे देखील असा अर्थ घ्यावा. तद्नुसार अर्थ केल्यास रजोगुणापासून (पुण्यकर्मांचे ज्ञान होऊन आणि) लोभदेखील उत्पन्न होतो। (च) आणि। (तमसः) तमो गुणामुळे किंवा तमो गुणापासून। (प्रमाद्मोही) प्राप्त कर्तव्यपालनी अदक्षता तो प्रमाद। मोह म्हणजे अन्यथाज्ञान. प्रमाद शब्दाचा दुसरा अर्थ चुका करणे। अवधान नसणे। लक्ष नसणे असा पण होतो। (भवतः) उत्पन्न होतात आणि। (अज्ञातम् एव) अज्ञानदेखील उद्भवते. ।।१७।।
१४.१८श्री भगवानुवाच
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वरया। मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था। अधो गच्छन्ति तामसाः ।।१४/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उर्ध्वम् गच्छन्ति सत्त्वस्थाः।
मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्थाः।
अधः गच्छन्ति तामसाः ।।
मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्थाः।
अधः गच्छन्ति तामसाः ।।
अन्वय
सत्त्वस्थाः। उर्ध्वम्। गच्छन्ति। राजसाः। मध्ये। तिष्ठन्ति।तामसाः। जघन्यगुणवृत्तिस्थाः। अधः। गच्छन्ति.
मराठी अर्थ
आता तीन्ही गुणांच्या कार्याचा सारांश सांगतात.
(सत्त्वत्याः) सत्त्व गुणात स्थित असलेले पुरुष। (उर्ध्वम्) मनुष्य देहावरौते चैतन्यफळापर्यंत। (गच्छन्ति) जातात। (राजप्ताः) रजोगुणात स्थित असलेले पुरुष। (गध्ये) मनुष्यदेही (मग ते कर्मवशातल्या भोगभूमीतील असो की कर्मभूमीतले असो। श्रीभावे पुरुष)। (तिष्ठन्ति) राहतात। (तामन्ताः) तमोगुणात स्थित असलेले पुरुष। (जघन्यगुणवृत्तिस्याः) सृष्टी व्यवस्थेला उल्लंघण्याची किंवा जघन्य म्हणजे जन घतण्याची म्हणजेच जीवांना अपाय करण्याची वृत्ती असल्यामुळे। (अधः) मनुष्यदेहाखालील नरकयोनींकडे। (गच्छन्ति) जातात. ।।१८।।
(सत्त्वत्याः) सत्त्व गुणात स्थित असलेले पुरुष। (उर्ध्वम्) मनुष्य देहावरौते चैतन्यफळापर्यंत। (गच्छन्ति) जातात। (राजप्ताः) रजोगुणात स्थित असलेले पुरुष। (गध्ये) मनुष्यदेही (मग ते कर्मवशातल्या भोगभूमीतील असो की कर्मभूमीतले असो। श्रीभावे पुरुष)। (तिष्ठन्ति) राहतात। (तामन्ताः) तमोगुणात स्थित असलेले पुरुष। (जघन्यगुणवृत्तिस्याः) सृष्टी व्यवस्थेला उल्लंघण्याची किंवा जघन्य म्हणजे जन घतण्याची म्हणजेच जीवांना अपाय करण्याची वृत्ती असल्यामुळे। (अधः) मनुष्यदेहाखालील नरकयोनींकडे। (गच्छन्ति) जातात. ।।१८।।
१४.१९श्री भगवानुवाच
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं। यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति। मद्भावं सोऽधिगच्छति ।।१४/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न अन्यम् गुणेभ्यः कर्तारम्।
यदा द्रष्टा अनुपश्यति।
गुणेभ्यः च परम् वेत्ति।
मद्भावम् सः अधिगच्छति ।।
यदा द्रष्टा अनुपश्यति।
गुणेभ्यः च परम् वेत्ति।
मद्भावम् सः अधिगच्छति ।।
अन्वय
यदा। द्रष्टा। गुणेभ्यः। अन्यम् कर्तारम्। न अनुपश्यति।च। गुणेभ्यः। परम्। वेत्ति। सः। मद्भावम् : ।:
दुसरा अर्थ :- अधिगच्छति.
दुसरा अर्थ :- अधिगच्छति.
मराठी अर्थ
अकार्य बोधवंत बोध गमावून तीन्ही गुणांच्या बंधनात पडतो; पण सकार्य बोधाच्या पुरुषाची स्थिती कशी असते। देखणे कसे असते ते पुढील दोन श्लोकी सांगून अर्जुनाची जिज्ञासा जागृत करीत आहेत.
(यका) ज्यावेळी। ज्या अवस्थेत। (ब्रष्टा) सकार्य बोधवंत सृष्टीचक्रात। (गुणेभ्यः) तीन्ही गुणांशिवाय। (अन्यम् कर्तारम्) आणखी कोणी कर्ता आहे असे। (न अनुपश्यति) निश्चयपूर्वक या गुणांशिवाय आणखी कोणी कर्ता नाहीच असे जाणतो. शिवाय। (च) अिण। (गुणेभ्यः) या तीन्ही गुणांच्या। (परम्) पलीकडे अतीत अशा मला (व्यक्ताव्यक्त परमेश्वराला)। (वेत्ति) तत्त्वतः जाणतो. तेव्हा। (प्सः) तो अनुरलेला पुरुष। (मद्भावम्) माझ्या स्वरूपाला
दुसरा अर्थ :- माझ्या ठिकाणी असणारे भाव म्हणजे आत्मरमणत्व। निर्विकारत्व। वेचरहितत्व। निरभिमानत्व इत्यादी सद्भावांना)। (अधिगच्छति) प्राप्त होतो.
या श्लोकी आक्षेप असा की। गुण अभावरूप आहेत ते कर्ते कसे असू शकतात ? यथार्थ ज्ञाता तीन्ही गुणांशिवाय आणखी कोणी कर्ता नाही असे निश्वयाने जाणतो अर्थात तीन्ही गुणच कर्ते आहेत. गुण तर अभावरूप आहेत ते कर्ते कसे ? या आक्षेपाचा परिहार : हे वाक्य भावार्थे परिसावे. वास्तविक गुण कर्ते आहेत असे नाही. गुणसंयोगे गुणांची कार्ये अंतःकरणी प्रकटतात. सकार्य बोधाचा पुरुष त्या कार्यात आसक्त होत नाही. आणि मंदमतिचा पुरुष त्या गुणकार्यांमध्ये आसक्त होतो म्हणूनच त्यास सात्विक। राजस। तामस त्रिप्रकारक कर्मे करावीशी वाटतात आणि त्या आसक्तीमुळे ती कर्मे तो करतो. गुणांची आसक्ती हेच याच्या जन्ममरणरूप भूमंतीस कारणीभूत असल्याचे तेराव्या अध्यायात तेविसाव्या (२३) श्लोकात भगवंतांनी सांगितले आहेच. ।।१९।।
(यका) ज्यावेळी। ज्या अवस्थेत। (ब्रष्टा) सकार्य बोधवंत सृष्टीचक्रात। (गुणेभ्यः) तीन्ही गुणांशिवाय। (अन्यम् कर्तारम्) आणखी कोणी कर्ता आहे असे। (न अनुपश्यति) निश्चयपूर्वक या गुणांशिवाय आणखी कोणी कर्ता नाहीच असे जाणतो. शिवाय। (च) अिण। (गुणेभ्यः) या तीन्ही गुणांच्या। (परम्) पलीकडे अतीत अशा मला (व्यक्ताव्यक्त परमेश्वराला)। (वेत्ति) तत्त्वतः जाणतो. तेव्हा। (प्सः) तो अनुरलेला पुरुष। (मद्भावम्) माझ्या स्वरूपाला
दुसरा अर्थ :- माझ्या ठिकाणी असणारे भाव म्हणजे आत्मरमणत्व। निर्विकारत्व। वेचरहितत्व। निरभिमानत्व इत्यादी सद्भावांना)। (अधिगच्छति) प्राप्त होतो.
या श्लोकी आक्षेप असा की। गुण अभावरूप आहेत ते कर्ते कसे असू शकतात ? यथार्थ ज्ञाता तीन्ही गुणांशिवाय आणखी कोणी कर्ता नाही असे निश्वयाने जाणतो अर्थात तीन्ही गुणच कर्ते आहेत. गुण तर अभावरूप आहेत ते कर्ते कसे ? या आक्षेपाचा परिहार : हे वाक्य भावार्थे परिसावे. वास्तविक गुण कर्ते आहेत असे नाही. गुणसंयोगे गुणांची कार्ये अंतःकरणी प्रकटतात. सकार्य बोधाचा पुरुष त्या कार्यात आसक्त होत नाही. आणि मंदमतिचा पुरुष त्या गुणकार्यांमध्ये आसक्त होतो म्हणूनच त्यास सात्विक। राजस। तामस त्रिप्रकारक कर्मे करावीशी वाटतात आणि त्या आसक्तीमुळे ती कर्मे तो करतो. गुणांची आसक्ती हेच याच्या जन्ममरणरूप भूमंतीस कारणीभूत असल्याचे तेराव्या अध्यायात तेविसाव्या (२३) श्लोकात भगवंतांनी सांगितले आहेच. ।।१९।।
१४.२०श्री भगवानुवाच
गुणानेतानतीत्य ब्रीन्। देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैर। विमुक्तोऽमृतमनुते ।।१४/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गुणान् एतान् अतीत्य श्रीन्।
देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैः।
विमुक्तः अमृतम् अनुते ।।
देही देहसमुद्भवान् ।
जन्ममृत्युजरादुःखैः।
विमुक्तः अमृतम् अनुते ।।
अन्वय
देही। एतान्। देहसमुद्भवान्। त्रीन् गुणान्. : ।:
दुसरा अर्थ :- अतीत्य। जन्ममृत्युजरादुःखैः। विमुक्तः। अमृतम्। अनुते.
दुसरा अर्थ :- अतीत्य। जन्ममृत्युजरादुःखैः। विमुक्तः। अमृतम्। अनुते.
मराठी अर्थ
मद्भावम् सः अधिगच्छति तो कसा? कोण्या अर्थी?
(देही) देहधारी साधनवंत पुरुष (पूर्वावस्थेत सकार्य बोधवंतालाही काही ना काही देही तादात्म्य असते म्हणून त्यातही भगवंत देही शब्दाने निर्देशित आहेत)। (एताम्) ह्या। (देहसमुद्भवान) या पदाचे दोन अर्थ स्थूळ देहाच्या उत्पत्तीस कारणीभूत असलेल्या। (श्रीन् भुजान्) ह्या तीन्ही गुणांना आता
दुसरा अर्थ :- देहसंबंधे उत्पन्न होणाऱ्या तीन्ही गुणांना)। (अतीत्व) उल्लंघून। (जन्ममृत्युजरादुःखैः) जन्मणे। मरणे। वार्धक्य येणे आणि इतरही सर्व प्रकारच्या दुःखापासून। (विमुक्तः) मुक्त होतसांता। (अमृतम्) कधीही न नष्ट होणाऱ्या अशा आनंदाचा। (अभुते) अनुभव घेतो. ।।
ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता देहसमुद्भवान् या पदाचा दुसरा अर्थ अधिक ग्राह्य मानतो. त्यावर आक्षेप फक्त देहसंबंधी तीव्ही गुणांना उल्लंघण्याने साधक मुक्त होतो काय? याचा परिहार देहसंबंधी तीन्ही गुणांशिवाय संयोगसंबंधी। प्रसवरूप अथवा क्षोभरूप। भोग्यरूप तीन्ही प्रकारची रज। तम सत्त्वें देखील देहसंबंधेच कार्यास येतात. म्हणून ते देखील देहसमुद्भवच आहेत. अर्थात त्याही रज। तम सत्त्वांना हा साधक उल्लंघून जातो. ।।२०।।
(देही) देहधारी साधनवंत पुरुष (पूर्वावस्थेत सकार्य बोधवंतालाही काही ना काही देही तादात्म्य असते म्हणून त्यातही भगवंत देही शब्दाने निर्देशित आहेत)। (एताम्) ह्या। (देहसमुद्भवान) या पदाचे दोन अर्थ स्थूळ देहाच्या उत्पत्तीस कारणीभूत असलेल्या। (श्रीन् भुजान्) ह्या तीन्ही गुणांना आता
दुसरा अर्थ :- देहसंबंधे उत्पन्न होणाऱ्या तीन्ही गुणांना)। (अतीत्व) उल्लंघून। (जन्ममृत्युजरादुःखैः) जन्मणे। मरणे। वार्धक्य येणे आणि इतरही सर्व प्रकारच्या दुःखापासून। (विमुक्तः) मुक्त होतसांता। (अमृतम्) कधीही न नष्ट होणाऱ्या अशा आनंदाचा। (अभुते) अनुभव घेतो. ।।
ब्रह्मविद्येचा ज्ञाता देहसमुद्भवान् या पदाचा दुसरा अर्थ अधिक ग्राह्य मानतो. त्यावर आक्षेप फक्त देहसंबंधी तीव्ही गुणांना उल्लंघण्याने साधक मुक्त होतो काय? याचा परिहार देहसंबंधी तीन्ही गुणांशिवाय संयोगसंबंधी। प्रसवरूप अथवा क्षोभरूप। भोग्यरूप तीन्ही प्रकारची रज। तम सत्त्वें देखील देहसंबंधेच कार्यास येतात. म्हणून ते देखील देहसमुद्भवच आहेत. अर्थात त्याही रज। तम सत्त्वांना हा साधक उल्लंघून जातो. ।।२०।।
१४.२१अर्जुन उवाच
कैलिनैश्रीन्गुणानेतान्। अतीतो भवति प्रभो ।
किमाचारः कथं चेतांजू। श्रीन्गुणानतिवर्तते ।।१४/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कैः लिङ्गैः त्रीन् गुणान् एतान्।
अतीतः भवति प्रभो ।
किमाचारः कथम् च एतांस्।
त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ।।
अतीतः भवति प्रभो ।
किमाचारः कथम् च एतांस्।
त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ।।
अन्वय
एतान्। श्रीन् गुणान्। अतीतः। कैः लिजेः भवति। च। किमाचारः। प्रभो। एतान्। श्रीन् गुणान्। कथम्। अति वर्तते.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकामुळे अर्जुनाची जिज्ञासा जागृत झाली की। तिन्ही गुणांना उल्लंघून जाणारा पुरुष कसा असावा आणि त्याचा आचार कसा असावा की ज्यामुळे तो तिन्ही गुणांना उल्लंघून जातो.
अर्जुनदेव पुसते झाले। (प्तान्) ह्या। (ग्रीन् गुणान्) तिन्ही गुणांच्या। (अतीतः) वेगळा झालेला पुरुष। (कैः लिजेः) कोण्या लक्षणाने संपन्न। (भवति) असतो। (च) आणि। (किमाचारः) कशा आचाराने संपन्न असतो। (प्रमो) हे प्रभो। (एतान्) ह्या। (त्रीन् गुणात्) तिन्ही गुणांना। (कथम्) कसे बरे। (अतिवर्तते) उल्लंघून जातो.
एका विवेकाप्रमाणे अर्जुनाने केलेला प्रश्न पूर्णपणे गुणातीत झालेल्या अपरोक्ष ज्ञानियाविषयी अथवा प्रेमसंचारी भक्ताविषयी असून भरवशाने गुणातीत
होणार्या पुरुषाविषयी आहे. त्या विवेकाप्रमाणे इथून पुढे चार श्लोकी सांगितलेली लक्षणे भरवशाने गुणातीत होणार्या पुरूषाची आहेत. हाच विवेक आम्हास मान्य आहे. पूर्वपक्षाचा विवेक अर्जुनाचा प्रश्न पूर्णपणे त्रिगुणातीत झालेल्या पुरुषाची अपरोक्ष ज्ञानियाची लक्षणे विचारण्याविषयीचा आहे आणि उत्तरही तक्नुरूपच पूर्णपणे त्रिगुणातीत झालेल्या पुरुषाविषयीच आहेत. हा विवेक मनोज्ञ वाटणारा। मनाला आवडणारा असला तरी विसंगत वाटतो. भगवंतांनी आधी गुणातीत होण्याचा उपाय सांगून मग लक्षणे सांगितली असती तर कदाचित हा विवेक सिध्दांते मानायला हरकत नव्हती. ।।२१।।
अर्जुनदेव पुसते झाले। (प्तान्) ह्या। (ग्रीन् गुणान्) तिन्ही गुणांच्या। (अतीतः) वेगळा झालेला पुरुष। (कैः लिजेः) कोण्या लक्षणाने संपन्न। (भवति) असतो। (च) आणि। (किमाचारः) कशा आचाराने संपन्न असतो। (प्रमो) हे प्रभो। (एतान्) ह्या। (त्रीन् गुणात्) तिन्ही गुणांना। (कथम्) कसे बरे। (अतिवर्तते) उल्लंघून जातो.
एका विवेकाप्रमाणे अर्जुनाने केलेला प्रश्न पूर्णपणे गुणातीत झालेल्या अपरोक्ष ज्ञानियाविषयी अथवा प्रेमसंचारी भक्ताविषयी असून भरवशाने गुणातीत
होणार्या पुरुषाविषयी आहे. त्या विवेकाप्रमाणे इथून पुढे चार श्लोकी सांगितलेली लक्षणे भरवशाने गुणातीत होणार्या पुरूषाची आहेत. हाच विवेक आम्हास मान्य आहे. पूर्वपक्षाचा विवेक अर्जुनाचा प्रश्न पूर्णपणे त्रिगुणातीत झालेल्या पुरुषाची अपरोक्ष ज्ञानियाची लक्षणे विचारण्याविषयीचा आहे आणि उत्तरही तक्नुरूपच पूर्णपणे त्रिगुणातीत झालेल्या पुरुषाविषयीच आहेत. हा विवेक मनोज्ञ वाटणारा। मनाला आवडणारा असला तरी विसंगत वाटतो. भगवंतांनी आधी गुणातीत होण्याचा उपाय सांगून मग लक्षणे सांगितली असती तर कदाचित हा विवेक सिध्दांते मानायला हरकत नव्हती. ।।२१।।
१४.२२श्री भगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृतिं च। मोहमेव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि। न निवृत्तानि काङ्क्षति ।।१४/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रकाशम् च प्रवृत्तिम् च।
मोहम् एव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि।
न निवृत्तानि काङ्क्षति ।।
मोहम् एव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि।
न निवृत्तानि काङ्क्षति ।।
अन्वय
(श्रीभगवानुवाच) प्रकाशम्। च। प्रवृत्तिम्। च। मोहम् एव। पाण्डव।सम्प्रवृत्तानि। न द्वेष्टि। च। निवृत्तानि। न कांक्षति.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच) - (प्रकाश) सत्वगुणाचे कार्य तत्परता। (च) आणि। (प्रवृत्तिन्) रजोगुणाचे कार्य। (च) त्याचप्रमाणे। (मोहम् एव) तमोगुणाचे कार्य मोहदेखील (मोह म्ह. पराव्याते आपुले आपुलेयाते परावे म्हणणे)। (पाण्डव) हे पंडुपुत्रा। (सम्प्रवृत्ताति) प्राप्त झाली असता। (न बेष्टि) त्याचा द्वेष करीत नाही। (च) आणि। (निवृत्तानि) निवर्तली असतांना। त्याचा विभाग झाला असता। (न कांक्षति) त्यांची इच्छा करीत नाही. वेदान्ती लोक या श्लोकाचा अर्थ करतांना। आपल्या अंतःकरणी प्रकाश। प्रवृत्ती। मोह उद्भवली असता त्याचा विषाद मानत नाही आणि अंतःकरणातून निवर्तली असता (आपल्या दृष्टीने सत्ववृध्दी त्यांच्या दृष्टीने निवर्तने) त्यांची आकांक्षा करीत नाही असे स्पष्टिकरण करतात पण हे ब्रह्मविद्याशाखाला संगत नाही. आपल्या अंतःकरणी तिन्ही गुणांची कार्ये वर्तली असता तात्काळ अथवा नंतर विषाद मानत नाही याचाच अर्थ त्या गुणकार्यांची त्यास काहीना काही आसक्ती असली पाहीजे आणि आसक्ती असल्यावर ती कार्ये निवृत्त झाल्यावर त्यांची आकांक्षा ते करीत नाहीत हे म्हणणेही संयुक्तिक नाही. ती कार्ये त्यास खरोखरच नकोसे वाटत असतील तरच त्या अर्थाची तो आकांक्षा करणार नाही. म्हणून यथार्थ ज्ञानिये या श्लोकाचे स्पष्टिकरण पुढील प्रमाणे करतील. आपल्या संपर्कात येणार्या व्यक्तींच्या ठाई (मन ते अन्य असोत की येथीचे) प्रकाश। प्रवृत्ती। मोह ही कार्ये उद्भवली असता त्या व्यक्तीचा आणि त्याचे ठाई वर्तणार्या गुणकार्याच जो द्वेष करीत नाही आणि त्या व्यक्तीचा विभाग झाल्यावर त्याचा पुन्हा संयोग व्हावा अशी आकांक्षाही करीत नाही तोच पुरूष गुणातीत होण्यास पात्र होतो. ।।२२।।
१४.२३श्री भगवानुवाच
उदासीनवदासीनो। गुणैयों न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्येव। बोऽवतिष्वति नेङ्गते ।।१४/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उदासीनवत् आसीनः।
गुणैः यः न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इति एव।
यः अवतिष्ठति न इङ्गते ।।
गुणैः यः न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इति एव।
यः अवतिष्ठति न इङ्गते ।।
अन्वय
उदासीनवत्। आसीनः। गुणैः यः। न विचाल्यते। गुणाः एव। वर्तन्त। इति। यः अवतिष्ठति। न इङ्गते.
मराठी अर्थ
अजून गुणातीत व्हायला लायक पुरुष कसा असतो ?-
(उदासीनवत्) त्रयस्थासाख्खा। साक्षींभूतासारखा (गुणकार्याविषयी)। (आसीनः) असून। (गुणे) या तीन्ही गुणांनी। (यः) जो। (न विचाल्यते) विचलित होत नाही. शब्दशः अर्थ - गुणांद्वारा विचलित केला जाऊ शकत नाही आणि। (गुणाः एव) गुणच। (वर्तन्ते) वर्तत आहेत। (इति) असे मानून। (यः) जो पुरुष। (अवितिष्ठति) स्थिर राहतो। (न इज्जते) स्वस्थितीपासून चळत नाही। ढळत नाही. ।।२३।।
(उदासीनवत्) त्रयस्थासाख्खा। साक्षींभूतासारखा (गुणकार्याविषयी)। (आसीनः) असून। (गुणे) या तीन्ही गुणांनी। (यः) जो। (न विचाल्यते) विचलित होत नाही. शब्दशः अर्थ - गुणांद्वारा विचलित केला जाऊ शकत नाही आणि। (गुणाः एव) गुणच। (वर्तन्ते) वर्तत आहेत। (इति) असे मानून। (यः) जो पुरुष। (अवितिष्ठति) स्थिर राहतो। (न इज्जते) स्वस्थितीपासून चळत नाही। ढळत नाही. ।।२३।।
१४.२४श्री भगवानुवाच
समदुःखसुखः स्वस्थः। समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्। तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।।१४/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
समदुःखसुखः स्वस्थः।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियः धीरः।
तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
तुल्यप्रियाप्रियः धीरः।
तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ।।
अन्वय
समदुःखसुखः। स्वस्थः। समलोष्टाश्मकाञ्चनः।तुल्यप्रियाप्रियः। धीरः। तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः. आणि जो। (समदुःखसुखः) सुखदुःखांना समान मानतो। (स्वस्थः)
मराठी अर्थ
अजून गुणातीत व्हायला लायक पुरुष कसा असतो ?-
स्व शब्दे आपुला जो परमेश्वर तयाच्या ठाई स्थ म्हणजे स्थित झाला आहे अर्थात आपल्या अधिकाराप्रमाणे ओलेपणे अथवा कोरडेपणे स्मरणी स्थित आहे आणि। (समलोष्टाश्मकाञ्चनः) माती दगड सोने ही ज्याच्या दृष्टीतून सारखीच आहेत। (तुल्यप्रिचाप्रियः) प्रिय अथवा अप्रिय संयोग आले असता त्यास एकसारखे समजतो याविषयी। (धीरः) धैर्यवान आहे। (तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः) आपली जिंदा आणि स्तुती ज्याला समान वाटतात. ।।२४ ।।
स्व शब्दे आपुला जो परमेश्वर तयाच्या ठाई स्थ म्हणजे स्थित झाला आहे अर्थात आपल्या अधिकाराप्रमाणे ओलेपणे अथवा कोरडेपणे स्मरणी स्थित आहे आणि। (समलोष्टाश्मकाञ्चनः) माती दगड सोने ही ज्याच्या दृष्टीतून सारखीच आहेत। (तुल्यप्रिचाप्रियः) प्रिय अथवा अप्रिय संयोग आले असता त्यास एकसारखे समजतो याविषयी। (धीरः) धैर्यवान आहे। (तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिः) आपली जिंदा आणि स्तुती ज्याला समान वाटतात. ।।२४ ।।
१४.२५श्री भगवानुवाच
मानायमानयोस्तुल्यस्। तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी। गुणातीतः स उच्यते ।।१४/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मानायमानयोः तुल्यः।
तुल्यः मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी।
गुणातीतः स उच्यते ।।
तुल्यः मित्रारिपक्षयोः ।
सर्वारम्भपरित्यागी।
गुणातीतः स उच्यते ।।
अन्वय
मानायमानयोः। तुल्यः। मित्रारिपक्षयोः। तुल्यः।सर्वारम्भपरित्यागी। सः। गुणातीतः। उच्यते.
मराठी अर्थ
(मानापमानयोः) मान अथवा अपमान झाला असता। (तुल्यः) समचित्त असतो। (मित्रारिपक्षयोः) मित्र आणि शत्रु दोघांच्याही पक्षाविषयी। (तुल्यः) समचित्त असतो। (सर्वारम्भपरित्यागी) आणि जो आपल्या कडाने कुठलेही कर्म संतासंत करीत नाही किंवा इतरांच्या कडाने अथवा ईश्वराद्य कडे कराव्या लागणाऱ्या विधीरूप कर्मांविषयीपण कर्तेपणाचा अहंकाराचा भाव नसलेला असतो। (सः) तो पुरुष। (गुणातीतः) तिन्ही गुणांना उल्लंघून जाण्यास पात्र होय असे। (उच्यते) म्हटले जाते. ।।२५।।
१४.२६श्री भगवानुवाच
मां च योऽव्यभिचारेण। भक्तियोगेन सेवते ।
स गुणान्समतीत्यैतान्। ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। १४/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
माम् च यः अव्यभिचारेण।
भक्तियोगेन सेवते ।
सः गुणान् समतीत्य एतान्।
ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।
भक्तियोगेन सेवते ।
सः गुणान् समतीत्य एतान्।
ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।
अन्वय
माम्। यः। च। अव्यभिचारेण। भक्तीयोगेन। सेवते।सः। एतान्। गुणान्। समतीत्य। ब्रह्मभूयाय। कल्पते.
मराठी अर्थ
पूर्वोक्त चार श्लोकी सांगितलेल्या आचारानुसार वर्तल्यानेच कोणी गुणातीत होऊ शकेल काय?
(माम्) मज सगुण साकार परमेश्वराला। (यः) जो पुरुष। (च) आणि। (अव्यभिचारेण) पतिव्रतेचेनि दृष्टांते अव्यभिचारी अशा। (भक्तियोगेन) भक्तीयोगाद्वारा (श्रवण। कीर्तन। वस्तुचे स्मरण। नामस्मरण। पूजन। वंदन। दास्य। सख्य आणि आत्मसमर्पण अशा नवधा भक्तियोगाद्वारा)। (व्तेवते) उपासना करतो। (सः) तो पुरुष। (एतान्) ह्या तीन्ही। (गुणान्) गुणांना। (समतीत्य) उल्लंघून। (ब्रह्मभूयाय) ब्रह्मानुभूतीला। (कल्पते) योग्य होतो. (ब्रह्मभूतः शब्द पुढे अठराव्या अध्यायी अपरोक्ष ज्ञानियावाचक येतो. आणि ब्रह्मभूयाय कल्पते म्हणजे अपरोक्षज्ञान व्हायला पात्र होतो अशा अर्थी अठराव्या अध्यायात त्रेपन्नाव्या श्लोकी आलेला आहे.) तसा अर्थ इथे घ्यायला थोडीशी अडचण आहे ती अशी की। पुढच्या श्लोकी भगवंत जब्रह्मानुभूतीची प्रतिष्ठा मी आहे. ङ्ग असे म्हणत आहेत. अन्वयाप्रमाणे इथे ब्रह्मानुभूतीला लायक होतो। पात्र होतो असाच अर्थ संयुक्त वाटतो. ।।२६।।
(माम्) मज सगुण साकार परमेश्वराला। (यः) जो पुरुष। (च) आणि। (अव्यभिचारेण) पतिव्रतेचेनि दृष्टांते अव्यभिचारी अशा। (भक्तियोगेन) भक्तीयोगाद्वारा (श्रवण। कीर्तन। वस्तुचे स्मरण। नामस्मरण। पूजन। वंदन। दास्य। सख्य आणि आत्मसमर्पण अशा नवधा भक्तियोगाद्वारा)। (व्तेवते) उपासना करतो। (सः) तो पुरुष। (एतान्) ह्या तीन्ही। (गुणान्) गुणांना। (समतीत्य) उल्लंघून। (ब्रह्मभूयाय) ब्रह्मानुभूतीला। (कल्पते) योग्य होतो. (ब्रह्मभूतः शब्द पुढे अठराव्या अध्यायी अपरोक्ष ज्ञानियावाचक येतो. आणि ब्रह्मभूयाय कल्पते म्हणजे अपरोक्षज्ञान व्हायला पात्र होतो अशा अर्थी अठराव्या अध्यायात त्रेपन्नाव्या श्लोकी आलेला आहे.) तसा अर्थ इथे घ्यायला थोडीशी अडचण आहे ती अशी की। पुढच्या श्लोकी भगवंत जब्रह्मानुभूतीची प्रतिष्ठा मी आहे. ङ्ग असे म्हणत आहेत. अन्वयाप्रमाणे इथे ब्रह्मानुभूतीला लायक होतो। पात्र होतो असाच अर्थ संयुक्त वाटतो. ।।२६।।
१४.२७श्री भगवानुवाच
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहं। अमृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य। सुखस्यैकान्तिकस्य च ।।१४/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ब्रह्मणः हि प्रतिष्ठा अहम्।
अमृतस्य अव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य।
सुखस्य ऐकान्तिकस्य च ।।
अमृतस्य अव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य।
सुखस्य ऐकान्तिकस्य च ।।
अन्वय
हि। ब्रह्मणः। अमृतक्य। च। अव्ययस्य। अहम्। प्रतिष्ठा।च। शाश्वतस्य धर्मस्य। च। ऐकान्तिकस्य। सुखस्य.
मराठी अर्थ
मज सगुण साकाराच्या अव्यभिचारी भक्तीनेच गुणांचे उल्लंघन आणि ब्रह्मानुभूतीची पात्रता प्राप्त होते असे का? म्हणशील तर
(हि) कारण की। (ब्रह्मणः) सर्वव्यापक निर्गुण निराकार परब्रह्माची। (अमृतस्य) जे परब्रह्म स्वरूपे क्रिया मनोधर्मे अविनाशी आहे। (च) आणि। (अव्ययस्य) अविकरणशील निर्विकार आहे अशा परब्रह्माची। (अहम्) मी सगुण साकार। (प्रतिष्ठा) रहाते ठाय आहे किंवा प्रतिष्ठा म्ह. ते आणि मी एकच असून त्या परब्रह्माचा ज्ञापक। प्रापक मीच आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (शाचतस्य धर्मस्य) सनातन काळापासून अनादिकाळापासून चालत आलेल्या परमेश्वरप्राप्ती करून देणाऱ्या साधनेचीही प्रतिष्ठा मीच आहे. माझ्यामुळेच तो धर्म चालता झाला आहे. (च) आणि। (ऐकान्तिकस्य) अत्यंतिक अशा। (सुखस्य) कैवल्यानंदाची प्रतिष्ठा मीच आहे. ज्ञानिया भक्तांना आनंदाची रसना करून त्यांच्या स्वरूपी कैवल्यानंदाची प्रतिष्ठा स्थायना मीच करतो. ।।२७ ।।
(हि) कारण की। (ब्रह्मणः) सर्वव्यापक निर्गुण निराकार परब्रह्माची। (अमृतस्य) जे परब्रह्म स्वरूपे क्रिया मनोधर्मे अविनाशी आहे। (च) आणि। (अव्ययस्य) अविकरणशील निर्विकार आहे अशा परब्रह्माची। (अहम्) मी सगुण साकार। (प्रतिष्ठा) रहाते ठाय आहे किंवा प्रतिष्ठा म्ह. ते आणि मी एकच असून त्या परब्रह्माचा ज्ञापक। प्रापक मीच आहे। (च) त्याचप्रमाणे। (शाचतस्य धर्मस्य) सनातन काळापासून अनादिकाळापासून चालत आलेल्या परमेश्वरप्राप्ती करून देणाऱ्या साधनेचीही प्रतिष्ठा मीच आहे. माझ्यामुळेच तो धर्म चालता झाला आहे. (च) आणि। (ऐकान्तिकस्य) अत्यंतिक अशा। (सुखस्य) कैवल्यानंदाची प्रतिष्ठा मीच आहे. ज्ञानिया भक्तांना आनंदाची रसना करून त्यांच्या स्वरूपी कैवल्यानंदाची प्रतिष्ठा स्थायना मीच करतो. ।।२७ ।।
।। अथ पञ्चदशोऽध्यायः ।।
१५.०१श्री भगवानुवाच
ऊर्ध्वमूलमधः शाखं। अश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्णानि। यस्तं वेद स वेदवित् ।।१५/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम्।
अश्वत्थम् प्राहुः अव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्यानि।
यः तम् वेद सः वेदवित् ।।
अश्वत्थम् प्राहुः अव्ययम् ।
छन्दांसि यस्य पर्यानि।
यः तम् वेद सः वेदवित् ।।
अन्वय
उर्ध्वमूलम्। अधःशाखम्। अश्वत्थम्। अव्ययम्। प्राहुः। (२) उर्ध्वमूलम्। अधःशाखम्।अश्वत्थम्। अव्ययम्। प्राहुः। (प्राहुः.) बस्य। छन्दांसि। पर्णानि। तमु। यः। वेद। सः। वेदवित्.
मराठी अर्थ
शांकर भाष्यकारांच्या मते आपले तत्व सांगण्यासाठी अर्जुनाची पृच्छा नसतांनाही कृपाळुपणे भगवंतांनी हा पुरूषोत्तमयोग नावाचा अध्याय निरूपिला. तो आपुलेनीकडे निळपीला. तिन्ही गुणांमुळे प्राप्त होणाऱ्या भटकंतीला अश्वत्थ वृक्षाचे रूपक करून भगवंत निरूपण करीत आहेत.
(ऊर्ध्वगुलम्) ज्याचे मूळ वर आहे आणि। (अधःशायाम्) ज्याच्या फांद्या खाली आहेत अशा। (अधत्यम्) उद्यापर्यंतही ज्याची स्थिती शाश्वत असल्याची खात्री देता येत नाही अशा या संसारवृक्षाला। (अव्ययम्) अविनाशी। (प्राहुः) लोक म्हणतात.
२) सिध्दांत अर्थ (उर्ध्वमूलम्) परमेश्वरप्रवृत्ती ही सर्व अर्थाने ऊर्ध्व आहे. काळाचेनि अर्थे ऊर्ध्व (कधी परमेश्वराला सृष्टीरचनेची प्रवृत्ती झाली हे सांगता येणार नाही) हेतुचेनि अर्थे ऊर्ध्व। इतरांना अगम्य एणे अर्थ ऊर्ध्व। कुणाचाही उटाळा नसतांना स्वच्छंदलीळपणे या अर्थानेही ऊर्ध्व अशी परमेश्वराप्रवृत्ती ज्याला मूळ आहे पण जीवाचेनि अकरणे। (अधःशाखन) ज्याच्या शाखा खाली पसरलेल्या आहेत (सूक्ष्मी तरी यक्षिणीच्या मळापर्यंत आणि स्थूळी तरी जडत्व नित्यनरकापर्यंत) अशा ग्रा। (अधत्यम्) संसाररूप वृक्षाला। (अव्ययम्) कधीही न संपणाश। (ग्राहः) म्हणतात. जीवाचे जन्मणे मरणे हे चक्र कधीही न संपणारे आहे आणि संसारवृक्षाचा मुख्य घटक प्रपंच तोही भैरवस्वरूपून द्रवतो (एके पक्षे विनाशाते पावतो. एके पक्षे जिथल्या तिथे मिळून जातो.) अनंता सृष्टी द्रवतच आहे पण संपत नाही या अर्थाने तो अव्ययच आहे. (प्राहः) असे म्हणतात. (यस्य) ज्या संसारवृक्षाची। (छन्दांसि) वेद आणि आगमदेखील। (पर्णाति) पाने आहेत असे म्हटले जाते. पानांमुळे वृक्ष आकर्षक दिसतो तङ्गत वेदानमातल्या बहिर्याभादि साधनांमुळे आणि तज्जन्य दृष्टादृष्ट फलश्रुतींमुळे हा संसाररूप वृक्ष त्रिगुणात्मकांना आकर्षक भासतो. तसेच पानाद्वारा वृक्षाला प्राणवायूचा पुरवठा होतो तेणेकरून वृक्षाची वाढ अथवा यथास्थिती असते तद्वत वेदानमातील संतासंतमिश्र काँमुळे संसाररूपी वृक्षाची वृध्दी आणि यथास्थिती कायम आहे. (तम्) त्या संसाररूप वृक्षाला पूर्वोक्त प्रकारे यथावत्। (वाः) जो पुरुष। (वेकः) जाणतो। (सः) तोच पुरूष (वेदविद्ध) वेदांना यथार्थपणे जाणणारा होय अर्थात ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्यालाच वेदांचेही यथार्थ स्वरूप कळते. इतर वेदयेत्ते वेद हेच मोक्षसाधन माजून। (पुन्हा) त्रिगुणांच्या बंधात पडतात. ।।१।।
(ऊर्ध्वगुलम्) ज्याचे मूळ वर आहे आणि। (अधःशायाम्) ज्याच्या फांद्या खाली आहेत अशा। (अधत्यम्) उद्यापर्यंतही ज्याची स्थिती शाश्वत असल्याची खात्री देता येत नाही अशा या संसारवृक्षाला। (अव्ययम्) अविनाशी। (प्राहुः) लोक म्हणतात.
२) सिध्दांत अर्थ (उर्ध्वमूलम्) परमेश्वरप्रवृत्ती ही सर्व अर्थाने ऊर्ध्व आहे. काळाचेनि अर्थे ऊर्ध्व (कधी परमेश्वराला सृष्टीरचनेची प्रवृत्ती झाली हे सांगता येणार नाही) हेतुचेनि अर्थे ऊर्ध्व। इतरांना अगम्य एणे अर्थ ऊर्ध्व। कुणाचाही उटाळा नसतांना स्वच्छंदलीळपणे या अर्थानेही ऊर्ध्व अशी परमेश्वराप्रवृत्ती ज्याला मूळ आहे पण जीवाचेनि अकरणे। (अधःशाखन) ज्याच्या शाखा खाली पसरलेल्या आहेत (सूक्ष्मी तरी यक्षिणीच्या मळापर्यंत आणि स्थूळी तरी जडत्व नित्यनरकापर्यंत) अशा ग्रा। (अधत्यम्) संसाररूप वृक्षाला। (अव्ययम्) कधीही न संपणाश। (ग्राहः) म्हणतात. जीवाचे जन्मणे मरणे हे चक्र कधीही न संपणारे आहे आणि संसारवृक्षाचा मुख्य घटक प्रपंच तोही भैरवस्वरूपून द्रवतो (एके पक्षे विनाशाते पावतो. एके पक्षे जिथल्या तिथे मिळून जातो.) अनंता सृष्टी द्रवतच आहे पण संपत नाही या अर्थाने तो अव्ययच आहे. (प्राहः) असे म्हणतात. (यस्य) ज्या संसारवृक्षाची। (छन्दांसि) वेद आणि आगमदेखील। (पर्णाति) पाने आहेत असे म्हटले जाते. पानांमुळे वृक्ष आकर्षक दिसतो तङ्गत वेदानमातल्या बहिर्याभादि साधनांमुळे आणि तज्जन्य दृष्टादृष्ट फलश्रुतींमुळे हा संसाररूप वृक्ष त्रिगुणात्मकांना आकर्षक भासतो. तसेच पानाद्वारा वृक्षाला प्राणवायूचा पुरवठा होतो तेणेकरून वृक्षाची वाढ अथवा यथास्थिती असते तद्वत वेदानमातील संतासंतमिश्र काँमुळे संसाररूपी वृक्षाची वृध्दी आणि यथास्थिती कायम आहे. (तम्) त्या संसाररूप वृक्षाला पूर्वोक्त प्रकारे यथावत्। (वाः) जो पुरुष। (वेकः) जाणतो। (सः) तोच पुरूष (वेदविद्ध) वेदांना यथार्थपणे जाणणारा होय अर्थात ब्रह्मविद्येच्या ज्ञात्यालाच वेदांचेही यथार्थ स्वरूप कळते. इतर वेदयेत्ते वेद हेच मोक्षसाधन माजून। (पुन्हा) त्रिगुणांच्या बंधात पडतात. ।।१।।
१५.०२श्री भगवानुवाच
अधश्वोर्ध्वं प्रसूतास्तस्य शाखा।
गुणप्रवृद्धा विषयग्रवालाः ।
अद्यश्च मूलान्यनुसन्ततानि।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ।।१५/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधः च उर्ध्वम् प्रसूताः तस्य शाखा।
गुणप्रवृद्धा विषयग्रवालाः ।
अधः च मूलानि अनुसन्ततानि।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ।।
गुणप्रवृद्धा विषयग्रवालाः ।
अधः च मूलानि अनुसन्ततानि।
कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ।।
अन्वय
अधः। च। उर्ध्वम्। तस्य शाखा। प्रसृताः। गुणप्रवृद्धा। विषयप्रवालाः। च। अथः। मनुष्यलोके। कर्मानुबन्धीनि। मूलानि। अनुसन्ततानि.
मराठी अर्थ
त्या संसारवृक्षाचे इतर अवयव कसे आहेत ते सांगत आहेत अर्थात संसारवृक्षाचेच रूपक सांगत आहेत.
(अधः) मनुष्यत्वाखाली। (च) आणि। (ऊर्ध्वम्) मनुष्यदेहावरौते चैतन्यफळपर्यंत। (तस्य शाखा) त्या संसाररूप वृक्षाच्या फांद्या। (प्रसूताः) पसरलेल्या आहेत। (गुणप्रवृरकाः) तिन्ही गुणरूप रसाने वाढलेल्या आहेत। (विययग्रवालाः) पंचज्ञानेंद्रियांचे शब्दादि विषय हेच त्या फांद्यांवरचे आकर्षक असे अंकुर आहेत. तात्पर्य। अधः शाखा तिया तिर्यंचादि योबी। ऊर्ध्वशाखा तिया देवताफळे। मध्यशाखा तिया मनुष्यदेह तिही ठाई आपापल्या परीचे विषयभोग आहेत तेय अंकुर। (च) आणि। (अधः) खाली। (मनुष्यलोके) कर्मभूमीतल्या मनुष्यदेही। (कर्मानुवन्धीनि) कृतकर्मांमुळे बंधनात टाकणारी। (मुलानि) मुळे अहंता। ममता। कर्मवासना हीच मूळे। (अनुसन्तताति) व्यापून आहेत। सातत्याने आहेत. ।।२।।
(अधः) मनुष्यत्वाखाली। (च) आणि। (ऊर्ध्वम्) मनुष्यदेहावरौते चैतन्यफळपर्यंत। (तस्य शाखा) त्या संसाररूप वृक्षाच्या फांद्या। (प्रसूताः) पसरलेल्या आहेत। (गुणप्रवृरकाः) तिन्ही गुणरूप रसाने वाढलेल्या आहेत। (विययग्रवालाः) पंचज्ञानेंद्रियांचे शब्दादि विषय हेच त्या फांद्यांवरचे आकर्षक असे अंकुर आहेत. तात्पर्य। अधः शाखा तिया तिर्यंचादि योबी। ऊर्ध्वशाखा तिया देवताफळे। मध्यशाखा तिया मनुष्यदेह तिही ठाई आपापल्या परीचे विषयभोग आहेत तेय अंकुर। (च) आणि। (अधः) खाली। (मनुष्यलोके) कर्मभूमीतल्या मनुष्यदेही। (कर्मानुवन्धीनि) कृतकर्मांमुळे बंधनात टाकणारी। (मुलानि) मुळे अहंता। ममता। कर्मवासना हीच मूळे। (अनुसन्तताति) व्यापून आहेत। सातत्याने आहेत. ।।२।।
१५.०३श्री भगवानुवाच
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते।
नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं।
असङ्गशखेण वृढेन छित्त्वा ।।१५/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न रूपम् अस्य इह तथा उपलभ्यते।
न अन्तः न च अदिः न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थम् एनम् सुविरूढमूलम्।
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ।।
न अन्तः न च अदिः न च सम्प्रतिष्ठा ।
अश्वत्थम् एनम् सुविरूढमूलम्।
असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ।।
अन्वय
अस्य। रूपम्। इह। न उपलभ्यते। तथा। आदिः। न। च अन्तः न। च। संप्रतिष्ठा न। एनम् अश्वत्थम् सुविरुडमूलम्। एतम् सुविरुडमूलम्। अश्वत्थम्। वृढेन। असजशश्रेण। छित्वा.
मराठी अर्थ
(वश्व) या संसारवृक्षाचे। (रूपन्) वास्तविक स्वरूप कार्य कारण लक्षणासहित। (वह) या मनुष्य श्लोकी फार काय देवश्लोकी देखील। (न उपलभ्यते) उपलब्ध होत नाही. हा शब्दार्थ पण लक्षार्थ असा आहे की। या संसारवृक्षाविषयीचे यथार्थ ज्ञान कुणालाच नाही अर्थात परमेश्वर आणि तत्परायण हे वगळून। (तथा) त्याचप्रमाणे। (आदिः) आरंभ (न) कळत नाही। (च अन्तः त) शेवटदेखील कळत नाही। (च) आणि। (संप्रतिष्ठान) मध्य कळत नाही किंवा याची स्थिरता कोणामुळे आहे। यास आश्रय कोणाचा व कशाचा आहे हे कळत नाही अर्थात परमेश्वर व तत्परायण वगळून इतरांबा. (येथपर्यंतच्या अडीच श्लोकी जन्ममरणरूप संसारावर वृक्षाचे रूपक केले। वर्णिले. हे सांगण्याचे काय प्रयोजन ते आता इथून पुढे दीड श्लोकी सांगत आहेत.) हा संसारवृक्ष कसा आहे म्हणशील तर। (एनम् अश्वत्थम् सुविरुडमूलम्) अहंता। ममता। कर्मवासनारूय दृढतम अशा मूळांचा आहे. आता शब्दानुसार अर्थ :- (एतम् सुविकतङ्ग्लम्) वृढतम मूळांच्या (अधत्यम्) संसारवृक्षाला। (वृढेन) दृढ अशा। (अन्सङ्गशोण) वैराग्यरूपी शस्त्राने। अनासक्तीरूप शख्शने। (छित्वा) छेदन. ।।३।।
१५.०४श्री भगवानुवाच
ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं।
यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।
तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये।
यतः प्रवृत्तिः प्रसूता पुराणी ।।१५/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ततः पदम् तत् परिमार्गितव्यम्।
यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः ।
तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।।
यस्मिन् गताः न निवर्तन्ति भूयः ।
तम् एव च आद्यम् पुरुषम् प्रपद्ये।
यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।।
अन्वय
ततः। तत् पदम्। परिमार्गितव्यम्। यस्मिन्। गताः। भूयः। न निवर्तन्ति। च। यतः। पुराणी। प्रवृत्तिः। प्रसूता। तम् एव। आद्यम्। पुरुषम्। प्रपद्ये.
मराठी अर्थ
(ततः) त्यानंतर। (तत् पढ़म्) त्या पदाला। अवस्थेला। योग्यतेला। प्राप्तीला। (परिमार्मितव्यम्) चांगल्याप्रकारे शोधून काढले पाहीजे। (यस्मिन्) ज्या ठिकाणी (ज्या अवस्थेत। ज्या प्राप्तीला)। (गताः) गेलेले साधक। (भूयः) पुन्हा। (न निवर्तन्ति) पतीत होत नाहीत। संसारात येत नाहीत। (च) आणि। (यतः) ज्याच्यापासून। (पुराणी) पुरातन काळापासून। (प्रवृत्तिः) या संसाररूपी वृक्षाची प्रवृत्ती। (प्रसूता) विस्ताराते पावली आहे। (तम् एव) त्याच। (आद्यम्) सर्वांना आदि असलेल्या। (पुरुषम्) परमेश्वराला। (प्रपद्ये) मी शरण जात आहे असा दृढ निश्चय करावा. काहींच्या मते ङ्गप्रयद्येत् म्ह. जीवाने शरण जावेङ्ग पण हा पाठभेद मानणारे अत्यल्प आहेत. या श्लोकाच्या पूर्वाधात सांगितले की। जिथून पतन नाही अशा पदाचा शोध घ्यावा पण तो कशाप्रकारे घ्यावा ते श्लोकाच्या उत्तरार्थी सांगत आहेत की। सर्वांना आदि असलेल्या परमेश्वराला शरणागत होऊन घ्यावा. ।।४।।
१५.०५श्री भगवानुवाच
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैर।
गच्छन्त्यमूढाः पद्मव्ययं तत् ।।१५/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः।
गच्छन्ति अमूढाः पदम् अव्ययम् तत् ।।
अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैः विमुक्ताः सुखदुःखसञ्ज्ञैः।
गच्छन्ति अमूढाः पदम् अव्ययम् तत् ।।
अन्वय
निर्मानमोहा। जितसङ्गदोषा। अध्यात्मनित्या। विनिवृत्तकामाः।सुखदुःखसञ्ज्ञैः। द्वन्द्वैः। विमुक्ताः। अमूढाः। तत् अव्ययम् पदम्। गच्छन्ति.
मराठी अर्थ
त्या पदाला कशाप्रकारचे पुरुष प्राप्त करून घेतात ?
(निर्मानमोहाः) ज्याच्या ठिकाणी मान मोह अजिबात नाही (सन्मान मिळावा अशी अभिलाषा ज्याच्या अंतःकरणातून गेली आहे त्यास म्हणावे निर्मान आणि जो मोहावेगळा झाला आहे त्यास म्हणावे निर्मोह. मोह म्ह. गुणाला दोष दोषाला गुण समजणे। आपुलेयाते पशवे परावेयाते आयुले म्हणणे. निर्मानमोहाचा सुक्ष्म अर्थ: स्थाना प्रसादाविषयी भिक्षुका वासनिकाविषयी सेह आवडी सिमीत असली पाहीजे. आणि परमेश्वराविषयी अत्यंतीक असीम असली पाहीजे. मग ते नसुन ईश्वर वियोगाचे दुःख नाही आणि स्थाना का प्रसादा टेके. मन त्यात भिक्षु वासनिक अध्यावृत आहे. म्हणुन देवपुजेच्या. प्रसादाच्या पेट्या जवळ असल्याने तो त्यात समाधान मानुन बसतो. तो काही निर्मोह झाला नाही. तसच स्थानाला टेकला आणि त्यात समाधान मानुन बसला. वासनिकाला धर्मी लावलं त्यातच समाधान मानुन बसला. तसच माझ्या जवळ पाचशे मंडळी आहे अस भिक्षुकात मोह म्ह. त्या मोहाचा दष्परिणाम की हळुहळु नावही विसरेल. अहो देवाच्या मुखाने ज्ञान झालेले गेले तर आता अधिकरणाचे शब्द ओले कोरडे। सबिज निर्बिज आहे. तस शाखाविषयी मोहीत झाला असे म्हणता येत नाही. ते साध्याच्या प्राप्ती साधन निवर्ते तेव्हा. मग आताही म्हणता येईल एका अर्थाने. की तीन पदार्थांची जीज्ञासा अधीक आणि परमेश्वराची नाही. तोही मोहीत झाला. पण शास्त्राविषयी तसा मोह घडत नाही. कारण अध्यात्मनित्याः होण्यासाठी शात्र पाहीजे. पण मला शाख झालं आणि त्यात समाधान तर तोही मोहीत झाला. आणि मला अजुन कळत नाही अस समजतो हा मोह नाही. कारण पक्षकारांनी ज्या अर्थी स्थाना का प्रदासा टेके म्हणितले शाखा टेके असे म्हणितले नाही.)।
(जितसङ्गदोषाः) ज्यांनी सङ्गदोष अर्थात आसक्ती जिंकली आहे आणि। (अध्यात्मनित्याः) परमेश्वरचिंतनात ज्याची निरंतर दृढ स्थिती आहे। (विनिवृत्तकामाः) सर्व प्रकारच्या इच्छा कामना ज्याच्या नष्ट झाल्या आहेत आणि जे। (सुखदुःखसञ्जैः) सुखदुःखनामक (इन्दैः) द्वद्वांपासून। (विमुक्ताः) मुक्त झाले। (अमुडाः) ज्ञाते किंवा ज्ञानीजन। (तत् अव्ययम् पदम्) अविनाशी पदाला। (गच्छन्ति) प्राप्त होतात। पोहचतात.
(निर्मानमोहाः) ज्याच्या ठिकाणी मान मोह अजिबात नाही (सन्मान मिळावा अशी अभिलाषा ज्याच्या अंतःकरणातून गेली आहे त्यास म्हणावे निर्मान आणि जो मोहावेगळा झाला आहे त्यास म्हणावे निर्मोह. मोह म्ह. गुणाला दोष दोषाला गुण समजणे। आपुलेयाते पशवे परावेयाते आयुले म्हणणे. निर्मानमोहाचा सुक्ष्म अर्थ: स्थाना प्रसादाविषयी भिक्षुका वासनिकाविषयी सेह आवडी सिमीत असली पाहीजे. आणि परमेश्वराविषयी अत्यंतीक असीम असली पाहीजे. मग ते नसुन ईश्वर वियोगाचे दुःख नाही आणि स्थाना का प्रसादा टेके. मन त्यात भिक्षु वासनिक अध्यावृत आहे. म्हणुन देवपुजेच्या. प्रसादाच्या पेट्या जवळ असल्याने तो त्यात समाधान मानुन बसतो. तो काही निर्मोह झाला नाही. तसच स्थानाला टेकला आणि त्यात समाधान मानुन बसला. वासनिकाला धर्मी लावलं त्यातच समाधान मानुन बसला. तसच माझ्या जवळ पाचशे मंडळी आहे अस भिक्षुकात मोह म्ह. त्या मोहाचा दष्परिणाम की हळुहळु नावही विसरेल. अहो देवाच्या मुखाने ज्ञान झालेले गेले तर आता अधिकरणाचे शब्द ओले कोरडे। सबिज निर्बिज आहे. तस शाखाविषयी मोहीत झाला असे म्हणता येत नाही. ते साध्याच्या प्राप्ती साधन निवर्ते तेव्हा. मग आताही म्हणता येईल एका अर्थाने. की तीन पदार्थांची जीज्ञासा अधीक आणि परमेश्वराची नाही. तोही मोहीत झाला. पण शास्त्राविषयी तसा मोह घडत नाही. कारण अध्यात्मनित्याः होण्यासाठी शात्र पाहीजे. पण मला शाख झालं आणि त्यात समाधान तर तोही मोहीत झाला. आणि मला अजुन कळत नाही अस समजतो हा मोह नाही. कारण पक्षकारांनी ज्या अर्थी स्थाना का प्रदासा टेके म्हणितले शाखा टेके असे म्हणितले नाही.)।
(जितसङ्गदोषाः) ज्यांनी सङ्गदोष अर्थात आसक्ती जिंकली आहे आणि। (अध्यात्मनित्याः) परमेश्वरचिंतनात ज्याची निरंतर दृढ स्थिती आहे। (विनिवृत्तकामाः) सर्व प्रकारच्या इच्छा कामना ज्याच्या नष्ट झाल्या आहेत आणि जे। (सुखदुःखसञ्जैः) सुखदुःखनामक (इन्दैः) द्वद्वांपासून। (विमुक्ताः) मुक्त झाले। (अमुडाः) ज्ञाते किंवा ज्ञानीजन। (तत् अव्ययम् पदम्) अविनाशी पदाला। (गच्छन्ति) प्राप्त होतात। पोहचतात.
१५.०६श्री भगवानुवाच
न तद्भासयते सूर्यो। न शशाङ्को न पावकः ।
यङ्गत्वा न निवर्तन्ते। तद्धाम परमं मम ।।१५/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न तत् भासयते सूर्यः।
न शशाङ्कः न पावकः ।
यत् गत्वा न निवर्तन्ते।
तत् धाम परमम् मम ।।
न शशाङ्कः न पावकः ।
यत् गत्वा न निवर्तन्ते।
तत् धाम परमम् मम ।।
अन्वय
तत्। सूर्यः। न भासयते। न शशाङ्कः। न पावकः।यङ्गत्वा। न निवर्तन्ते। तत्। मम। परमम्। धाम.
मराठी अर्थ
ते पद आणिकाला दिसत असेल? कळत असेल? किंवा ते पद कसे आहे ते सांगतात की-
(तत्) ते पद। (सूर्यः) सूर्य। (न भासयते) आपल्या प्रकाशाने प्रकाशू शकत नाही। दाखवू शकत नाही. हा शब्दानुसार अर्थ। अर्थात सूर्यप्रकाशाने ते पद दिसत नाही. (न शशाङ्कः) चंद्रही त्या पदाला आपल्या प्रकाशाने दाखवू शकत नाही। (न पावकः) अग्नी आपल्या प्रकाशाने ते पद प्रकाशू शकत नाही। दाखवू शकत नाही. तिहीं ठाई महद्भुताच्याच सामर्थ्य कार्यातव प्रकाश आहे. यात सूर्यप्रकाशाची विशेषता असली तरी त्याच्या प्रकाशात काही दृश्यमान वस्तूही अदृश्य होतात जसे तारे अर्थात सूर्यप्रकाशात ही उणीव आहे म्हणून चंद्र सांगावा तर चांदण्यामुळे स्पष्ट पदार्थ दिसत नाही किंवा गिरीकंदरातल्या वस्तु चंद्रसूर्य असूनही पण अग्नीच्या मदतीशिवाय दिसत नाहीत. असे तिन्ही प्रकाशांमध्ये उणीव आहे अर्थात भौतिक प्रकाशांनि ते पद दिसणे। भासणे शक्य नाही. या वेगळे देवतेच्या ठाई असलेल्या प्रकाशानेही ते दिसत नाही. माग सूर्यस्थानी शांभव देवतांचा प्रकाश। चंद्रस्थानी शाक्तेयाचा आणि अग्नीस्थानी आण्णव देवतांचा प्रकाश. (यइत्वा) जिथे गेले असता। ज्या पदी पावन झाले असता। (न निवर्तन्ते) पुन्हा संसारचक्रात यावे लागत नाही। (तत्) ते। (मम) माझे। (परमम्) श्रेष्ठाहून श्रेष्ठ। (धान) धाम आहे। स्थान आहे. (स्थान म्हटले असते तर स्था गति कुंठण्यावाचक. परमेश्वर साध्य हे जीथे गेल्यावर गति कुंठत नाही. म्हणून स्थान म्हटले नाही। पर्णविराम नाही. तिथले सुख विकासशिल आहे. अर्थात अगोदर अनुभवलेल्या आनंदात व नंतर येणाऱ्या आनंदात खुपच भेद असतो. नाविण्य संपत नाही. आणि पतन होण्याचा धाकच नाही.) ।।६।।
(तत्) ते पद। (सूर्यः) सूर्य। (न भासयते) आपल्या प्रकाशाने प्रकाशू शकत नाही। दाखवू शकत नाही. हा शब्दानुसार अर्थ। अर्थात सूर्यप्रकाशाने ते पद दिसत नाही. (न शशाङ्कः) चंद्रही त्या पदाला आपल्या प्रकाशाने दाखवू शकत नाही। (न पावकः) अग्नी आपल्या प्रकाशाने ते पद प्रकाशू शकत नाही। दाखवू शकत नाही. तिहीं ठाई महद्भुताच्याच सामर्थ्य कार्यातव प्रकाश आहे. यात सूर्यप्रकाशाची विशेषता असली तरी त्याच्या प्रकाशात काही दृश्यमान वस्तूही अदृश्य होतात जसे तारे अर्थात सूर्यप्रकाशात ही उणीव आहे म्हणून चंद्र सांगावा तर चांदण्यामुळे स्पष्ट पदार्थ दिसत नाही किंवा गिरीकंदरातल्या वस्तु चंद्रसूर्य असूनही पण अग्नीच्या मदतीशिवाय दिसत नाहीत. असे तिन्ही प्रकाशांमध्ये उणीव आहे अर्थात भौतिक प्रकाशांनि ते पद दिसणे। भासणे शक्य नाही. या वेगळे देवतेच्या ठाई असलेल्या प्रकाशानेही ते दिसत नाही. माग सूर्यस्थानी शांभव देवतांचा प्रकाश। चंद्रस्थानी शाक्तेयाचा आणि अग्नीस्थानी आण्णव देवतांचा प्रकाश. (यइत्वा) जिथे गेले असता। ज्या पदी पावन झाले असता। (न निवर्तन्ते) पुन्हा संसारचक्रात यावे लागत नाही। (तत्) ते। (मम) माझे। (परमम्) श्रेष्ठाहून श्रेष्ठ। (धान) धाम आहे। स्थान आहे. (स्थान म्हटले असते तर स्था गति कुंठण्यावाचक. परमेश्वर साध्य हे जीथे गेल्यावर गति कुंठत नाही. म्हणून स्थान म्हटले नाही। पर्णविराम नाही. तिथले सुख विकासशिल आहे. अर्थात अगोदर अनुभवलेल्या आनंदात व नंतर येणाऱ्या आनंदात खुपच भेद असतो. नाविण्य संपत नाही. आणि पतन होण्याचा धाकच नाही.) ।।६।।
१५.०७श्री भगवानुवाच
ममैवांशो जीवलोके। जीवभूतः सनातनः ।
मनः षष्ठानीन्द्रियाणि। प्रकृतिस्थानि कर्षति ।।१५/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मम् एव अंशः जीवलोके।
जीवभूतः सनातनः ।
मनः षष्ठानीन्द्रियाणि।
प्रकृतिस्थानि कर्षति ।।
जीवभूतः सनातनः ।
मनः षष्ठानीन्द्रियाणि।
प्रकृतिस्थानि कर्षति ।।
अन्वय
जीवलोके। सनातनः। जीवभूतः मम एव अंशः। प्रकृतिस्थानि। मनः षष्ठानीन्द्रियाणि। कर्षति.
दुसरा अर्थ :- जीवलोके। सनातनः। मम एव अंशः। जीवभूतः। प्रकृतिस्थानि। मनः षष्ठानीन्द्रियाणि। कर्षति.
दुसरा अर्थ :- जीवलोके। सनातनः। मम एव अंशः। जीवभूतः। प्रकृतिस्थानि। मनः षष्ठानीन्द्रियाणि। कर्षति.
मराठी अर्थ
अशा परमधामाच्या प्राप्तीला अधिकारी कोण? निर्मानमोहादि लक्षणे कोणाच्या ठिकाणी बाणू शकतात? देवताही त्या परमधामाला अथवा निर्मानमोहादि सिद्ध लक्षणांना प्राप्त करू शकतात काय? जर जीवच ते परमधाम प्राप्त करू शकतो आणि सिद्ध लक्षणांनाही प्राप्त करू शकतो तर असं का? इत्यादि शंकांच्या निवारणार्थ सांगतात.
(जीवलोके) जन्मणे मरणे। चतुर्विध कर्मफळी भ्रमणे हेच लक्षण आहे ज्या संसाराचे त्या संसारात। (व्सनातनः) सनातन काळापासून। (जीवभूतः) मूळ सृष्टी आधी ज्यास जन्मणे मरणे नव्हते। परमेश्वरप्रवृत्तीने त्यास चेतनत्व आणून मायेने त्यास मळरचनेचे सामर्थ्य देऊन जीवत्व चेतवून मतित्रय कार्यास आणून जन्ममरणरूप संसारात आणिले असा हा जीव। (मम् एव अंशः) माझ्याच आनंदाचा खराखुरा वारसदार आहे (देवता नाहीत) म्हणून जीवच त्या परमधामाचा अधीकारी आहे आणि ती सिध्दलक्षणेही तोच प्राप्त करू शकतो. तो माझ्याच आनंदाचा वारसदार आहे अर्थात देवतांच्या आनंदाचा नाही. देवतांच्या आनंदाचा उपभोग घेणे अथवा त्यांच्या आनंदाची अपेक्षा करणे हे सिंहशावकाने श्वानशुकराच्या विषयात रमणे होय हे सांगण्यासाठी पुढची विश्रांती. (प्रकृतिस्थानि) प्रकृतीमध्ये असणाऱ्या। (गनः षष्ठानिइंद्रियाणि) मनासहीत सहाही इंद्रियांचे। (कर्षति) ग्रहण करतो। आपण आकृष्ट होतो आणि त्यांनाही आपल्यात आकृष्ट करतो। पहील्या विश्रांतीत जीवाची देवतांच्या अपेक्षेत महीमा सांगितली. असा हा श्रेष्ठ जीव परमधामापासून अथवा निर्मानमोहादि सिध्दलक्षणांपासून पृथ्वी आकाशाइतक्या अंतरावर का बरं आहे ते पुढील विश्रांतीत सांगतात की। असा हा श्रेष्ठ असूनही प्रकृतीस्थित मनाइंद्रियांना वश होतो। हे त्या महदंतराचे कारण होए.
दुसरा अर्थ (जीवलोके) या मृत्युलोकांत। (सनातनः) सनातन काळापासून। (मम एव अंशः) केवळत्वार्थी। निर्दोषत्वार्थी। आनंदाधिकारार्थी माझाच अंश। (जीवभूतः) जन्ममरण्याच्या क्रियेला विषय झालेला हा जीव नामक पदार्थ आहे. तो जन्मण्या मरण्याच्या क्रियेला विषय देवतांना कशाधारे होतो म्हणशील तर तो जीव सृष्टीकाळी। (प्रकृत्त्याति) भैरवस्वरूपून द्रवलेल्या प्रपंचातून। (मनः यष्ठाति इंद्रियाणि) मनासहित इंद्रियांची संख्या सहा आहे तहत सहा थोव्यांच्या १लगदेहाचे। (कर्यति) आकर्षण करून रचून घेतो. ते सहा थोवे देहमळ। प्रकृतीमळ। इंद्रियमळ दोन प्रकारचे। विषयमळ दोन प्रकारचे. ।।७।।
(जीवलोके) जन्मणे मरणे। चतुर्विध कर्मफळी भ्रमणे हेच लक्षण आहे ज्या संसाराचे त्या संसारात। (व्सनातनः) सनातन काळापासून। (जीवभूतः) मूळ सृष्टी आधी ज्यास जन्मणे मरणे नव्हते। परमेश्वरप्रवृत्तीने त्यास चेतनत्व आणून मायेने त्यास मळरचनेचे सामर्थ्य देऊन जीवत्व चेतवून मतित्रय कार्यास आणून जन्ममरणरूप संसारात आणिले असा हा जीव। (मम् एव अंशः) माझ्याच आनंदाचा खराखुरा वारसदार आहे (देवता नाहीत) म्हणून जीवच त्या परमधामाचा अधीकारी आहे आणि ती सिध्दलक्षणेही तोच प्राप्त करू शकतो. तो माझ्याच आनंदाचा वारसदार आहे अर्थात देवतांच्या आनंदाचा नाही. देवतांच्या आनंदाचा उपभोग घेणे अथवा त्यांच्या आनंदाची अपेक्षा करणे हे सिंहशावकाने श्वानशुकराच्या विषयात रमणे होय हे सांगण्यासाठी पुढची विश्रांती. (प्रकृतिस्थानि) प्रकृतीमध्ये असणाऱ्या। (गनः षष्ठानिइंद्रियाणि) मनासहीत सहाही इंद्रियांचे। (कर्षति) ग्रहण करतो। आपण आकृष्ट होतो आणि त्यांनाही आपल्यात आकृष्ट करतो। पहील्या विश्रांतीत जीवाची देवतांच्या अपेक्षेत महीमा सांगितली. असा हा श्रेष्ठ जीव परमधामापासून अथवा निर्मानमोहादि सिध्दलक्षणांपासून पृथ्वी आकाशाइतक्या अंतरावर का बरं आहे ते पुढील विश्रांतीत सांगतात की। असा हा श्रेष्ठ असूनही प्रकृतीस्थित मनाइंद्रियांना वश होतो। हे त्या महदंतराचे कारण होए.
दुसरा अर्थ (जीवलोके) या मृत्युलोकांत। (सनातनः) सनातन काळापासून। (मम एव अंशः) केवळत्वार्थी। निर्दोषत्वार्थी। आनंदाधिकारार्थी माझाच अंश। (जीवभूतः) जन्ममरण्याच्या क्रियेला विषय झालेला हा जीव नामक पदार्थ आहे. तो जन्मण्या मरण्याच्या क्रियेला विषय देवतांना कशाधारे होतो म्हणशील तर तो जीव सृष्टीकाळी। (प्रकृत्त्याति) भैरवस्वरूपून द्रवलेल्या प्रपंचातून। (मनः यष्ठाति इंद्रियाणि) मनासहित इंद्रियांची संख्या सहा आहे तहत सहा थोव्यांच्या १लगदेहाचे। (कर्यति) आकर्षण करून रचून घेतो. ते सहा थोवे देहमळ। प्रकृतीमळ। इंद्रियमळ दोन प्रकारचे। विषयमळ दोन प्रकारचे. ।।७।।
१५.०८श्री भगवानुवाच
शरीरं यदवाप्नोति। यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः ।
गृहीत्वैतानि संयाति। वायुर्गन्धानिवाशयात् ।।१५/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शरीरम् यत् अवाप्नोति।
यत् अपि उत्क्रामतीः इश्वरः ।
गृहीत्वा एतानि संयाति।
वायुः गन्धान् इव आशयात् ।।
यत् अपि उत्क्रामतीः इश्वरः ।
गृहीत्वा एतानि संयाति।
वायुः गन्धान् इव आशयात् ।।
अन्वय
यत्। शरीरम्। अवाप्नोति। च। यत्। ईश्वरः। उत्क्रामतीः। अपि।एतानि गृहीत्वा। वायुः। इव। आशयात्। गन्धान्। संयाति.
मराठी अर्थ
दुसरा अर्थ :- वायुः। आशयात्। गन्धान्। इव। ईश्वरः। अपि.यत् उत्क्रामति. एतानि गृहीत्वा. च। यत् शरीरम्। अवाप्नोति। संयाति.
असा जीव इंद्रियांना वश होतो आणि त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करतो त्याचा परिणाम काय ? एखाद्या देहापुरताच किंवा मनुष्यदेहीच जीव असा इंद्रियांच्या वश असतो काय ? अथवा त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करतो काय ?
(यत्) जे। (शरीरम्) शरीर। (अवाप्नोति) हा जीवात्मा प्राप्त करून घेतो (तिथे तिथे हे असतातच. हे म्हणजे मनासहित पाच इंद्रिये असतातच)। (च) आणि। (यत्) जे। (ईश्वरः) देहाचा स्वामी असलेला हा जीव। (उत्क्रामति) सोडून जातो। (अपि) त्यातून देखील। (एतानि गृहित्वा) यांना घेऊन। (वायुः) वारा। (इव) ज्याप्रमाणे। (आशयात्) सुगंधाच्या अथवा दुर्गन्धच्या आश्रयस्थानापासून। (गन्धान्) सुगंधा दुर्गंधाला घेऊन जातो त्याप्रमाणे। (संयाति) संस्कार घेऊन जातो.
दुसरा अर्थ :- (वायुः) वारा। (आशयात्) वासाच्या। गंधाच्या आश्रयस्थानापासून। (मंधान) गंधांचे। वासांचे। (देव) ज्याप्रमाणे ग्रहण करून घेऊन जातो। (ईश्धरः) स्वतःला देहइंद्रियांचा खामी समजणारा हा जीव। (अपि) देखील त्याचप्रमाणे। (वत् उत्क्रामति) जे शरीर सोडून जातो त्यातून। (एतानि गृहित्वा) या लगदेहांना घेऊन। (च) पुन्हा। (यत् शरीजम्) जे शरीर। (अवाझोति) प्राप्त करतो त्यात। (संयाति) घेऊन जातो. ।।८।।
असा जीव इंद्रियांना वश होतो आणि त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करतो त्याचा परिणाम काय ? एखाद्या देहापुरताच किंवा मनुष्यदेहीच जीव असा इंद्रियांच्या वश असतो काय ? अथवा त्यांना आपल्याकडे आकर्षित करतो काय ?
(यत्) जे। (शरीरम्) शरीर। (अवाप्नोति) हा जीवात्मा प्राप्त करून घेतो (तिथे तिथे हे असतातच. हे म्हणजे मनासहित पाच इंद्रिये असतातच)। (च) आणि। (यत्) जे। (ईश्वरः) देहाचा स्वामी असलेला हा जीव। (उत्क्रामति) सोडून जातो। (अपि) त्यातून देखील। (एतानि गृहित्वा) यांना घेऊन। (वायुः) वारा। (इव) ज्याप्रमाणे। (आशयात्) सुगंधाच्या अथवा दुर्गन्धच्या आश्रयस्थानापासून। (गन्धान्) सुगंधा दुर्गंधाला घेऊन जातो त्याप्रमाणे। (संयाति) संस्कार घेऊन जातो.
दुसरा अर्थ :- (वायुः) वारा। (आशयात्) वासाच्या। गंधाच्या आश्रयस्थानापासून। (मंधान) गंधांचे। वासांचे। (देव) ज्याप्रमाणे ग्रहण करून घेऊन जातो। (ईश्धरः) स्वतःला देहइंद्रियांचा खामी समजणारा हा जीव। (अपि) देखील त्याचप्रमाणे। (वत् उत्क्रामति) जे शरीर सोडून जातो त्यातून। (एतानि गृहित्वा) या लगदेहांना घेऊन। (च) पुन्हा। (यत् शरीजम्) जे शरीर। (अवाझोति) प्राप्त करतो त्यात। (संयाति) घेऊन जातो. ।।८।।
१५.०९श्री भगवानुवाच
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च। रसनं प्राणमेव च ।
अधिष्ठाय मनश्वायं। विषयानुपसेवते ।।१५/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रोत्रम् चक्षुः स्पर्शनम् च।
रसनम् घ्राणम् एव च ।
अधिष्ठाय मनः च अयम्।
विषयान् उपसेवते ।।
रसनम् घ्राणम् एव च ।
अधिष्ठाय मनः च अयम्।
विषयान् उपसेवते ।।
अन्वय
श्रोत्रम्। चक्षुः। स्पर्शनम्। च। २सनम्। च। घ्राणम्।मनः। अधिष्ठाय। एव। अयम्। विषयान्। उपसेवते.
मराठी अर्थ
पाचव्या श्लोकी सांगितलेल्या लक्षणांना प्राप्त करून घेण्यास अंतराय कशामुळे आहे ते स्पष्ट करीत आहेत किंवा सातव्या आठव्या श्लोकी सांगितल्याप्रमाणे लिंगदेहविशिष्ट जीव स्थूळदेहात राहून साधनेपासून दूर का बरं जातो ते सांगत आहेत अथवा मनासहित सहा इंद्रिये सांगितली ती कोणती ?
(श्रोत्रम्) कर्णेद्रिय। (चक्षुः) नेत्रंद्रिय। (स्पर्शनम्) त्वक्रइंद्रिय। त्वचा। (च) तसेच। (रसनम्) जिव्हा इंद्रिय। (च) तसेच। (घ्राणम्) नासिका इंद्रिय या इंद्रियांद्वारा। (मनः) मनाच्या। (अधिष्ठाय) आधाराने। (एव) निश्चयेसि। (अयम्) हा जीवात्मा। (विषयान्) विषयांचे। (जयस्तेवते) सेवन करतो। अनुभव घेतो. (उपसेवते का? ना त्याचा कधीना कधी कंटाळा येतेच आणि ईश्वर पदार्थ सेव्य त्यांचा कंटाळा येत नाही.) ।।९।।
(श्रोत्रम्) कर्णेद्रिय। (चक्षुः) नेत्रंद्रिय। (स्पर्शनम्) त्वक्रइंद्रिय। त्वचा। (च) तसेच। (रसनम्) जिव्हा इंद्रिय। (च) तसेच। (घ्राणम्) नासिका इंद्रिय या इंद्रियांद्वारा। (मनः) मनाच्या। (अधिष्ठाय) आधाराने। (एव) निश्चयेसि। (अयम्) हा जीवात्मा। (विषयान्) विषयांचे। (जयस्तेवते) सेवन करतो। अनुभव घेतो. (उपसेवते का? ना त्याचा कधीना कधी कंटाळा येतेच आणि ईश्वर पदार्थ सेव्य त्यांचा कंटाळा येत नाही.) ।।९।।
१५.१०श्री भगवानुवाच
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि। भुञ्जानं वा गुणान्वितम् ।
विमूढा नानुपश्यन्ति। पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।।१५/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उत्क्रामन्तम् स्थितम् वा अपि।
भुञ्जानम् वा गुणान्वितम् ।
विमूढाः न अनुपश्यन्ति।
पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।।
भुञ्जानम् वा गुणान्वितम् ।
विमूढाः न अनुपश्यन्ति।
पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।।
अन्वय
विमूढाः। उत्क्रमन्तम्। वा। स्थितम्। भुञ्जानम्। वा। गुणान्वितम् अपि। न अनुपश्यन्ति। ज्ञानचक्षुषः। पश्यन्ति.
मराठी अर्थ
असा हा जीव मुख्यत्वे बोधवंत विषयांचे सेवन करतो त्याचा दुष्परिणाम काय ? आणि न सेवल्याचा इष्ट परिणाम काय ? ते सांगत आहेत.
(विमूढाः) विषयसेवनेमुळे बोधप्रतिती पातळ होत होत ज्याची निःशेष मावळते असे विमूढ लोक या जीवाला। (उक्रामन्तम्) शरीर सोडून जात आहे अथवा जाणार आहे। (वा) किंवा। (स्थितम्) शरीरात असून। (भुञ्जानम्) विषयाचा उपभोग घेत आहे। (वा) किंवा। (गुणान्वितम् अपि) तिन्ही गुणांनीदेखील मळलेला आहे असे. (न अनुपश्यन्ति) जाणत नाहीत अर्थात स्वतः विषयी मी हे शरीर सोडून जाणार आहे किंवा मृत्युसमयी मी हे शरीर सोडून जात आहे। शरीरात राहून विषयसेवनेमुळे आणि तिन्ही गुणांनी मळलो आहे असे अज्ञानजनाला कळत नाही पण। (ज्ञानचक्षुषः) विषयांचा परिच्छेद केल्यामुळे ज्यांची प्रतिती जाज्वल्य आहे। विवेकरूप नेत्रांनी ते ज्ञानीजन। (पश्यति) स्वतःविषयीचं तत्वतः ज्ञान जाणतात. ।।१०।।
(विमूढाः) विषयसेवनेमुळे बोधप्रतिती पातळ होत होत ज्याची निःशेष मावळते असे विमूढ लोक या जीवाला। (उक्रामन्तम्) शरीर सोडून जात आहे अथवा जाणार आहे। (वा) किंवा। (स्थितम्) शरीरात असून। (भुञ्जानम्) विषयाचा उपभोग घेत आहे। (वा) किंवा। (गुणान्वितम् अपि) तिन्ही गुणांनीदेखील मळलेला आहे असे. (न अनुपश्यन्ति) जाणत नाहीत अर्थात स्वतः विषयी मी हे शरीर सोडून जाणार आहे किंवा मृत्युसमयी मी हे शरीर सोडून जात आहे। शरीरात राहून विषयसेवनेमुळे आणि तिन्ही गुणांनी मळलो आहे असे अज्ञानजनाला कळत नाही पण। (ज्ञानचक्षुषः) विषयांचा परिच्छेद केल्यामुळे ज्यांची प्रतिती जाज्वल्य आहे। विवेकरूप नेत्रांनी ते ज्ञानीजन। (पश्यति) स्वतःविषयीचं तत्वतः ज्ञान जाणतात. ।।१०।।
१५.११श्री भगवानुवाच
यतन्तो योगिनञ्चैनं। पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो। नैनं पश्यन्त्यचेतसः ।।१५/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यतन्तः योगिनः च एनम्।
पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् ।
यतन्तः अपि अकृतात्मानः।
न एनम् पश्यन्ति अचेतसः ।।
पश्यन्ति आत्मनि अवस्थितम् ।
यतन्तः अपि अकृतात्मानः।
न एनम् पश्यन्ति अचेतसः ।।
अन्वय
यतन्तः। योगिनः। एनम्। आत्मनि अवस्थितम्। पश्यन्ति। च।यतन्तः अपि। अकृतात्मानः। अचेतसः। एनम्। न पश्यन्ति।
मराठी अर्थ
त्या ज्ञानियांचीच पुढची पायरी म्हणजे योग. ते योगीजन स्वतः विषयक यथार्थ ज्ञान असून परमेश्वरस्मरणी तत्पर असतात. ते सांगत आहेत की-
(यतन्तः) प्रयत्नशील असणारे। (योगिनः) ध्यानयोगाची साधना करणारे (सहाव्या अध्यायी ङ्गतस्माद्योगी भवार्जुनङ्ग या श्लोकी प्रशंसलेले)। (एनम्) या जीवात्म्याला (स्वतःला) (आत्मनि अवस्थितम्) सर्व काळ परमेश्वरचिंतनात गढलेला। (पश्यन्ति) पाहतात। अनुभवतात। (च) मात्र। (यतन्तः अपि) प्रयत्नशील असूनही। (अकृतात्मानः) पूर्वसंस्काराचे बळ बसलेले। (अचेतसः) ज्ञानाचे कार्य नसल्यामुळे पातळ प्रतितीचे पुरूष। (एजन्) या जीवाला (स्वतःला)। (न पश्यति) सर्व काळ ईश्वरचिंतनी गढलेला पाहत नाहीत। अनुभवत नाहीत. त्यांच्या स्मरणामध्ये अत्यंत तुटसांद असते. आत्मनि अवस्थितम् म्ह. एथे वस्तुभजनिये। ज्ञानिया भक्ताचे भजनिये सांगितले आणि अकृतात्मानः एथे जीवदेवता भजनिये सांगितले. ।।११।।
(यतन्तः) प्रयत्नशील असणारे। (योगिनः) ध्यानयोगाची साधना करणारे (सहाव्या अध्यायी ङ्गतस्माद्योगी भवार्जुनङ्ग या श्लोकी प्रशंसलेले)। (एनम्) या जीवात्म्याला (स्वतःला) (आत्मनि अवस्थितम्) सर्व काळ परमेश्वरचिंतनात गढलेला। (पश्यन्ति) पाहतात। अनुभवतात। (च) मात्र। (यतन्तः अपि) प्रयत्नशील असूनही। (अकृतात्मानः) पूर्वसंस्काराचे बळ बसलेले। (अचेतसः) ज्ञानाचे कार्य नसल्यामुळे पातळ प्रतितीचे पुरूष। (एजन्) या जीवाला (स्वतःला)। (न पश्यति) सर्व काळ ईश्वरचिंतनी गढलेला पाहत नाहीत। अनुभवत नाहीत. त्यांच्या स्मरणामध्ये अत्यंत तुटसांद असते. आत्मनि अवस्थितम् म्ह. एथे वस्तुभजनिये। ज्ञानिया भक्ताचे भजनिये सांगितले आणि अकृतात्मानः एथे जीवदेवता भजनिये सांगितले. ।।११।।
१५.१२श्री भगवानुवाच
यदादित्यगतं तेजो। जगद्भासयतेऽखिलम् ।
यच्चन्द्रमसि यच्चानौ। तत्तेजो विद्धि मामकम् ।।१५/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अदित्यगतम् तेजः।
जगत् भासयते अखिलम् ।
यत् चन्द्रमसि यत् अन्नौ।
तत् तेजः विद्धि मामकम् ।।
जगत् भासयते अखिलम् ।
यत् चन्द्रमसि यत् अन्नौ।
तत् तेजः विद्धि मामकम् ।।
अन्वय
यत् तेजः। आदित्यगतम्। अखिलम्। जगत्। भासयते।च। यत्। चंद्रमसि गतम्। यत्। अन्नौ तत्। मामकम्। विद्धि.
मराठी अर्थ
मागील दोन श्लोकी स्मरणनिष्ठाचे स्मरण सांगितले. तेच स्मरण कशाने होववते? नुसत्याच संयमानेच होववते काय ? ना ते स्मरण व्यक्ताव्यक्त परमेश्वराची महिमा जाणितल्याविण यथातथ्य न होववे म्हणून पुढील चार श्लोकी परमेश्वरमहिमा प्रकाशतात. ।।
दुसरा संबंध :- मागा सहाव्या श्लोकी सूर्य। चंद्र। अग्नी परमेश्वराच्या परमपदाला प्रकाशित करू शकत नाहीत असे सांगितले तर त्या अपरा शक्तींचा काहीच उपयोग नाही काय ? आणि त्या स्वतंत्र असतील? परमेश्वराशी त्यांचा काहीच संबंध नाही काय ? ह्या शंकांचे निवारण पुढील चहु श्लोकी करीत आहेत.
(यत्) जो. (तेजः) प्रकाश। (आदित्यनतम्) सूर्य डौळाचे ठाई आहे. गतम् म्ह. गेलेले. श्लोकी स्थितम् न म्हणून गतम् म्हटले आहे याचा हेतुः ते तेज मायेपासून आवांतर विभागून त्या डौळी व्यापले आहे. (अखिलम्) संपूर्ण। (जगत्) जगाला। (भाव्तयते) ते तेज प्रकाशित करते। (च) आणि। (यत्) जो प्रकाश। (चंद्रमसि गतम्) चंद्र डौळाचे ठाई आहे आणि। (यत्) जो प्रकाश। जे तेज। (अज्ञो) (गतम्) अग्नीच्या ठाई आहे. (तत्) तो तेजः प्रकाश। (गामकम्) माझाच आहे असे। (विध्दि) समज. व्युत्पत्त्यार्थ :- मा शब्दाचा अर्थ अन्यत्र माया लक्ष्मी असा केलेला आहे त्यानुसार। (मामकम् विद्धि) म्ह. माझ्या मायेपासून माझ्याच प्रवृत्तीने आणि एका विशिष्ट धर्मामुळे विभागलेला आहे असे समज. (ते तेज माझ्या स्वरुपाचा प्रकाश करण्यासाठी नाही. ते तेज जीव देवतांचा प्रकाश करते. जीवांना सुख दुःख भोगवण्यासाठी आहे.) ।।१२।।
दुसरा संबंध :- मागा सहाव्या श्लोकी सूर्य। चंद्र। अग्नी परमेश्वराच्या परमपदाला प्रकाशित करू शकत नाहीत असे सांगितले तर त्या अपरा शक्तींचा काहीच उपयोग नाही काय ? आणि त्या स्वतंत्र असतील? परमेश्वराशी त्यांचा काहीच संबंध नाही काय ? ह्या शंकांचे निवारण पुढील चहु श्लोकी करीत आहेत.
(यत्) जो. (तेजः) प्रकाश। (आदित्यनतम्) सूर्य डौळाचे ठाई आहे. गतम् म्ह. गेलेले. श्लोकी स्थितम् न म्हणून गतम् म्हटले आहे याचा हेतुः ते तेज मायेपासून आवांतर विभागून त्या डौळी व्यापले आहे. (अखिलम्) संपूर्ण। (जगत्) जगाला। (भाव्तयते) ते तेज प्रकाशित करते। (च) आणि। (यत्) जो प्रकाश। (चंद्रमसि गतम्) चंद्र डौळाचे ठाई आहे आणि। (यत्) जो प्रकाश। जे तेज। (अज्ञो) (गतम्) अग्नीच्या ठाई आहे. (तत्) तो तेजः प्रकाश। (गामकम्) माझाच आहे असे। (विध्दि) समज. व्युत्पत्त्यार्थ :- मा शब्दाचा अर्थ अन्यत्र माया लक्ष्मी असा केलेला आहे त्यानुसार। (मामकम् विद्धि) म्ह. माझ्या मायेपासून माझ्याच प्रवृत्तीने आणि एका विशिष्ट धर्मामुळे विभागलेला आहे असे समज. (ते तेज माझ्या स्वरुपाचा प्रकाश करण्यासाठी नाही. ते तेज जीव देवतांचा प्रकाश करते. जीवांना सुख दुःख भोगवण्यासाठी आहे.) ।।१२।।
१५.१३श्री भगवानुवाच
भामाविश्य च भूतानि। धारयाम्यहमोजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः। सोमो भूत्वा रसात्मकः ।।१५/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
गाम् आविश्य च भूतानि।
धारयामि अहम् ओजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः।
सोमः भूत्वा रसात्मकः ।।
धारयामि अहम् ओजसा ।
पुष्णामि चौषधीः सर्वाः।
सोमः भूत्वा रसात्मकः ।।
अन्वय
च। अहम्। गाम्। आविश्य। ओजसा। भूतानि। धारयामि। (अहम् गाम आविश्य ओजसा भूतानि धारयामि.) च। रसात्मकः। सोमः। भूत्वा। सर्वाः। औषधीः। पुष्णामि.
मराठी अर्थ
(च) आणि। (अहम्) मी. (नाम्) पृथ्वीत। (आविश्य) प्रवेश करून। (ओजब्सा) आपल्या सामर्थ्याने बळाने। (भूतानि) सर्व प्राणीमात्रांना। (धारयामि) धारण करतो.
व्युत्पत्त्यार्थ :- (अहम्) जिच्यात अहंकाराचे अभिमानाचे कार्य अत्याधिक आहे अशी जी चित्शक्ती माया. तिच्या ठाई असलेले महद्भत नावे सामर्थ्य। (नाम् आविश्य) पृथ्वी भेंडाच्या ठाई व्याप्त होऊन। (ओजसा) त्या सामर्थ्याने ती चित्शक्ती। (भूतानि) प्राणीमात्रांना। (धारयामि) आधारभूत होते। (च) आणि। (स्सात्मकः) पोषक रस परिपूर्ण असलेला। (सोमः) चंद्र। (भूत्वा) होऊन। (सर्वाः) सर्व। (ओवधीः) वनस्पतीनां अहम् म्ह. मी। (पुष्णामि) रसास्वाद परिपूर्ण करतो. ।।१३।।
व्युत्पत्त्यार्थ :- (अहम्) जिच्यात अहंकाराचे अभिमानाचे कार्य अत्याधिक आहे अशी जी चित्शक्ती माया. तिच्या ठाई असलेले महद्भत नावे सामर्थ्य। (नाम् आविश्य) पृथ्वी भेंडाच्या ठाई व्याप्त होऊन। (ओजसा) त्या सामर्थ्याने ती चित्शक्ती। (भूतानि) प्राणीमात्रांना। (धारयामि) आधारभूत होते। (च) आणि। (स्सात्मकः) पोषक रस परिपूर्ण असलेला। (सोमः) चंद्र। (भूत्वा) होऊन। (सर्वाः) सर्व। (ओवधीः) वनस्पतीनां अहम् म्ह. मी। (पुष्णामि) रसास्वाद परिपूर्ण करतो. ।।१३।।
१५.१४श्री भगवानुवाच
अहं वैश्वानरो भूत्वा। प्राणिनां देहमाश्रितः ।
प्राणायानसमायुक्तः। पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ।।१५/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहम् वैश्वानरः भूत्वा।
प्राणिनाम् देहम् आश्रितः ।
प्राणायानसमायुक्तः।
पचामि अन्नम् चतुर्विधम् ।।
प्राणिनाम् देहम् आश्रितः ।
प्राणायानसमायुक्तः।
पचामि अन्नम् चतुर्विधम् ।।
अन्वय
अहम्। प्राणिनाम्। देहम्। आश्रितः। वैश्वानरः। भूत्वा। प्राणायानसमायुक्तः। चतुर्विधम्। अन्नम्। पचामि.
मराठी अर्थ
(अहम्) मी। (प्राणिनाम्) प्राणवायुळे चेतनता आहे ज्यांच्या ठिकाणी अशा देहधारियांच्या। (देहम्) शरीरात। (आश्रितः) राहून। (वैशाबरः) अन्नी (जठराग्नी। (भूत्वा) होऊन। (प्राणापानसमायुक्तः) प्राण आणि अपान वायुंनी युक्त होऊन। (चतुर्विधम्) चार प्रकारचे लेह्य। पेय। चोष्य। भोज्य अशा चारही प्रकारच्या। (अन्नम्) अन्नाचे। (पचानि) पचन करतो. या तिन्ही श्लोकात मायेच्या महद्भुत आणि अजड सामर्थ्याचे ठाई अहंता स्विकरून ते सामर्थ्य परमेश्वराच्या विशिष्ट धर्मामुळे कार्य करते हे सांगितले. ।।१४।।
१५.१५श्री भगवानुवाच
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो।
मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च ।
वेदैश्व सर्वेरहमेव वेद्यो।
वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ।।१५/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वस्य च अहम् हृदि सन्निविष्टः।
मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च ।
वेदैः च सर्वेः अहम् एव वेद्यः।
वेदान्तकृत् वेदविद एव च अहम् ।।
मत्तः स्मृतिः ज्ञानम् अपोहनम् च ।
वेदैः च सर्वेः अहम् एव वेद्यः।
वेदान्तकृत् वेदविद एव च अहम् ।।
अन्वय
च। अहम्। सर्वस्य। हदि। संनिविष्टः। मत्तः। स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्। भवति.
दुसरा अर्थ : च। अहम्। सर्वस्य। हृदि। संनिविष्टः। मत्तः। स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्.
तिसरा अर्थ :- स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्.
पूर्वपक्ष :- च। अहम्। सर्वस्य। हदि। संनिविष्टः। मत्तः। स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्. च। सर्वैः वेदैः। अहम् एव। वेद्यः। वेदान्तकृत्। च। वेदविद। अहम् एव।
पूर्वपक्ष:- सर्वेः वेदैः। अहम्। एव। वेद्यः। च। वेदान्तकृत्। वेदविद। अहम् एव।
दुसरा अर्थ : च। अहम्। सर्वस्य। हृदि। संनिविष्टः। मत्तः। स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्.
तिसरा अर्थ :- स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्.
पूर्वपक्ष :- च। अहम्। सर्वस्य। हदि। संनिविष्टः। मत्तः। स्मृतिः। ज्ञानम्। च। अपोहनम्. च। सर्वैः वेदैः। अहम् एव। वेद्यः। वेदान्तकृत्। च। वेदविद। अहम् एव।
पूर्वपक्ष:- सर्वेः वेदैः। अहम्। एव। वेद्यः। च। वेदान्तकृत्। वेदविद। अहम् एव।
मराठी अर्थ
(च) आणि। (अहम्) मी। (सर्वस्य) सर्व जीवा देवतांच्या। (हदि) अतिसूक्ष्म भागी। (संनिविष्टः) कउतरून व्यापून राहीलो आहे। (मत्तः) माझ्यामुळेच। (स्मृतिः) आठवण। (ज्ञानम्) जाणीव। (च) आणि। (अपोहनम्) सुनिश्चितता। निश्चियात्मक निःसंशय ज्ञान। (भवति म्ह. असते).
दुसरा अर्थ :- मागील तीन श्लोकी मुख्यत्वे महन्त आणि अजड ही दोन्ही सामर्थ्य परमेश्वराच्या विशिष्ट धर्मामुळे कार्यान्वित असतात अशी महिमा प्रकाशली. आता या श्लोकी जीवा देवतांच्या ठाईपण परमेश्वराच्याच विशिष्ट धर्मामुळे त्यांची। (जीव देवतांची) स्वरूपसमृद्धी टिकून आहे। हे सांगत आहेत.
(च) आणि। (अहम् मी माझ्याठाई असलेल्या अद्भुत अशा विरुद्ध धमांनी। (स्तर्वस्य) मायामुख्य सर्व देवतांच्या। (रुदि) अतिसूक्ष्म भागी। (संनिविष्टः)
सर्वात्मकत्वे। सर्वव्यापकत्वे कउतरून अनादि काळापासून व्यापलो आहे। (गत्तः) माझ्या त्या धर्मांमुळेच। (स्मृतिः) वरिलीचे अस्तित्व ज्ञान। (ज्ञानम्) खालीलीचे अपरोक्ष दर्शन। (च) आणि। (अपोहनम्) मजविषयीचे स्वामीभावे निश्चयात्मक अस्तित्वज्ञान. वरिलीच्या अस्तित्वज्ञानासोबत माझेही अस्तित्वज्ञान असतेच पण वरिलीविषयी माझ्या जातीची श्रेष्ठ देवता। (स्वतःच्या जातीची श्रेष्ट देवता आणि मजविषयी सर्वांचा स्वामी नियंता असे निश्चयात्मक अस्तित्व ज्ञान असते.
तिसरा अर्थ :- (स्मृतिः) कर्मलेप पाहिल्याबरोबर त्या जीवांच्या सत्कर्माची दुष्कर्माविषयीची आठवण येऊन तोषरोषाचे कार्य वर्तणे आणि। (ज्ञानम्) त्या लेपी भोगवावयाच्या सुखदःखांची जाणीव होणे। (च) आणि। (अपोहनम्) त्या लेपाच्या काळाविषयी अथवा सुखदुःखाच्या परिमाणाविषयी निश्चित जाणिव होणे. (पहीला व दुसरा सिध्दांत अर्थ)
पूर्वपक्ष: (च) आणि। (अहम्) ज्याचे ठाई अहंभाव आहे असा चिदंश म्हणजेच संलग्न। (सर्वस्व) सर्व मनुष्यदेहधारीयांच्या। (कवि) अंतःकरणी। (संनिविष्टः) कार्यरत असते आणि त्यास अशी जाणिव असते की। (गत्तः) माझ्यामुळेच जीवास (अहंभावरूप) कर्मांचे उल्लेख होऊन। (स्मृतिः) त्या विसरलेल्या उल्लेखाची आठवण होते। (ज्ञानम्) जीवाला होणाऱ्या सुखदुःखाचे त्यास मानलेपणे ज्ञान असते। (च) आणि। (अपोहनम्) त्या सुखदुःखाच्या संचारी रसना त्यास नसतात.
(च) आणि। (सर्वेः वेकैः) सर्व प्रकारच्या ज्ञानाद्वारे। (अहम् एव) मीच। (वेद्यः) जाणण्यायोग्य आहे असे त्या त्या ज्ञानाच्या निरुपकांना अर्थात दर्शनशाखकर्त्यांना मान्य आहे अर्थात ते दर्शनशास्रकार मला यथार्थपणे जाणतातच असे नाही कारण मी स्वसंवेद्य आहे म्हणजे आपल्या कृपेनेच कळणारा आहे. दर्शनशास्त्रकारांना माझी यथार्थ जाणीव नाही कारण। (वेदान्तकृत्) वेदांचे सांगोपांग रहस्य जाणणारा। (च) आणि। (वेदविद) वेदांची उत्पत्ती यथार्थपणे जाणणारादेखील। (अहम् एव) मीच आहे. हा सिद्धांत अर्थ: पूर्वपक्ष पुढील प्रमाणे
पूर्वपक्ष:- (सर्वेः वेदैः) चाडी वेदांद्वारा। (अहम्) जिचे ठाई अहंभाव आहे अशी जी शक्ती माया। (एच) तीच। (वेद्यः) सर्वश्रेष्ठ जाणण्यायोग्य आहे असे त्या वेदकत्र्यास वाटते। (च) आणि। (वेदान्तकृत्) दरेक वेदांच्या रहस्यमय ज्ञानाची म्हणजे उपनिषदांची कर्ता। (च) आणि। (वेदविदु) चाडी वेदांची जाणती। (अहम् एव) जिच्या ठिकाणी अहं असून जीवास अहम् उपजवणे आहे अशी ती चित्शक्तीच आहे.
या श्लोकी अहं पदी सिध्दांत तरि परमेश्वर आणि पुर्वपक्षाच्या अर्थात अहं म्ह. माया. एवं अहं पदी परमेश्वर आणि माया दोन्ही कवळतात. । परमेश्वर म्हणतात मिच कर्ता आहे ईथुन उटाळा आहे म्हणून ति अहं स्वताःला म्हणते. ।।१५।।
दुसरा अर्थ :- मागील तीन श्लोकी मुख्यत्वे महन्त आणि अजड ही दोन्ही सामर्थ्य परमेश्वराच्या विशिष्ट धर्मामुळे कार्यान्वित असतात अशी महिमा प्रकाशली. आता या श्लोकी जीवा देवतांच्या ठाईपण परमेश्वराच्याच विशिष्ट धर्मामुळे त्यांची। (जीव देवतांची) स्वरूपसमृद्धी टिकून आहे। हे सांगत आहेत.
(च) आणि। (अहम् मी माझ्याठाई असलेल्या अद्भुत अशा विरुद्ध धमांनी। (स्तर्वस्य) मायामुख्य सर्व देवतांच्या। (रुदि) अतिसूक्ष्म भागी। (संनिविष्टः)
सर्वात्मकत्वे। सर्वव्यापकत्वे कउतरून अनादि काळापासून व्यापलो आहे। (गत्तः) माझ्या त्या धर्मांमुळेच। (स्मृतिः) वरिलीचे अस्तित्व ज्ञान। (ज्ञानम्) खालीलीचे अपरोक्ष दर्शन। (च) आणि। (अपोहनम्) मजविषयीचे स्वामीभावे निश्चयात्मक अस्तित्वज्ञान. वरिलीच्या अस्तित्वज्ञानासोबत माझेही अस्तित्वज्ञान असतेच पण वरिलीविषयी माझ्या जातीची श्रेष्ठ देवता। (स्वतःच्या जातीची श्रेष्ट देवता आणि मजविषयी सर्वांचा स्वामी नियंता असे निश्चयात्मक अस्तित्व ज्ञान असते.
तिसरा अर्थ :- (स्मृतिः) कर्मलेप पाहिल्याबरोबर त्या जीवांच्या सत्कर्माची दुष्कर्माविषयीची आठवण येऊन तोषरोषाचे कार्य वर्तणे आणि। (ज्ञानम्) त्या लेपी भोगवावयाच्या सुखदःखांची जाणीव होणे। (च) आणि। (अपोहनम्) त्या लेपाच्या काळाविषयी अथवा सुखदुःखाच्या परिमाणाविषयी निश्चित जाणिव होणे. (पहीला व दुसरा सिध्दांत अर्थ)
पूर्वपक्ष: (च) आणि। (अहम्) ज्याचे ठाई अहंभाव आहे असा चिदंश म्हणजेच संलग्न। (सर्वस्व) सर्व मनुष्यदेहधारीयांच्या। (कवि) अंतःकरणी। (संनिविष्टः) कार्यरत असते आणि त्यास अशी जाणिव असते की। (गत्तः) माझ्यामुळेच जीवास (अहंभावरूप) कर्मांचे उल्लेख होऊन। (स्मृतिः) त्या विसरलेल्या उल्लेखाची आठवण होते। (ज्ञानम्) जीवाला होणाऱ्या सुखदुःखाचे त्यास मानलेपणे ज्ञान असते। (च) आणि। (अपोहनम्) त्या सुखदुःखाच्या संचारी रसना त्यास नसतात.
(च) आणि। (सर्वेः वेकैः) सर्व प्रकारच्या ज्ञानाद्वारे। (अहम् एव) मीच। (वेद्यः) जाणण्यायोग्य आहे असे त्या त्या ज्ञानाच्या निरुपकांना अर्थात दर्शनशाखकर्त्यांना मान्य आहे अर्थात ते दर्शनशास्रकार मला यथार्थपणे जाणतातच असे नाही कारण मी स्वसंवेद्य आहे म्हणजे आपल्या कृपेनेच कळणारा आहे. दर्शनशास्त्रकारांना माझी यथार्थ जाणीव नाही कारण। (वेदान्तकृत्) वेदांचे सांगोपांग रहस्य जाणणारा। (च) आणि। (वेदविद) वेदांची उत्पत्ती यथार्थपणे जाणणारादेखील। (अहम् एव) मीच आहे. हा सिद्धांत अर्थ: पूर्वपक्ष पुढील प्रमाणे
पूर्वपक्ष:- (सर्वेः वेदैः) चाडी वेदांद्वारा। (अहम्) जिचे ठाई अहंभाव आहे अशी जी शक्ती माया। (एच) तीच। (वेद्यः) सर्वश्रेष्ठ जाणण्यायोग्य आहे असे त्या वेदकत्र्यास वाटते। (च) आणि। (वेदान्तकृत्) दरेक वेदांच्या रहस्यमय ज्ञानाची म्हणजे उपनिषदांची कर्ता। (च) आणि। (वेदविदु) चाडी वेदांची जाणती। (अहम् एव) जिच्या ठिकाणी अहं असून जीवास अहम् उपजवणे आहे अशी ती चित्शक्तीच आहे.
या श्लोकी अहं पदी सिध्दांत तरि परमेश्वर आणि पुर्वपक्षाच्या अर्थात अहं म्ह. माया. एवं अहं पदी परमेश्वर आणि माया दोन्ही कवळतात. । परमेश्वर म्हणतात मिच कर्ता आहे ईथुन उटाळा आहे म्हणून ति अहं स्वताःला म्हणते. ।।१५।।
१५.१६श्री भगवानुवाच
द्वाविमौ पुरुषो लोके। क्षरश्वाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि। कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।।१५/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्वौ इमौ पुरुषौ लोके।
क्षरः च अक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि।
कूटस्थः अक्षर उच्यते ।।
क्षरः च अक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि।
कूटस्थः अक्षर उच्यते ।।
अन्वय
लोके। क्षर। च। अक्षरः। एव। इगौ। द्वौः। पुरुषौ। क्षरः सर्वाणि भूतानि। च। कूटस्थः।अक्षरः उच्यते. : ।:
दुसरा अर्थ :- लोके। क्षरः। च। अक्षरः। एव। इमौ द्वौः पुरुषौ। क्षरः सर्वाणि भूतानि। च। कूटस्थः। अक्षरः। उच्यते. : ।:
तिसरा अर्थ :- लोके। इमौ द्वौ पुरुषौ। क्षरः। च। अक्षरः एव। सर्वाणि भूतानि। च। कूटस्थः। अक्षरः उच्यते.
दुसरा अर्थ :- लोके। क्षरः। च। अक्षरः। एव। इमौ द्वौः पुरुषौ। क्षरः सर्वाणि भूतानि। च। कूटस्थः। अक्षरः। उच्यते. : ।:
तिसरा अर्थ :- लोके। इमौ द्वौ पुरुषौ। क्षरः। च। अक्षरः एव। सर्वाणि भूतानि। च। कूटस्थः। अक्षरः उच्यते.
मराठी अर्थ
मागील चार श्लोकी परमेश्वरमहिमा प्रकाशली. आता नित्य पदार्थांतही परमेश्वर पदार्थ सर्वश्रेष्ठ आहे। लक्षणाने आणि स्वरूपानेदेखील तो वेगळा आहे हे सांगत आहेत.
(लोके) ह्या लोकात ङ्गलोकस्तु भूवने जनेङ्ग या उक्ती प्रमाणे लोक शब्द स्थानावाचक। जनावाचक। इथे जनावाचक अर्थ घ्यावा. (क्षरः) क्षरणशील। विभागणारा। (च) आणि। (अक्षरः) कधीच न विभागणारा। (एच) असाथ। (इजी) हे। (बो) दोन प्रकारचे। (पुरुषी) ज्यांचे ठाई पुरुषार्थ आहे असे. देवतेच्या ठिकाणी साधन साध्य देण। सुखदुःख भोनवणे अथवा अज्ञान जीवांचे भजनपूजन स्विकारणे हा पुरुषार्थ आहे आणि विभागणे ही समृद्धी तिच्या ठिकाणी आहे. मायामुख्य सर्व देवतांना क्षरण आहे म्हणून त्यांना गीतेत क्षर पुरुष म्हणितले आहे. जीवांच्या ठिकाणि संतासंत सामग्री वाढवणे। विधीइष्ट वाढवणे आणि अविधी अविष्ट वाढवणे असा पुरुषार्थ असून त्यास विभागणे नाही म्हणून गीतेत जीवाला अक्षरयुरुष म्हणितले आहे. त्या क्षर पुरुषाचा पुरुषार्थ कोणता म्हणशील तर। (क्षरः सर्वाणि भूताति) क्षर पुरुषाने सर्व प्राणीमात्रांची शरीरे निर्माण करून त्यात जीवाचे संपादकत्व केले आहे। (च) आणि अक्षर पुरुषाचा पुरुषार्थ कोणता म्हणशील तर। (कूटस्थः) मायेच्या स्वरूपात असून तियेते आतले ना अशी सङ्ग्रह्म स्वरूपाची अथवा ईश्वराची प्राप्ती। (अक्षरः उच्यते) त्या अक्षर पुरुषाचा अक्षर पुरुषार्थ म्हटला जातो.
दुसरा अर्थ :- (लोके) लोकस्तु भूवने जने या उक्तीप्रमाणे इये स्थळी। (क्षरः) क्षरणशील। विभागणारा अर्थात मायामुख्य सकळ देवता पण मुख्यत्वे माया। (च) आणि। (अक्षरः) कधीच न विभागणारा। (एव) असाच सङ्ग्रह्म स्वरूप। (इमौ दौ पुरुषों) असे दोन प्रकारचे पुरुष व्यापक भावे आहेत. पैकी। (क्षरः सर्वाणि भूतानि) सर्व जीवांच्या ठिकाणी संलग्नत्ये क्षरून लागली म्हणून क्षर असे अव्यक्त मायेला म्हणावे. (च) आणि। (कूटस्य) अस्ति नास्ति ऐसेयासी विखो न होणे। ते कव्हणी ठाई असे ऐसे नेणिजे अशी माया ज्यात हरपली आहे ते सङ्गह्म। (अक्षरः) कधीच विभागणे नाही एणे अर्थे जसे तसे अक्षर। (उच्यते) म्हटले जाते.
तिसरा अर्थ :- (लोके) देव। मनुष्य। तिर्यंच चैतन्यफळपर्यंत। (इमौ हो पुरुयों) हे दोन प्रकारचे पुरुष आहेत. पैकी एक। (क्षरः) क्षरून आलेला। (च) आणि दुसरा। (अक्षरः एव) कधीच न क्षरणारा अथवा कोण्याही स्वरूपापासून क्षरून आलेला नाही असा स्वयंभूच आहे. (सर्वाणी भूतानि) सर्व जीवांबरोबर असलेला जो संलग्न चिदंश त्यास क्षर म्हणावे। (च) आणि। (कूटस्थः) मायामुख्य सर्व देवतांस न दिसणाऱ्या न कळणाऱ्या अशा जीवास। (अक्षरः उच्यते) अक्षर असे म्हटले जाते. ।।१६।।
(लोके) ह्या लोकात ङ्गलोकस्तु भूवने जनेङ्ग या उक्ती प्रमाणे लोक शब्द स्थानावाचक। जनावाचक। इथे जनावाचक अर्थ घ्यावा. (क्षरः) क्षरणशील। विभागणारा। (च) आणि। (अक्षरः) कधीच न विभागणारा। (एच) असाथ। (इजी) हे। (बो) दोन प्रकारचे। (पुरुषी) ज्यांचे ठाई पुरुषार्थ आहे असे. देवतेच्या ठिकाणी साधन साध्य देण। सुखदुःख भोनवणे अथवा अज्ञान जीवांचे भजनपूजन स्विकारणे हा पुरुषार्थ आहे आणि विभागणे ही समृद्धी तिच्या ठिकाणी आहे. मायामुख्य सर्व देवतांना क्षरण आहे म्हणून त्यांना गीतेत क्षर पुरुष म्हणितले आहे. जीवांच्या ठिकाणि संतासंत सामग्री वाढवणे। विधीइष्ट वाढवणे आणि अविधी अविष्ट वाढवणे असा पुरुषार्थ असून त्यास विभागणे नाही म्हणून गीतेत जीवाला अक्षरयुरुष म्हणितले आहे. त्या क्षर पुरुषाचा पुरुषार्थ कोणता म्हणशील तर। (क्षरः सर्वाणि भूताति) क्षर पुरुषाने सर्व प्राणीमात्रांची शरीरे निर्माण करून त्यात जीवाचे संपादकत्व केले आहे। (च) आणि अक्षर पुरुषाचा पुरुषार्थ कोणता म्हणशील तर। (कूटस्थः) मायेच्या स्वरूपात असून तियेते आतले ना अशी सङ्ग्रह्म स्वरूपाची अथवा ईश्वराची प्राप्ती। (अक्षरः उच्यते) त्या अक्षर पुरुषाचा अक्षर पुरुषार्थ म्हटला जातो.
दुसरा अर्थ :- (लोके) लोकस्तु भूवने जने या उक्तीप्रमाणे इये स्थळी। (क्षरः) क्षरणशील। विभागणारा अर्थात मायामुख्य सकळ देवता पण मुख्यत्वे माया। (च) आणि। (अक्षरः) कधीच न विभागणारा। (एव) असाच सङ्ग्रह्म स्वरूप। (इमौ दौ पुरुषों) असे दोन प्रकारचे पुरुष व्यापक भावे आहेत. पैकी। (क्षरः सर्वाणि भूतानि) सर्व जीवांच्या ठिकाणी संलग्नत्ये क्षरून लागली म्हणून क्षर असे अव्यक्त मायेला म्हणावे. (च) आणि। (कूटस्य) अस्ति नास्ति ऐसेयासी विखो न होणे। ते कव्हणी ठाई असे ऐसे नेणिजे अशी माया ज्यात हरपली आहे ते सङ्गह्म। (अक्षरः) कधीच विभागणे नाही एणे अर्थे जसे तसे अक्षर। (उच्यते) म्हटले जाते.
तिसरा अर्थ :- (लोके) देव। मनुष्य। तिर्यंच चैतन्यफळपर्यंत। (इमौ हो पुरुयों) हे दोन प्रकारचे पुरुष आहेत. पैकी एक। (क्षरः) क्षरून आलेला। (च) आणि दुसरा। (अक्षरः एव) कधीच न क्षरणारा अथवा कोण्याही स्वरूपापासून क्षरून आलेला नाही असा स्वयंभूच आहे. (सर्वाणी भूतानि) सर्व जीवांबरोबर असलेला जो संलग्न चिदंश त्यास क्षर म्हणावे। (च) आणि। (कूटस्थः) मायामुख्य सर्व देवतांस न दिसणाऱ्या न कळणाऱ्या अशा जीवास। (अक्षरः उच्यते) अक्षर असे म्हटले जाते. ।।१६।।
१५.१७श्री भगवानुवाच
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः। परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य। बिभत्र्यव्यय ईश्वरः ।।१५/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
उत्तमः पुरुषः तु अन्यः।
परमात्मा इति उदाहृतः ।
यः लोकत्रयम् आविश्य।
बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ।।
परमात्मा इति उदाहृतः ।
यः लोकत्रयम् आविश्य।
बिभर्ति अव्ययः ईश्वरः ।।
अन्वय
उत्तमः। पुरुषः। तु। अन्यः। यः। लोकत्रयम्। आविश्य। बिभर्ति। अव्ययः ईश्वरः। परमात्मा इति। उदाहृतः.
पूर्वपक्ष :- उत्तमः पुरुषः। तु। अन्यः। यः। लोकत्रयम्। आविश्य। विभर्ति। अव्ययः। ईश्वरः। परमात्मा इति उदाहृतः.
पूर्वपक्ष :- उत्तमः पुरुषः। तु। अन्यः। यः। लोकत्रयम्। आविश्य। विभर्ति। अव्ययः। ईश्वरः। परमात्मा इति उदाहृतः.
मराठी अर्थ
सिद्धांत अर्थ :- (उत्तमः) स्वरूपे। सामर्थ्य। सपूरत्वे सर्वा अर्थी अक्षर पुरुषापेक्षा श्रेष्ठ। (पुरुषः) जीवोद्धरणाचा उत्कृष्ट पुरुषार्थ आधिला असा पुरुष। (तु) मात्र। (अन्यः) या दोन्हींपेक्षा वेगळाच आहे. (यः) जो। (लोकत्रयम्) तिन्ही श्लोकांना देव। मनुष्य। तिर्यंच अथवा। (१) माया। (२) देवता आणि। (३) सकळ जीवराशी यांना। (आविश्य) व्यापक भावे। सर्वात्मक भावे कउतरून। (विभर्ति) सर्वांना धारण करतो म्हणजे त्यांची स्वरूपस्थिती कायम राखतो असा तो। (अव्ययः ईधरः) अविनाशी व्ययरहित असा ऐशर्यधर्मेकरून अवघेयास नियंता। (परमात्मा इति) परमात्मा या शब्दाने। या नावाने। (उढाहतम्) बोलला जातो। निर्देशला जातो.
पूर्वपक्ष :- क्षर म्ह. सलंग्न। अक्षर म्ह. जीव या अर्थावरून। (उत्तमः पुरुषः) जीव संलग्नापेक्षा श्रेष्ठ पुरुष। (तु) मात्र। (अन्यः) वेगळाच आहे। दुसराच आहे। (यः) जो। (लोकत्रयम्) देव। मनुष्य। तिर्यंच तिन्ही लोकांना अथवा जीव। संलग्न आणि विश्वादि देवतांना। (आविश्य) पैल ऐलाते व्यापौनि वर्ते एयो अर्थ स्वरूपा सामर्थ्याने व्यापून। (विशति) देवतांना कर्मपर्याय उमचवून देण्याअर्थी धारण करणारा आणि जीवांना जड। अजड। चिज्जड त्रिप्रकारक सुखदुःखांच्या अनुभवास आधार झालेला या अर्थाने धारण करणारा। (अव्ययः) ज्यास विग्रह होऊन पिंडस्था होऊन विभागणे नाही असा (ईश्वरः) एका ब्रह्मांडास नियामकत्व करीता। (परमात्मा इति उदाहृतम्) परमात्मा या संज्ञेने ब्रह्मविद्येत सांगितला गेला आहे. का? जसकळही प्रकृतीते चेष्टविता परमात्माङ्ग हा अर्थ चिज्जडावर आहे. सिद्धांते त्र्यंशस्थित ईश्वर या श्लोकी जाणावा. लोकत्रयम् चा दुसरा अर्थ ङ्गलोकस्तु भूवने जनेङ्ग चिज्जड फळीचे एक। बोधाच्या ओवाळणीचे अथवा योगभ्रूष्ट। दूसरे ब्रह्मप्राप्तीचे। तिसरे अनुभूतीचे. ।।१७।।
पूर्वपक्ष :- क्षर म्ह. सलंग्न। अक्षर म्ह. जीव या अर्थावरून। (उत्तमः पुरुषः) जीव संलग्नापेक्षा श्रेष्ठ पुरुष। (तु) मात्र। (अन्यः) वेगळाच आहे। दुसराच आहे। (यः) जो। (लोकत्रयम्) देव। मनुष्य। तिर्यंच तिन्ही लोकांना अथवा जीव। संलग्न आणि विश्वादि देवतांना। (आविश्य) पैल ऐलाते व्यापौनि वर्ते एयो अर्थ स्वरूपा सामर्थ्याने व्यापून। (विशति) देवतांना कर्मपर्याय उमचवून देण्याअर्थी धारण करणारा आणि जीवांना जड। अजड। चिज्जड त्रिप्रकारक सुखदुःखांच्या अनुभवास आधार झालेला या अर्थाने धारण करणारा। (अव्ययः) ज्यास विग्रह होऊन पिंडस्था होऊन विभागणे नाही असा (ईश्वरः) एका ब्रह्मांडास नियामकत्व करीता। (परमात्मा इति उदाहृतम्) परमात्मा या संज्ञेने ब्रह्मविद्येत सांगितला गेला आहे. का? जसकळही प्रकृतीते चेष्टविता परमात्माङ्ग हा अर्थ चिज्जडावर आहे. सिद्धांते त्र्यंशस्थित ईश्वर या श्लोकी जाणावा. लोकत्रयम् चा दुसरा अर्थ ङ्गलोकस्तु भूवने जनेङ्ग चिज्जड फळीचे एक। बोधाच्या ओवाळणीचे अथवा योगभ्रूष्ट। दूसरे ब्रह्मप्राप्तीचे। तिसरे अनुभूतीचे. ।।१७।।
१५.१८श्री भगवानुवाच
यस्मात्क्षरमतीतोऽहं। अक्षरादपि चोत्तमः ।
अतोऽस्मि लोके वेदे च। प्रथितः पुरुषोत्तमः ।।१५/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यस्मात् क्षरम् अतीतः अहम्।
अक्षरात् अपि च उत्तमः ।
अतः अस्मि लोके वेदे च।
प्रथितः पुरुषोत्तमः ।।
अक्षरात् अपि च उत्तमः ।
अतः अस्मि लोके वेदे च।
प्रथितः पुरुषोत्तमः ।।
अन्वय
यस्मात्। अहम्। क्षरम्। अतीतः। च। अक्षरात्। अपि। उत्तमः।अतः। लोके। च। वेढे। पुरुषोत्तमः। प्रथितः। अस्मि. व्युत्पत्त्यर्थ :-
मराठी अर्थ
(वरणात्) जसा ज्याप्रमाणे। (अहम्) मी (सिद्धांते व्यक्तमंत परमेश्वर अवतार : पक्षे अव्यक्त)। (क्षरम्) मायामुख्य सर्व देवतांहून। (अतीतः) पूर्णपणे स्वरूपे लक्षणे वेगळा आहे. (च) आणि। (अक्षरात्) कर्मरहाटीच्याच काय पण दैवरहाटीचे। शाब्दीयेच काय पण अपरोक्षादि ज्ञानिये आणि प्रेमिये या सर्वांपेक्षा। (अपि) देखील। (उत्तमः) अत्यंतिक श्रेष्ठ आहे। (अतः) म्हणूनच। (लोके) लौकिक वाड्यात म्हणजे पुराणादि ग्रंथांत। (च) आणि। (वेढे) पारमार्थिक ज्ञानात मुख्यत्वे ब्रह्मविद्येत। (पुरुषोत्तमः) पुरुषोत्तम या नावाने। (प्रथितः) प्रसिद्ध। (अस्ति) आहे.
व्युत्पत्त्यार्थ :- (यस्मात्) ज्याप्रमाणे। (अहम्) मी अव्यक्त परमेश्वर। त्र्यंशस्थित। (क्षरम्) माया प्रकृतीला। (अतीतः) सर्वार्थी वेगळा आहे। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (अक्षरात् अपि) अक्षर असे जे सङ्ग्रह्म त्यापेक्षादेखील लक्षणाने वेगळा नसलो तरी। (उत्तमः) शक्ती अंगे श्रेष्ठ आहे। उद्धरण भावे श्रेष्ठ आहे। (अतः) म्हणून। (लोके) ज्ञानी लोकांमध्ये। (च) आणि। (वेढे) ब्रह्मविद्याशास्त्रात। (पुरुषोत्तमः) पुरुषोत्तम या नावाने। (प्रथितः) प्रसिद्ध। (अस्मि) आहे.
क्षराविषयी श्रेष्ठत्व द्योतवतांना अतीत म्हटले आणि अक्षराविषयी मात्र उत्तम म्हटले आहे कारण क्षर पुरुषाला परमेश्वर जसा अतीत आहे तसा अक्षराविषयी नाही. अक्षराचे केवलार्थी साजात्य असून तो उद्धरण पात्र आहे. ।।१८।।
व्युत्पत्त्यार्थ :- (यस्मात्) ज्याप्रमाणे। (अहम्) मी अव्यक्त परमेश्वर। त्र्यंशस्थित। (क्षरम्) माया प्रकृतीला। (अतीतः) सर्वार्थी वेगळा आहे। (च) आणि त्याचप्रमाणे। (अक्षरात् अपि) अक्षर असे जे सङ्ग्रह्म त्यापेक्षादेखील लक्षणाने वेगळा नसलो तरी। (उत्तमः) शक्ती अंगे श्रेष्ठ आहे। उद्धरण भावे श्रेष्ठ आहे। (अतः) म्हणून। (लोके) ज्ञानी लोकांमध्ये। (च) आणि। (वेढे) ब्रह्मविद्याशास्त्रात। (पुरुषोत्तमः) पुरुषोत्तम या नावाने। (प्रथितः) प्रसिद्ध। (अस्मि) आहे.
क्षराविषयी श्रेष्ठत्व द्योतवतांना अतीत म्हटले आणि अक्षराविषयी मात्र उत्तम म्हटले आहे कारण क्षर पुरुषाला परमेश्वर जसा अतीत आहे तसा अक्षराविषयी नाही. अक्षराचे केवलार्थी साजात्य असून तो उद्धरण पात्र आहे. ।।१८।।
१५.१९श्री भगवानुवाच
यो मामेवमसम्मूढो। जानाति पुरुषोत्तमम् ।
स सर्वविद्भजति मां। सर्वभावेन भारत ।।१५/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः माम् एवम् असम्मूढः।
जानाति पुरुषोत्तमम् ।
सः सर्वविद भजति माम्।
सर्वभावेन भारत ।।
जानाति पुरुषोत्तमम् ।
सः सर्वविद भजति माम्।
सर्वभावेन भारत ।।
अन्वय
भारत। यः। असम्मूढः। माम् पुरुषोत्तमम्। एवम्। जानाति।सः। सर्वविद्। माम्। सर्वभावेन। भजति.
मराठी अर्थ
(भारत) हे अर्जुना। (यः) जो। (असम्मूढः) क्षराक्षर विवेकाविषयीचे अज्ञान अन्यथाज्ञान ज्याचे ठाई मुळीच नाही असा ज्ञानी पुरुष। (माम् पुरुषोत्तमम्) मज पुरुषोत्तमाला। (एवम्) अशाप्रकारे तत्वपूर्वक। (जानाति) जाणतो। (सः) तोच। (व्तर्वविद्) सर्वज्ञ होय. इथे शाब्दज्ञानियाला भावार्थाने सर्वविद् म्हटले आहे अथवा सर्वविदु म्हणजे सर्व पदार्थांचे म्ह. चाही पदार्थांचे यथार्थ ज्ञान जाणणारा आहे तो पुरुष। (माम्) मज सगुण साकार परमेश्वराला। (सर्वभावेन) साधन प्रतिती : प्रापक बोधपूर्वक। कैवल्यदक्षता हा मोक्षदाता हा अशा प्रतितीपूर्वक अथवा सर्वभावेन म्ह. अमानित्यादि सर्व सद्भावांनी। (भजति) भजतो उपासना करतो. काही लोक असम्मूढः हे विशेषण पुरुषोत्तमाये आहे असे मानतात पण ते चुकीचे आहे. पुरुषोत्तमाचे जर ते विशेषज असते तर असम्मूद्र असा प्रयोग केला असता. ।।१९।।
१५.२०श्री भगवानुवाच
इति गुह्यतमं शास्त्रं। इदमुक्तं मयानघ ।
एतद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्। कृतकृत्यश्च भारत ।।१५/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इति गुह्यतमम् शास्त्रम्।
इदम् उक्तम् मया अनघ ।
एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्।
कृतकृत्वः च भारत ।।
इदम् उक्तम् मया अनघ ।
एतत् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात्।
कृतकृत्वः च भारत ।।
अन्वय
अनघ। इति। इदम्। गुह्यतमम्। शास्त्रम्। मया। उक्तम्।भारत। एतत्। बुद्ध्वा। बुद्धिमान्। च। कृतकृत्यः। स्वात्.
मराठी अर्थ
(अनघ) हे संबोधन अर्जुनाप्रति म्हणितले. हे विष्याय अर्जुबा। (इति) असे। (इदम्) हे। (गुह्यतमन्) अत्यंत रहस्य आणि अत्यंत गोपदीय। (शाखम्) जीवास शुद्ध करणारे। नित्यानित्यवस्तुविवेकाचे ज्ञान। (गया) मजकडून प्रवृत्तीवशे परागिरा अंगिकारे। (उक्तम्) सांगितले गेले। निरुपिले गेले। (भारत) हे भरतकुलोत्पन्ना। (एतत्) या शास्त्राला। (बुद्ध्वा) यथार्थषणे जाणून अधिकार्या। (बुद्धिमान्) प्रतितीरूप निश्चयात्मक ज्ञानाने संपन्न होतो। (च) आणि। (कृतकृत्यः)
कृतार्थ। (स्यात्) होतो। धन्य होतो. ।।२०।।
कृतार्थ। (स्यात्) होतो। धन्य होतो. ।।२०।।
।। अथ षोडशोऽध्यायः ।।
१६.०१श्री भगवानुवाच
अभयं सत्त्वसंशुद्धिज्ञ। ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्ध। स्वाध्यायस्तय आर्जवम् ।।१६/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अभयम् सत्त्वसंशुद्धिः।
ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानम् दमः च यज्ञः च।
स्वाध्यायः तय आर्जवम् ।।
ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानम् दमः च यज्ञः च।
स्वाध्यायः तय आर्जवम् ।।
अन्वय
श्रीभगवानुवाच। अभयम्। सत्त्वसंशुद्धिः। ज्ञानयोगव्यवस्थितिः : ।:
दुसरा अर्थ :- च. दानम्। दमः। यज्ञः। स्वाध्यायः। च। तपः। आर्जवम्.
दुसरा अर्थ :- च. दानम्। दमः। यज्ञः। स्वाध्यायः। च। तपः। आर्जवम्.
मराठी अर्थ
पंधराव्या अध्यायी पाचव्या श्लोकी परमेश्वरप्राप्तीला जाणाऱ्या पुरुषाचे लक्षण सांगितले. ते जरठ पुरुषाचे आणि प्रमादभय उल्लंघून गेलेल्या ज्ञानियाचे सांगितले. त्या अवस्थेस कोण पुरुष कोण्या आचारणाने पात्र होतो? त्याचे लक्षण काय ? आणि जे पात्र होत नाहीत त्यांचे लक्षण काय? ते पात्र व होऊन रिक्त रहात असतील ? ना ते अधोगतीव्रत जातात. सोळाव्या अध्यायात मागील सर्व प्रश्नांची उत्तरे आहेत. अथवा अध्यायसंगतीसाठी शेवटच्या श्लोकावरून अन्वय :- गुह्यतम शाख जाणून तो ज्ञानवान पुरुष नुसत्या ज्ञानानेच कृतकृत्य होतो काय ? ना त्याच्या ठाई दैवीसंपदा असलेया तो कृतकृत्य होतो म्हणून प्रथम तीन मलोकी दैवी संपदेचे लक्षण सांगत आहेत.
(श्रीभगवानुवाच) सर्व ऐशर्वसंपन्न भगवंत अर्जुनास बोधसंपूर्णतेलागी निरुपिते जाले। (अभयम्) परमेश्वरोक्त विधी आचरणी कशाचेच भय नसणे. याचेवि पालटे दुष्कर्माविषयी अनाचाराविषयी गईश्वर पासीचि असेङ्ग असे भय मावावे.
(सत्त्वसंशुद्धिः) बिराभिलाषतेमुळे अंतःकरणीची पूर्ण स्वच्छता व्युत्पत्त्यार्थ :- त्रिगुणात्मक सत्वाच्याही मानसिक उल्लेखांना जाजून त्याविषयी कांटाळा मानणे पृथपर्यंत ज्ञानाची उजळता। (ज्ञानचोनव्यवस्थितिः) नित्यानित्यवस्तुविवेकरूय ज्ञानाच्या चिंतनात आणि योग म्ह. ध्याबयोगात वस्तुस्मरणात अंतःकरणाची दृढ स्थिती (लागलेपण).
दुसरा अर्थ :- ज्ञान आणि योग यांच्या परस्यराशी असलेल्या संबंधाचे व्यवस्थित ज्ञान। यथार्थ ज्ञान। (च) आणि। (दानम्) नवाहेतुवेगळे पुण्यहेतुवेगळे अनहंभावे योन्य अधिकार्यास यात्रास अन्न। वस्त्र। द्रव्य। ज्ञान देण्याचा भाव। (दमः) दश इंद्रियांचा आणि मनाचाही निग्रह। (चजः) मुख्यत्वे जपयज्ञ नामस्मरण : दुसऱ्या अर्थात ज्ञानरूय अन्नीत आपल्या ठाई असलेल्या दोषरूप समीधा (काष्टे) होमणे अर्थात दोषत्याग। (स्वाध्यायः) श्रीगुरुमुखे परिसलेल्या ब्रह्मविद्या शास्त्राचे मनन करीत असणे। आवर्तन करणे। (च) आणि। (तयः) एक स्वयं दास्यं दुसरे सतराव्या अध्यायी सांगितले ते त्रिविध तप: तिसरे जब्रह्मचर्यं तपः सारम्म अशी सकुक्ती आहे. (आर्जवम्) निष्कपट वर्तन. ।।१।।
(श्रीभगवानुवाच) सर्व ऐशर्वसंपन्न भगवंत अर्जुनास बोधसंपूर्णतेलागी निरुपिते जाले। (अभयम्) परमेश्वरोक्त विधी आचरणी कशाचेच भय नसणे. याचेवि पालटे दुष्कर्माविषयी अनाचाराविषयी गईश्वर पासीचि असेङ्ग असे भय मावावे.
(सत्त्वसंशुद्धिः) बिराभिलाषतेमुळे अंतःकरणीची पूर्ण स्वच्छता व्युत्पत्त्यार्थ :- त्रिगुणात्मक सत्वाच्याही मानसिक उल्लेखांना जाजून त्याविषयी कांटाळा मानणे पृथपर्यंत ज्ञानाची उजळता। (ज्ञानचोनव्यवस्थितिः) नित्यानित्यवस्तुविवेकरूय ज्ञानाच्या चिंतनात आणि योग म्ह. ध्याबयोगात वस्तुस्मरणात अंतःकरणाची दृढ स्थिती (लागलेपण).
दुसरा अर्थ :- ज्ञान आणि योग यांच्या परस्यराशी असलेल्या संबंधाचे व्यवस्थित ज्ञान। यथार्थ ज्ञान। (च) आणि। (दानम्) नवाहेतुवेगळे पुण्यहेतुवेगळे अनहंभावे योन्य अधिकार्यास यात्रास अन्न। वस्त्र। द्रव्य। ज्ञान देण्याचा भाव। (दमः) दश इंद्रियांचा आणि मनाचाही निग्रह। (चजः) मुख्यत्वे जपयज्ञ नामस्मरण : दुसऱ्या अर्थात ज्ञानरूय अन्नीत आपल्या ठाई असलेल्या दोषरूप समीधा (काष्टे) होमणे अर्थात दोषत्याग। (स्वाध्यायः) श्रीगुरुमुखे परिसलेल्या ब्रह्मविद्या शास्त्राचे मनन करीत असणे। आवर्तन करणे। (च) आणि। (तयः) एक स्वयं दास्यं दुसरे सतराव्या अध्यायी सांगितले ते त्रिविध तप: तिसरे जब्रह्मचर्यं तपः सारम्म अशी सकुक्ती आहे. (आर्जवम्) निष्कपट वर्तन. ।।१।।
१६.०२श्री भगवानुवाच
अहिंसा सत्यमक्रोधस्। त्यानः शान्तिस्यैशुनम् ।
ढ्या भूतेष्वलोलुप्त्वं। मार्दवं हीरचायलम् ।।१६/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहिंसा सत्यम् अक्रोधः।
त्यागः शान्तिः अपैशुनम् ।
दवा भूतेषु अलोलुप्त्वम्।
मार्दवम् हीः अचापलम् ।।
त्यागः शान्तिः अपैशुनम् ।
दवा भूतेषु अलोलुप्त्वम्।
मार्दवम् हीः अचापलम् ।।
अन्वय
अहिंसा। सत्यम्। अक्रोधः। त्यानः। शान्तिः। अपैशुबम्।भूतेषु। दया। अलोलुप्त्वम्। मार्दवम्। हीः। अचापलम्.
मराठी अर्थ
(अहिंसा) मबी तरी आणिकाचे अनिष्ट न चिंतणे। वैर न चिंतणे। वाचिके शाप न देणे। शारीरे तडमोड न करणे। छेद्भेद न करणे। जीवाप्रपंचाचा विभाग होईल ती ती क्रिया न करणे। ताउन न संपादणे आणि वाचिके कठोर शब्दांनी वर्मस्पर्शादि वाचिक क्रियेने आणिकास न दुखवणे। (सत्यम्) यथार्थ भाषण। (अक्रोधः) आपल्या मनोनुकुल न वर्तणाऱ्याबद्दल अथवा अपकारकाबद्दल क्रूर भाव संचरून ओव्खटे बोलावे। वर्मकर्म काढावे असे तम उपजू व देणे। उपजलेया त्याचे कार्य व करणे। (त्यागः) आपल्या ठिकाणी असलेल्या दोषांचे ज्ञान होताच त्याचा त्याग करणे (यक्ष शब्दाचा व्युत्पत्तीने असाच अर्थ लावला गेला आहे. त्या पक्षीं त्यानाचा दुसरा अर्थ :- कर्मकर्तृत्वी अभिमानाचा त्याग करणे)। (शान्तिः) चित्ताची चंचलता नसणे। (अपैशुनम्) वाचिके कोणाचीही निंदा न करणे। होते नव्हते दोष न बोलणे। (भूतेषु) सर्व प्राणीमात्रांविषयी। (ढ्या) अभय द्यावयाचा भाव। (अलोलुप्त्वम्) लोलुपता नसणे। आसक्ती नसणे। झकांगा ऐसे म्हणाल ऐसे न म्हणिजे की आणि ऐसे आहाचपण न किजे कीङ्ग: या दोन वचनीचा दोष इंद्रियार्थाविषयी आणि श्योरा वेळोवेळा टीळेया जाणिवेयायासी का जासीङ्ग या वचनीचा दोष स्वभावाच्या निरोधाविषयी। (मार्दवम्) मृदुता कोळता। आणिकाचे दुःख देखोही व सकणे मा देववेल काइ। (ही:) लौकिक सदाचाराविरुद्ध अथवा पारमार्थिक सदाचाराविरुद्ध वर्तन करीता धोर लाज वाटणे। (अचापलम्) वाया वाया उठी बैसी। वाया वाया व्यापार करणे। एथीची काडी तेथ ठेवणे। नसतांना उत्तरंड्या उतरणे रचणे. ।।२।।
१६.०३श्री भगवानुवाच
तेजः क्षमा धृतिः शौचं। अद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदं दैवीं। अभिजातस्य भारत ।।१६/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तेजः क्षमा धृतिः शौचम्।
अद्रोहः बातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदम् दैवीम्।
अभिजातस्य भारत ।।
अद्रोहः बातिमानिता ।
भवन्ति सम्पदम् दैवीम्।
अभिजातस्य भारत ।।
अन्वय
तेजः। क्षमा। धृतिः। शौचम्। अद्रोहः। नातिमानिता। भारत। दैवीम् सम्पदम्। अभिजातस्य। भवन्ति.
मराठी अर्थ
(तेजः) आपुलेनि उजळलेपणे आणिकास उजळवी अथवा सदाचाराच्या वैराव्याच्या प्रखरतुळे आणिकास अनाचार करावयाची बुद्धी उपजो नेदी असा गुण। (क्षमा) अन्यायाची दोषाची सामावणुक। अक्रोध लक्षणी जे कार्य सांगितले त्याचा अतिशयो तो क्षमा अथवा समानाविषयी अक्रोध तर धाकुटेवाविषयी क्षमा। पश्चात्तापद्धावर क्षमा। इतरांविषयी अक्रोध म्ह. पश्चाताप न केल्यास त्याच्या विषयी अक्रोध। (धुतिः) धैर्य। (शोचम्) निरभिलाषता ही मनाची पवित्रता। मिध्या स्तुती न करणे ही वाचेची पवित्रता। बाह्य वैराव्य ही शरीराची पवित्रता। जीर्ण वा मसी घसी लीतलेपण। लिंग चिन्ह मुद्रा नसणे इत्यादि। (अक्रोहः) कोणाशीही शत्रुत्य नसणे। वैर नसणे। कखाय नसणे। अविरोथे वर्तन मुख्यत्वे परमार्गाशी अविरोधे वर्तन तो अक्रोड। (नातिनानिता) मानासन्मानाची अत्यंत इच्छा नसणे. माना ज्ञानलक्षणी अमानित्वम् हे लक्षण सांगितले ते अत्यंत अमानित्व होय. इथे अतिमानिता नसावी अर्थात किंचित मानिता जसोङ्गवत् (नाटकवत्) असावी. जैसे गोसावी दो ठाई म्हणितले। ङ्गते पृथ पूर्वकृष्ट असेङ्ग किंवा वासनिके म्हणितलेया आपुली अपेक्षा निराकरावीङ्ग। (भारत) हे भरतकुलोत्पन्ना। (दैवीम् सम्यक्ङ्ग) देव शब्दे परमेश्वर त्याच्याशी संबंधित म्हणून दैवी अर्थात परमेश्वरप्राप्तीस उपकारक योन्यता (सम्पदम् म्ह. सम् बरवेनि प्रकारे पदम् म्ह. योग्यता)। (अभिजातत्व) ज्याचे ठाई आहे। (भवति) उपरोक्त लक्षणे त्या पुरुषाच्या ठाई असतात. ।।३।।
१६.०४श्री भगवानुवाच
दम्भो दर्योऽभिमानश्व। क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य। पार्थ सम्पद्मासुरीम् ।।१६/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दम्भः दर्पः भिमानः च।
क्रोधः पारुष्यम् एव च ।
अज्ञानम् च अभिजातस्य।
पार्थ सम्पदम् आसुरीम् ।।
क्रोधः पारुष्यम् एव च ।
अज्ञानम् च अभिजातस्य।
पार्थ सम्पदम् आसुरीम् ।।
अन्वय
पार्थ। दम्भः। दर्पः। च। अभिमानः। च। क्रोधः। च। पारुषम्।अज्ञानम्। एव। आसुरीम् सम्पदम्। अभिजातस्य।
मराठी अर्थ
इथून पुढे आसुरी संपदा सांगत आहेत.
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (काम) आपुला ठाई धर्म सदाचार नसता तो असल्याचा आव आणणे। स्वार्थाकारणे किर्तीकारणे आपल्या ठिकाणी असलेल्या तोकड्याच धर्माचे ज्ञान भक्ती वैशन्याचे आडंबर करणे यासच पाखंड असेपण म्हणतात (निर्हेतुकपणे गुणाकारणे ज्ञानाभक्तीवैराव्याचा नित्यविधी निमित्तविधीचा सो सुणे म्हणजे दंभ नव्हे). (कर्षः) मद। अष्टौ मदाः प्रकीर्तिताः (रूपाची। बळाची। गुणाची। तपाची। तारुण्याची। सत्तेची। विद्येची। द्रव्याची उर्मी (घमेंड) यास म्हणावे दर्प। (च) आणि। (अभिमानः) देहाचा संबंधियांचा अभिमान असणे। दोषाचा अभिमान घेणे। निर्दोषा सगुणा उपकारकाबद्दल असलेला अभिमान हा ऊर्ध्व असला सात्विक असला तरी त्याचे कार्य मपित होआवे। मनी रोख वा कच्खायाचे वाहकत्व नसावे। (च) आणि। (क्रोधः) क्रूर भाव अंतरी संचरून ओखटे बोलावे। वर्मकर्म काढावे असे वाटणे। (च) आणि। (पारुषम्) कठोर बोलणे। निष्ठुर बोलणे अथवा वाकडे लावून बोलणे किंवा व्याजस्तुतीने बोलणे। कुरूपाला ङ्गकाय सुंदरज म्हणणे। आणिकास निमित्त करून लेकी बोले सुने लाने पुणे न्याये पारुष्याचे व्यापक अर्थ आहेत. पैशुन्य ते माघाऱ्या आणि पारुष्य सन्मुख असा भेद जाणावा। वर्मस्पर्शही पारुष्यच होय. (अज्ञानम्) व्यवहारा परमार्थाचे अज्ञान। (एव) हेदेखील। (आजुरीम् सम्पदम्) आसुरी संपदीच्या पुरुषाचे। (अभिजातत्य) लक्षण आहे। कार्य आहे.
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (काम) आपुला ठाई धर्म सदाचार नसता तो असल्याचा आव आणणे। स्वार्थाकारणे किर्तीकारणे आपल्या ठिकाणी असलेल्या तोकड्याच धर्माचे ज्ञान भक्ती वैशन्याचे आडंबर करणे यासच पाखंड असेपण म्हणतात (निर्हेतुकपणे गुणाकारणे ज्ञानाभक्तीवैराव्याचा नित्यविधी निमित्तविधीचा सो सुणे म्हणजे दंभ नव्हे). (कर्षः) मद। अष्टौ मदाः प्रकीर्तिताः (रूपाची। बळाची। गुणाची। तपाची। तारुण्याची। सत्तेची। विद्येची। द्रव्याची उर्मी (घमेंड) यास म्हणावे दर्प। (च) आणि। (अभिमानः) देहाचा संबंधियांचा अभिमान असणे। दोषाचा अभिमान घेणे। निर्दोषा सगुणा उपकारकाबद्दल असलेला अभिमान हा ऊर्ध्व असला सात्विक असला तरी त्याचे कार्य मपित होआवे। मनी रोख वा कच्खायाचे वाहकत्व नसावे। (च) आणि। (क्रोधः) क्रूर भाव अंतरी संचरून ओखटे बोलावे। वर्मकर्म काढावे असे वाटणे। (च) आणि। (पारुषम्) कठोर बोलणे। निष्ठुर बोलणे अथवा वाकडे लावून बोलणे किंवा व्याजस्तुतीने बोलणे। कुरूपाला ङ्गकाय सुंदरज म्हणणे। आणिकास निमित्त करून लेकी बोले सुने लाने पुणे न्याये पारुष्याचे व्यापक अर्थ आहेत. पैशुन्य ते माघाऱ्या आणि पारुष्य सन्मुख असा भेद जाणावा। वर्मस्पर्शही पारुष्यच होय. (अज्ञानम्) व्यवहारा परमार्थाचे अज्ञान। (एव) हेदेखील। (आजुरीम् सम्पदम्) आसुरी संपदीच्या पुरुषाचे। (अभिजातत्य) लक्षण आहे। कार्य आहे.
१६.०५श्री भगवानुवाच
दैवी सम्पद्विमोक्षाय। निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः सम्पदं दैवीं। अभिजातोऽसि पाण्डव ।।१६/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दैवी सम्पदम् विमोक्षाय।
निबन्धाय आसुरी मता ।
मा शुचः सम्पदम् दैवीम्।
अभिजातः असि पाण्डव ।।
निबन्धाय आसुरी मता ।
मा शुचः सम्पदम् दैवीम्।
अभिजातः असि पाण्डव ।।
अन्वय
दैवी सम्पत्। विमोक्षाय। आसुरी। निबन्धाय। मता।पाण्डव। मा शुचः। दैवी सम्पदम्। अभिजातः। असि.
मराठी अर्थ
(वैवी सम्पत्) अभयादि लक्षणांनी सांगितलेली दैवी संपत्ती ती। (विमोक्षाव) मुक्तीस हेतु आहे। मोक्षास कारण आहे आणि। (आसुरी) दंभादि लक्षणांनी सांगितली आसुरी संपदा ती। (निबन्धाव) जन्ममरणरूप सुखदुःखाच्या बंधनास कारण आहे। (जता) असे मानले गेले आहे (असे माझे निश्चित मत आहे)। (पाण्डय) हे अर्जुना। (मा शुचः) तू शोक करू नकोस (मी बंधनात पडेन की मोक्षास जाईन याविषयी चिंता करू नकोस) कारण तू। (दैवी सम्पदम्) दैवी संपदीच्या संस्कारासी। (अभिजातः) मनुष्यदेही जन्मला। (अति) आहेस. पूर्व भान्यामुळे अशा दैवी संपत्तीच्या देही श्रीमुखे बोधास पात्र झाला आहेस. अर्जुनदेवाच्या ठिकाणी संस्कार दैवी संपत्तीचा होता तसेच देहही दैवी संपत्तीचेच त्यांना लाभले होते. ।।९।।
१६.०६श्री भगवानुवाच
द्वो भूतसों लोकेऽस्मिन्। दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त। आजुरं पार्थ मे श्रृणु ।।१६/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
द्वौ भूतसर्गो लोके अस्मिन्।
दैवः आसुरः एव च ।
दैवः विस्तरशः प्रोक्तः।
आसुरम् पार्थ में श्रृणु ।।
दैवः आसुरः एव च ।
दैवः विस्तरशः प्रोक्तः।
आसुरम् पार्थ में श्रृणु ।।
अन्वय
पार्थ। अस्मिन् लोके। हो। भूतसर्गों। देवः। च। आसुरः। दैवः। विस्तरशः। प्रोक्तः एव। आसुरम्। मे। श्रुणु.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना। (अस्मिन् लोके) या मनुष्यलोकी। (ही) दोन प्रकारचे। (भूतसी) पूर्वार्जित संस्कार अथवा स्वभाव असतात (दोन प्रकारच्या खभावाची माणसं असतात. प्रधानत्वे व्यपदेश या न्यायाने प्रधान भाव ज्याचे ठाई असतो तेच नाव त्यास ठाकते). तेच दोन प्रकार म्हणजे एक। (देवः) देव शब्दे परमेश्वर त्याच्याशी संबंधित म्हणून दैव अथवा त्याच्याशी साजात्य म्हणून दैव। (च) दुसरा। (आतुरः) असुर शब्दे राक्षस दैत्य अर्थात दैवी गुणाचे विरोधक। त्यासारखा म्हणून आसुर. (कैवः) दैवी संपत्ती। दैवी संस्कार। (विस्तरशः) पहिल्या तीन श्लोकी सविस्तर। (प्रोक्तः एव) तुला सांगितलाच आहे. आता। (आतुरम्) आसुरी संस्कार कसे असतात ते। (से) मजकडून। (ऋण) सविस्तर ऐक. ।।६।।
१६.०७श्री भगवानुवाच
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च। जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो। न सत्यं तेषु विद्यते ।।१६/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रवृतिम् च निवृतिम् च।
जना न विदुः आसुराः ।
न शौचम् न अपि च आचारः।
न सत्यम् तेषु विद्यते ।।
जना न विदुः आसुराः ।
न शौचम् न अपि च आचारः।
न सत्यम् तेषु विद्यते ।।
अन्वय
आन्सुराः जनाः। प्रवृत्तिम्। च। निवृत्तिम्। च। न विदुः। प्रवृत्तिम्। च। निवृत्तिम्। च। न विदुः।
मराठी अर्थ
तेषु। शौचम् न आचारः च न। सत्यम्। अपि। न विद्यते. (आसुराः जनाः) आसुरी वृत्तीचे लोक (प्रवृत्तिम्) प्राप्तकर्तव्यात प्रवृत्त होणे. (च) अथवा। (विवृत्तिम्) अकर्तव्य कार्यापासून। निषिद्ध कर्मापासून। दुष्ट कर्मापासून निवृत्त होणे। (च) देखील। (व विदुः) जाणत नाहीत किंवा। (प्रवृत्तिम्) प्रवृत्ती मार्गानुसार। गृहस्थ धर्मानुसार। नीतीधर्मानुसार वागणे। (च) आणि। (निवृत्तिम्) निवृत्ती धर्माप्रमाणे। संन्यास धर्माप्रमाणे वर्तणे वागणे। (च) देखील। (न विदुः) जाणत नाहीत अर्थात बोध असून ज्ञान असून कर्मचांडाळाच्या दृष्टांताप्रमाणे वासनिक धर्मानुसार अथवा अनुसरण धर्मानुसार न वर्तणारे. जसे दादोसाप्रति सर्वज्ञे म्हणितले : महात्मे हो शीखासूत्र त्याना : एथ अनुसरा तेही म्हणितले : जी जी मज हे नव्हवे : गोसावी म्हणितले तरी विवाहो करा: तेही म्हणितले : जीजी हेही मज नव्हवे : अर्थात काही बोधवंत अथवा वेषधारी घड प्रवृत्ती धर्माचे आचरण करीत नाहीत अथवा घड निवृत्ती धर्माचे आचरण करीत नाहीत ते आसुरी संस्काराचे जाणावे. (तेषु) अशा लोकांच्या ठिकाणी। (शोचन् त) अंतःकरणाची पवित्रता अथवा निरभिलाषता नसते। (आचारः च ज) त्यांच्या ठिकाणी सदाचारदेखील नसतो। (सत्यम्) मनसा वाचा कर्तव्ये सत्यव्यवहार। (अपि) देखील। (न विद्यते) बसतो. सत्य शब्दाचा अर्थ खरे बोलणे असा होतो पण इथे सत्य व्यापक अर्थाने आहे म्हणून मनसा वाचा कर्तव्ये सत्यव्यवहार असा अर्थ केला आहे. ।।।।
१६.०८श्री भगवानुवाच
असत्यमप्रतिष्ठं ते।जनदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतं। किमन्यत्कामहेतुकम् ।।१६/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असत्यम् अप्रतिष्ठम् ते।
जनत् आहुः अनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतम्।
किम् अन्यत् कामहेतुकम् ।।
जनत् आहुः अनीश्वरम् ।
अपरस्परसम्भूतम्।
किम् अन्यत् कामहेतुकम् ।।
अन्वय
जगत्। असत्यम्। अप्रतिष्ठम्। अनीश्वरम्। अपरस्परसम्भूतम्। ते आहुः। कामहेतुकम्। अन्यत् किम्.
मराठी अर्थ
(जनत) हे जग। (असत्यम्) असत्य व्यवहाराने भरलेले असल्यानेच इथे चरितार्थ चालवावा लागतो असे असून। (अप्रतिष्ठम्) आश्रयरहित आहे। अस्थिर आहे. (अवीवरम्) यांस कोणी अदृष्ट नियंता नाहीच। कुणी निर्माता नाहीच। (अपरस्परसंभूतम्) अर्थात श्रीपुरुष संयोगाने उत्पन्न झालेले आहे। (ते आहुः) असे ते आसुरी प्रकृतीचे लोक म्हणतात. (कामहेतुकम्) विषयवासनेच्या पूर्तीसाठीच हे जग आहे। (अन्यत् किन्) याशिवाय दुसरा हेतु कसला असणार अर्थात हे जन जड चेतन पदार्थाद्वारे सुखोपभोनासाठीच आहे अथवा हास्यविनोदादि मनोरंजनासाठीच आहे अशी त्या आसुरी जनांची ठाम समजुत असते. ।।८।।
१६.०९श्री भगवानुवाच
एतां दृष्टिमवष्टभ्य। नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः। क्षयाय जगतोऽहिताः ।।१६/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एताम् दृष्टिम् अवष्टभ्य।
नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्ति उग्रकर्माणः।
क्षयाय जनतः अहिताः ।।
नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्ति उग्रकर्माणः।
क्षयाय जनतः अहिताः ।।
अन्वय
एताम् दृष्टिम्। अवष्टभ्यम्। नष्टात्मानः। अल्पबुद्धयः।उग्रकर्माणः। अहिताः। जनतः। क्षवाय। प्रभवन्ति.
मराठी अर्थ
(मृताम् कृष्टिन्) अशा अपवित्र दृष्टीकोनाचा। (अवष्टभ्य) आश्रय धरून। असा अपवित्र कृष्टीकोन अवलंबून। (वष्टात्मानः) असंस्कृत। सुसंस्कार नष्ट झाले आहेत ज्यांचे असे ते। (अल्पबुद्धयः) उथळ विचारांचे। (उग्रकर्माणः) क्रूर हिंसक कर्म करणारे। (अहिताः) सर्वांचेच अहित करणारे ते जणू काही। (जगतः) ह्या जगाचा। (क्षवाव) नाश करण्यासाठीच। (प्रभवन्ति) जन्माला येतात. ।।९।।
१६.१०श्री भगवानुवाच
काममाश्रित्व दुष्पूरे। दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाडूहीत्वासद्वाहान्। प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ।।१६/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कामम् आश्रित्य दुष्पूरम्।
दम्भमानमदान्विताः ।
मोहात् गृहीत्वा असद् ब्राहान्।
प्रवर्तन्ते अशुचिव्रताः ।।
दम्भमानमदान्विताः ।
मोहात् गृहीत्वा असद् ब्राहान्।
प्रवर्तन्ते अशुचिव्रताः ।।
अन्वय
दुष्पूरम् कामम् आश्रित्य। दम्भमानमदान्विताः। मोहात्। असद् ब्राहान्। गृहित्वा। अशुचिव्रताः। प्रवर्तन्ते. (असद् ब्राहान् गृहित्वा अशुचि व्रताः प्रवर्तन्ते)
मराठी अर्थ
(दुष्पूरम् कामम् आश्रित्वा) काही केल्या पूर्ण न होणाऱ्या अभिलाषेचा कामनांचा आश्रय घेऊन। (मानदान्विताः) डोंगीपणा। मानीपणा आणि गर्विष्ठता एणेकरून परिपूर्ण असलेले ते आसुरी लोक। (मोहात्) अन्यथाज्ञानामुळे। मोहामुळे। (अन्तद् साहान्) अपवित्र व मिथ्या विचारांचे। मतांचे। (गृहित्वा) ब्रहण करून। (अशुचिव्रताः) भ्रूष्ट आचरणाने। (प्रवर्तन्ते) प्रवर्ततात। वाणतात किंवा। (असद् ब्राहात्) जारण। मारण। मोहन। उच्चाटन। वशीकरण अशा कुविद्यांचा। विचारांचा (जारण रह. व्यभिचारी। मारण म्ह. माळण टाकणे। मोहण म्ह. मोहून घेणे। उच्चाटण म्ह. दोघांचे एकमेकांचे श्रेह असेल त्यांचे विघड करणे। वशिकरण म्ह. वश करुण घेणे.)। (हित्वा) आश्रय घेऊन। (अशुचिव्रताः) अपवित्र आणि अघोर साधनांचे। (प्रवर्तन्ते) आचरण करतात. ।।१०।।
१६.११श्री भगवानुवाच
चिन्तामपरिमेयां च। प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा। एतावदिति निश्चिताः ।।१६/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
चिन्ताम् अपरिमेवाम् च।
प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः ।
कामोयभोगपरमाः।
एतावत् इति निश्चिताः ।।
प्रलयान्ताम् उपाश्रिताः ।
कामोयभोगपरमाः।
एतावत् इति निश्चिताः ।।
अन्वय
प्रलयान्ताम्। अपरिमेयाम्। चिन्ताम्। उपाश्रिताः। च।कामोपभोगपरमाः। एतावत् इति। निश्विताः.
मराठी अर्थ
(प्रलयान्ताम्) देहावसानापर्यंत असणाऱ्या। (अपरिमेयाम्) अगणित असंख्य अशा। (चिन्ताम्) चिंतांचा। (ज्याश्रिताः) आश्रय असलेले. सारांश। मरणापर्यंत न संपणाऱ्या असंख्य अशा चिंतांनी ज्याच्या अंतःकरणात घर केले आहे असे। (च) आणि (कानोपभोगपरगाः) विषयोपभोग घेण्यातच तत्पर असलेले। (मृतावत् इति) विषय भोनाचा आनंद घेणे हाच पुरुषार्थ आहे। हेच साध्य आहे। (निश्चिताः) मानणारे (ते आसुरी संपदेचे लोक असतात). ।।११।।
१६.१२श्री भगवानुवाच
आशापाशशतैर्वद्धाः। कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोगार्थं। अन्यावेनार्थसञ्चयान् ।।१६/१२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आशायाशशतैः बद्धाः।
कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोनार्थम्।
अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ।।
कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्ते कामभोनार्थम्।
अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ।।
अन्वय
आशापाशशतैः। बद्धाः। कामक्रोधपरायणाः।कामभोगार्थम्। अन्यायेन। अर्थसंचयान्। र्दहन्ते.
मराठी अर्थ
(आशापाशशतेः) शेकडो आशायाशांनी। (बहाः) बांधलेले। जखडलेले। (कामक्रोधपरायणाः) कामक्रोधादि षड्रिपुंचे जणू काही आश्रयस्थान असे ते आसुरी संपदेचे लोक असतात. हा आपला अर्थ। वेदान्ती अर्थ: कामक्रोधादि ज्यास ब्खुप असतात. (कामभोमार्थ) विषयोपभोगाच्या पूर्तीसाठी। (अन्यावेन) अनीतीने। वाममार्गाने। (अर्थसंचवान्) द्रव्यादि अनेक पदार्थांचा संग्रह करण्याचा। (र्दहन्ते) प्रयत्न करीत राहतात. ।।१२।।
१६.१३श्री भगवानुवाच
इदमद्य मया लब्धं। इमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इद्मस्तीदमिप में। भविष्यति पुनर्धनम् ।।१६/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इदम् अद्य मया लब्धम्।
इमम् प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदम् आस्ति इदम् अपि मे।
भविष्यति पुनः धनम् ।।
इमम् प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदम् आस्ति इदम् अपि मे।
भविष्यति पुनः धनम् ।।
अन्वय
मया। अद्य। इदम्। लब्धम्। दमम्। मनोरथम्। प्राप्स्ये।इदम् धनम्। मे आस्ति। इदम् अपि। पुनः। भविष्यति.
मराठी अर्थ
(गया) मी। (अय) आज। (उकम्) हे (क्रव्यपदार्थ इ). (सख्यम्) मिळविले। कमावले। (इमर) हे। (मनोरवग) मनी चिंतिलेले (संपत्ती द्रव्य। भूमी। घर इत्यादि)। (प्राप्स्ये) प्राप्त करून घेईन। कमावेन। (इदम् धनम्) एवढे मोठे द्रव्य। (जे आक्ति) माझ्या सत्तेचे आहे। (वकम् अपि) हे देखील (पूतः) फिरून आणखी। (भविष्यति) मलाच मिळेल. ते आसुरी संपत्तीचे लोक अशा विचारांत गढलेले असतात. ।।१३।।
१६.१४श्री भगवानुवाच
मया हतः शत्रुद्र। हनिष्ये चायरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी। सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ।।१६/१४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असौ मया हतः शत्रुः।
हनिष्ये च अपरान् अपि ।
ईश्वरः अहम् अहम् भोगी।
सिद्धः अहम् बलवान् सुखी ।।
हनिष्ये च अपरान् अपि ।
ईश्वरः अहम् अहम् भोगी।
सिद्धः अहम् बलवान् सुखी ।।
अन्वय
असौ शत्रुः। मया हतः। च। अपरान् अपि। हनिष्ये।अहम् ईश्वरः। सिद्धः। बलवान्। अहम् भोनी। अहम् सुखी.
मराठी अर्थ
या अध्यायी बाराव्या श्लोकी कामक्रोधपरायणापैकी काम विश्रांतीची विषद्धृत्ती (स्पष्टिकरण) केली. आता क्रोध विश्रांतीचे स्पष्टिकरण करतात.असो
(असो शत्रुः) असा जबरदस्त बलाढ्य शत्रु। (गया हतः) मी मारीला। (च) आणि। (अपरान् अपि) तशाच दुसऱ्या शत्रुंनादेखील। (हनिष्ये) भी मारीन। (अहम् ईश्वरः) मी दतर सर्वांपेक्षा ऐशर्यसंपन्न आहे। (सिकः) समर्थ आहे. (बलवान) बलसंपन्न आहे. (अहम् भोगी) मी अष्टभोग भोगू जाणणारा आणि भोगसंपन्न असून। (अहम् सुख्खी) मी इतरांपेक्षा सुखी आहे असे निरर्थक अहंकाररूप व अभिमानरूप मनोधर्म त्या आसुरी संपदेच्या मनुष्याचे ठाई असतात. ।।१४।।
(असो शत्रुः) असा जबरदस्त बलाढ्य शत्रु। (गया हतः) मी मारीला। (च) आणि। (अपरान् अपि) तशाच दुसऱ्या शत्रुंनादेखील। (हनिष्ये) भी मारीन। (अहम् ईश्वरः) मी दतर सर्वांपेक्षा ऐशर्यसंपन्न आहे। (सिकः) समर्थ आहे. (बलवान) बलसंपन्न आहे. (अहम् भोगी) मी अष्टभोग भोगू जाणणारा आणि भोगसंपन्न असून। (अहम् सुख्खी) मी इतरांपेक्षा सुखी आहे असे निरर्थक अहंकाररूप व अभिमानरूप मनोधर्म त्या आसुरी संपदेच्या मनुष्याचे ठाई असतात. ।।१४।।
१६.१५श्री भगवानुवाच
आढ्योऽभिजनवानस्मि। कोऽन्योऽस्ति सकृशो मया ।
वक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य। इत्यज्ञानविमोहिताः ।।१६/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आब्धः भिजनवान् अस्ति।
कः अन्यः अस्ति सदृशः मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य।
इति अज्ञानविमोहिताः ।।
कः अन्यः अस्ति सदृशः मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य।
इति अज्ञानविमोहिताः ।।
अन्वय
आब्यः। अभिजनवान् अस्मि। मया सदृशः। अन्यः कः अस्ति।यक्ष्ये। दास्यामि। मोदिष्ये। इति। अज्ञानविमोहिताः.
मराठी अर्थ
दहाव्या श्लोकी दम्भमानमदान्विताः म्हटले त्याचे स्पष्टिकरण :
(आवाः) सर्व वैभवांनी मी संयन्न आहे। (अभिजनवान् अस्ति) मी उच्च कुलोत्पन्न आहे। श्रेष्ठा कुळी जन्मलो आहे. (दुसरा अर्थ लोकी सर्वत्र माझी मान्यता आहे.)। (गया सकृशः) मजसारीब्खा। (अन्यः कः अस्ति) आणखी कुसरा कोण आहे एवं कुणीच नाही। (वक्ष्ये) मी फार मोठा यक्ष करीब। (दास्यामि) त्या यज्ञात द्रव्यादिकांचे खुप दान करीन। (मोदिष्ये) यज्ञाच्या अवसानी फार मोठा आनंदोत्सव साजरा करीन। (इति) अशाप्रकारचे विचार। (अज्ञानविमोहिताः) दम्भादर्याभिमुखतुळे अविवेकाने विमोहिताः म्ह. विमोहित झालेल्या। वेडावलेल्या आसुर लोकांच्या ठिकाणी असतात. ।।१५।।
(आवाः) सर्व वैभवांनी मी संयन्न आहे। (अभिजनवान् अस्ति) मी उच्च कुलोत्पन्न आहे। श्रेष्ठा कुळी जन्मलो आहे. (दुसरा अर्थ लोकी सर्वत्र माझी मान्यता आहे.)। (गया सकृशः) मजसारीब्खा। (अन्यः कः अस्ति) आणखी कुसरा कोण आहे एवं कुणीच नाही। (वक्ष्ये) मी फार मोठा यक्ष करीब। (दास्यामि) त्या यज्ञात द्रव्यादिकांचे खुप दान करीन। (मोदिष्ये) यज्ञाच्या अवसानी फार मोठा आनंदोत्सव साजरा करीन। (इति) अशाप्रकारचे विचार। (अज्ञानविमोहिताः) दम्भादर्याभिमुखतुळे अविवेकाने विमोहिताः म्ह. विमोहित झालेल्या। वेडावलेल्या आसुर लोकांच्या ठिकाणी असतात. ।।१५।।
१६.१६श्री भगवानुवाच
अनेकचित्तविभ्रान्ता। मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोनेषु। पतन्ति नरकेऽशुचौ ।।१६/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनेकचित्तविश्वान्ता।
मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोनेषु।
पतन्ति नरके अशुचौ ।।
मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोनेषु।
पतन्ति नरके अशुचौ ।।
अन्वय
अनेकचित्तविभ्राताः। मोहजालसमावृताः। कामभोगेषु। प्रसक्ताः। अशुचौ। नरके पतन्ति.
मराठी अर्थ
(अनेकचित्तविश्वाताः) अनेक प्रकारच्या सुष्ट कुष्ट अभिलाषांनी विचारांनी ज्यांचे चित्त भूमित झालं आहे। परस्परविरुद्ध विचारांनी जणू काही भूमिष्ट झालेले आहेत असे। (मोहजालसमावृताः) जे आपले नाहीत त्यांना आपले म्हणणे। त्यांत आसक्त होणे अर्थात कर्मसंबंधिये। अविद्यक संबंधिये यांच्याविषयी आसक्तीरूप मोहरूप जालात गुरफटलेले ते आसुरी संपदेचे लोक। (कामभोनेषु) जड चेतनाच्या विषयाच्या भोगात। (प्रज्ञक्ताः) अत्यंत आसक्त झालेले असतात असे हे। (अशुची) अत्यंत अपवित्र अशा। (नरके) नरकात। (पतन्ति) पडतात. ।।१६।।
१६.१७श्री भगवानुवाच
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा। धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते। दम्भेनाविधिपूर्वकम् ।।१६/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा।
धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैः ते।
दम्भेन अविधिपूर्वकम् ।।
धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैः ते।
दम्भेन अविधिपूर्वकम् ।।
अन्वय
आत्मसम्भाविताः। स्तब्धाः। धनमानमदान्विताः।ते। दम्भेन। नामयौः। अविधिपूर्वकम्। यजन्ते.
मराठी अर्थ
(आत्मसंभाविताः) स्वतःलाच श्रेष्ठ समजणारे। (क्तव्याः) ताठरपणे वर्तणारे। (धनमानमदान्विताः) धनामुळे (अङ्गव्य अस्तित्वे माजवीङ्ग या वचनीच्या जीवदोषाचे) मानः म्ह. मानामुळे सन्मानामुळे (जदोनिचारी भातवेळीती जाली तरी पोरा जीवाचे माथेया डोळे जाता वेळुचि न लगेङ्ग या वचतीच्या दोषाचे)। (मदान्विताः) म्ह. मदोन्मत्त झालेले गर्वाने फुगलेले। (ते) असे हे आसुरी संपदेचे लोक. त्यांनी एखादे सत्कर्म अथवा पुण्यकर्म केलेच तर तेदेखील निरर्थकच असते कारण असे लोक। (दम्भेन) डोंगाने। पाखंडीपणाने। (नामयज्ञेः) बाममात्र यज्ञकर्माचा आव आणून। (अविधिपूर्वकम्) आव्हानविसर्जन। स्तुती गुणाबोदन इत्यादि विधी यथोक्त न करताच। (यजन्ते) यजनपूजन करतात. ।।१७।।
१६.१८श्री भगवानुवाच
अहङ्कारं बलं दर्प। कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामत्मपरदेहेषु। प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ।।१६/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहङ्कारम् बलम् दर्यम्।
कामम् क्रोधम् च संश्रिताः ।
माम् आत्मपरदेहेषु।
प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ।।
कामम् क्रोधम् च संश्रिताः ।
माम् आत्मपरदेहेषु।
प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः ।।
अन्वय
अभ्यसूयकाः। आत्मपरदेहेषु। माम्। प्रद्विषन्तः।अहंकारम्। दर्पम्। बलम्। कामम्। च। क्रोधम्। संश्रिताः।
मराठी अर्थ
(अहंकारम्) नव्हत्या गुणाच्या गर्वाने। (दर्यम्) असलेल्या बळाच्या घमेंडीने गर्वाने। (बलम्) सत्ताबळाने। (कामम्) नाना प्रकारच्या अभिलाषांनी। (च) आणि। (क्रोधम्) क्रोधाने। (संश्रिताः) ज्याच्या अंत:करणात ठाण मांडले असे लोक। (अभ्यसूयकाः) इतरांविषयी दोषदृष्टी असलेलेच (परनिंदायरायण) असतात। आपल्या शारीर वाचिक मानसिक त्रिविध कर्मांनी ते। (आत्मपरदेहेषु) त्यांच्या व इतरांच्या अर्थात सर्वांच्या देहात सर्वात्मक भावे असलेल्या अशा। (गान्) मज सर्वव्यापकासी। (ब्रद्विषन्तः) द्वेष करणारे असतात. ।।१८।।
१६.१९श्री भगवानुवाच
तानहं द्विषतः क्रुरान्। संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजसमशुभान्। आसुरीष्वेव योनिषु ।।१६/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तान् अहम् द्विषतः क्रुरान्।
संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपामि अजसम् अशुभान्।
आसुरीषु एव योनिषु ।।
संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपामि अजसम् अशुभान्।
आसुरीषु एव योनिषु ।।
अन्वय
तान् द्विषतः। अशुभान्। क्रूरान्। नराधमान्। अहम्। संसारेषु। अजसम्। आसुरीषु योनिषु। एवम्। क्षियामि.
मराठी अर्थ
(तान् द्विषतः) त्या द्वेष करणाऱ्या। (अशुभान्) अशुभ कर्मे करणाऱ्या। पापाचरण करणाऱ्या। (क्रूरान्) क्रूर अशा। (नराधमान्) नराधमांबा। (अहम्) मी (अव्यक्त परमेश्वराने ऐशर्य धर्माने केलेल्या व्यवस्थेला अनुसरून) माझ्या चित्शक्तीद्वारा। (क्तंसारेषु) जन्ममरणरूप या संसारात। (अजब्सन) पुन्हा पुन्हा वारंवार। (आसुरीषु योनिषु) आसुर योनीत म्ह. मनुष्यदेहाखालौते चौकडी जडत्वपर्यंत आसुर योनीच होत। (एवम्) अशा आसुरी योनीतच। (क्षिपागि) टाकतो. ।।१९।।
१६.२०श्री भगवानुवाच
आसुरीं योनिमापन्ना। मूडा जन्मनि जन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय। ततो यान्त्यधमां गतिम् ।।१६/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आसुरीम् योनिम् आयन्ना।
मूढाः जन्मनि जन्मनि ।
माम् अप्राप्य एव कौन्तेय।
ततः ग्रान्ति अधमाम् गतिम् ।।
मूढाः जन्मनि जन्मनि ।
माम् अप्राप्य एव कौन्तेय।
ततः ग्रान्ति अधमाम् गतिम् ।।
अन्वय
कौन्तेय। मूढाः। जन्मनि जन्मनि। आसुरीम् योनिम्। आपन्नाः। माम्। अप्राप्य। ततः। अधमाम् गतिम्। एव। यान्ति.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे अर्जुना। (गूढाः) ते आसुरी संपदेचे मोहग्रस्त लोक। (जन्मनि जन्मनि) जन्मोजन्मी। (आसुरीम् योनिम्) नरक योनींना। (आयज्ञाः) प्राप्त होऊन। (माम्) मला। (अप्राप्य) न मिळवून अर्थात माझी कणव कृपा प्रसन्नता काहीच मिळवून न घेऊन। (ततः) त्या नरक योपिक्षाही। (अधगाम् गतिम्) कोट्यावधी वर्षाच्या जडत्वाला अथवा दैवरहाटीच्या पात्री प्रसवबळे ओव्खटे घडून नित्यनरकाला। (एव) देखील। (यान्ति) जातात. ।।२०।।
१६.२१श्री भगवानुवाच
त्रिविधं नरकस्येदं। द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्। तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ।।१६/२१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्रिविधम् नरकस्य इदम्।
द्वारम् नाशनम् आत्मनः ।
कामः क्रोधः तथा लोभः।
तस्मात् एतत् त्रयम् त्यजेत् ।।
द्वारम् नाशनम् आत्मनः ।
कामः क्रोधः तथा लोभः।
तस्मात् एतत् त्रयम् त्यजेत् ।।
अन्वय
कामः। क्रोधः। तथा। लोभः। इदम्। त्रिविधम्। नरकस्य। द्वारम्। आत्मन्ः नाशनम्। तस्मात्। एतत् त्रयम्। त्यजेत्.
मराठी अर्थ
असे नरक त्या आसुरी संपदेच्या पुरुषांना मुख्यत्वे कोणत्या दोषांळे होतात ? मा ते आपण चुकवावे.
(कामः) काम। अभिलाष। इच्छा। (क्रोधः) क्रुर भाव अंतःकरणी संचरून शारीर वाचिक क्रिया करणे। (तथा) त्याचप्रमाणे। (लोभः) उचिती द्रव्य वा न वेचणे अर्थात व्यावस्त्रादिकांची आणि देहाची आसक्ती (उदम) हे। (त्रिविदङ्ग) तीब
प्रकारचे। (नसकस्य) नरकाचे। (कारम्) द्वार आहे. (ब्रह्मवियेत जही तीन्ही नरकाची दारेज असा बहुवचनी प्रयोग आहे). जे। (आत्मनः नाशनम्) जीवात्म्याला अधोगतीला नेणारे आहेत. (तस्मात्) म्हणून। (एतत् अवर) ह्या तिघांचा। (त्यजेत्) त्याग केला पाहिजे. ।।२१।।
(कामः) काम। अभिलाष। इच्छा। (क्रोधः) क्रुर भाव अंतःकरणी संचरून शारीर वाचिक क्रिया करणे। (तथा) त्याचप्रमाणे। (लोभः) उचिती द्रव्य वा न वेचणे अर्थात व्यावस्त्रादिकांची आणि देहाची आसक्ती (उदम) हे। (त्रिविदङ्ग) तीब
प्रकारचे। (नसकस्य) नरकाचे। (कारम्) द्वार आहे. (ब्रह्मवियेत जही तीन्ही नरकाची दारेज असा बहुवचनी प्रयोग आहे). जे। (आत्मनः नाशनम्) जीवात्म्याला अधोगतीला नेणारे आहेत. (तस्मात्) म्हणून। (एतत् अवर) ह्या तिघांचा। (त्यजेत्) त्याग केला पाहिजे. ।।२१।।
१६.२२श्री भगवानुवाच
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय। तमोद्वारैखिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्। ततो याति परां गतिम् ।।१६/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एतैः विमुक्तः कौन्तेय।
तमोद्वारैः त्रिभिः नरः ।
आचरति आत्मनः श्रेयः।
ततः याति पराम् गतिम् ।।
तमोद्वारैः त्रिभिः नरः ।
आचरति आत्मनः श्रेयः।
ततः याति पराम् गतिम् ।।
अन्वय
कौन्तेय। एतैः। त्रिभिः। तमोद्वारैः। विमुक्तः। (तमोहारैः। विमुक्तः।) नरः। आत्मनः श्रेयः। आचरति। ततः। पराम् गतिम्। याति.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (एलैः) ह्या। (त्रिभिः) तिन्ही। (तमोहारैः) नरकांच्या द्वारांपासून। (विमुक्तः) मुक्त झालेला अथवा। (तमोद्वारेः) बोधाचा हास करणाऱ्या तिन्ही द्वारांपासून। (विमुक्तः) मुक्त झालेला। (वरः) बोधवंत अनुसरला पुरुष। (आत्मनः श्रेयः) आपल्या दैवपैकीच्या भल्याचे इष्टाचे। (आचरति) आचरण करतो। (ततः) ते विधीदष्ट प्रसवत प्रसवत। (पत्राम् मतिम्) तो पुरुष पुनः संबंधाला अथवा प्रेमाला। (वाति) प्राप्त होतो. ।।२२।।
१६.२३श्री भगवानुवाच
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य। वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति। न सुखं न परां गतिम् ।।१६/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य।
वर्तते कामकारतः ।
न सः सिद्धिम् अवाप्नोति।
न सुखम् न पराम् गतिम् ।।
वर्तते कामकारतः ।
न सः सिद्धिम् अवाप्नोति।
न सुखम् न पराम् गतिम् ।।
अन्वय
यः। शाळाविधिम्। उत्सृज्य। कामकारतः। वर्तते। सः। सिद्धिम्। न अवाप्नोति। पराम् गतिम्। सुखम् न.
मराठी अर्थ
एकविसव्या व बाविसव्या श्लोकी बोधवंतात आचार सांगितला. बोध झाल्यानंतरही जे ईश्वरविहित आचार करीत नाहीत त्यांची गती तेविसव्या श्लोकी सांगत आहेत.
(यः) जो अर्थात बोधवंत। (शाखविधि) ब्रह्मविद्याशाखात सांगितलेल्या विधीला (कलीयुनात ब्रह्मविद्याशाख्त्री असतिपरी साधण्यासाठी सात नित्यविधी आणि चार निमित्तविधी सांगितले आहेत. युनपरत्वे या विधींत बाह्य आचरणात थोडाफार फरक संभवतो पण कोण्याही युनी विधी हे असतिपरी साधण्यासाठीच आणि स्मरण साधण्यासाठीच विहिलेले असतात. अशा विधींना। (उत्तुज्य) सोडून। टाकून देऊन। (कामकारतः) आपल्याच इच्छेने (विधी हे दुःखसाधन आहे असे मानून त्या विधींना सुखसाधनाचे रूप देऊन)। (वर्तत) वाणतो। (सः) त्वा बोधवंताला। (शिविम्) ज्ञानाची संपूर्णता। जारठ्ध। (न अवाप्रीति) मिळत नाही. शब्दशः अर्थ: तो बोधवंत ज्ञानजारठ्याला प्राप्त करून घेत नाही। (पदाम् गतिम्) पुनः संबंध प्राप्त करून घेत नाही। (सुख्खाम् न) बोधवंताची स्वस्थता तीही त्यास प्राप्त होत नाही.
या तेविसाव्या श्लोकी ङ्गयः शाखविधिमुत्सृज्य। वर्तते सः कामकारतः वर्ततेज असाही पर्यायी अर्थ निघतो म्ह. जो बोधवंत विहिताचारावेगळे वर्ततो त्याचे ते वर्तन कामरातः म्ह. काम। क्रोध। लोभ या तीन दोषांचे मुळच असते. असे निश्नात समज.एथीच्या स्वोक्तीयावरी अर्थ बसते ईश्वर शास्त्र विधिला धरून वागतो तोच निर्हेतुक निष्काम (होतो) कर्म करतो. आणि ईश्वर शास्त्र विधीला सोडून वर्ततो ती क्रिया नवहेतुचिच असते. ।।२३।।
(यः) जो अर्थात बोधवंत। (शाखविधि) ब्रह्मविद्याशाखात सांगितलेल्या विधीला (कलीयुनात ब्रह्मविद्याशाख्त्री असतिपरी साधण्यासाठी सात नित्यविधी आणि चार निमित्तविधी सांगितले आहेत. युनपरत्वे या विधींत बाह्य आचरणात थोडाफार फरक संभवतो पण कोण्याही युनी विधी हे असतिपरी साधण्यासाठीच आणि स्मरण साधण्यासाठीच विहिलेले असतात. अशा विधींना। (उत्तुज्य) सोडून। टाकून देऊन। (कामकारतः) आपल्याच इच्छेने (विधी हे दुःखसाधन आहे असे मानून त्या विधींना सुखसाधनाचे रूप देऊन)। (वर्तत) वाणतो। (सः) त्वा बोधवंताला। (शिविम्) ज्ञानाची संपूर्णता। जारठ्ध। (न अवाप्रीति) मिळत नाही. शब्दशः अर्थ: तो बोधवंत ज्ञानजारठ्याला प्राप्त करून घेत नाही। (पदाम् गतिम्) पुनः संबंध प्राप्त करून घेत नाही। (सुख्खाम् न) बोधवंताची स्वस्थता तीही त्यास प्राप्त होत नाही.
या तेविसाव्या श्लोकी ङ्गयः शाखविधिमुत्सृज्य। वर्तते सः कामकारतः वर्ततेज असाही पर्यायी अर्थ निघतो म्ह. जो बोधवंत विहिताचारावेगळे वर्ततो त्याचे ते वर्तन कामरातः म्ह. काम। क्रोध। लोभ या तीन दोषांचे मुळच असते. असे निश्नात समज.एथीच्या स्वोक्तीयावरी अर्थ बसते ईश्वर शास्त्र विधिला धरून वागतो तोच निर्हेतुक निष्काम (होतो) कर्म करतो. आणि ईश्वर शास्त्र विधीला सोडून वर्ततो ती क्रिया नवहेतुचिच असते. ।।२३।।
१६.२४श्री भगवानुवाच
तस्माच्छास्रं प्रमाणं ते। कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शाळाविधानोक्तं। कर्म कर्तुमिहार्हसि ।।१६/२४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् छात्रम् प्रमाणम् ते।
कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शाळाविधानोक्तम्।
कर्म कर्तुम् इह अर्हसि ।।
कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शाळाविधानोक्तम्।
कर्म कर्तुम् इह अर्हसि ।।
अन्वय
तस्मात्। ते। दह। कार्याकार्यव्यवस्थितौ। शास्त्रम्। प्रमाणम्। शाख्ाविधानोक्तम् ज्ञात्वा। कर्म कर्तुम् अर्हसि.
मराठी अर्थ
(तस्मात्) म्हणून। (ते) तुला। (इह) ह्या ज्ञानदेही। (कार्याकार्यव्यवस्थितौ) कर्तव्य काय आणि अकर्तव्य काय। विधी काय आणि निषेध काय याची व्यवस्था कळण्यासाठी। (शास्त्रम्) ब्रह्मविद्याशाखच (प्रमाणम्) प्रमाण आहे। (शाखविधानोक्तम् ज्ञात्वा) शाळाविधीने नेमलेले विधी जाणून समजून। (कर्म कर्तुम् अर्हसि) इष्ट कर्म। विधीरूप आचार करणे तुझ्यासाठी हिताचे आहे। योग्य आहे. ।।२४।।
।। अथ सप्तदशोऽध्यायः ।।
१७.०१अर्जुन उवाच
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य। यजन्ते श्रङ्ख्यान्विताः ।
तेषां निष्ठा तु का कृष्ण। सत्त्वमाहो रजस्तमः ।।१७/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ये शास्त्रविधिम् उत्सृज्य।
यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ।
तेषाम् निष्ठा तुका कृष्ण।
सत्त्वम् आहो रजः तमः ।।
यजन्ते श्रद्धया अन्विताः ।
तेषाम् निष्ठा तुका कृष्ण।
सत्त्वम् आहो रजः तमः ।।
अन्वय
अर्जुन उवाच। कृष्ण। ये। शाळाविधिम्। उत्सृज्य। तु। श्रद्धया। अन्विताः। यजन्ते।तेषाम्। निष्ठा। का। सत्त्वम्। आहो। रजः। तमः।
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच) अर्जुनदेव म्हणाले। (कृष्ण) हे कृष्णदेवा। (वे) जे गतबोधिये। (शाखविधिम्) ब्रह्मविद्याशाखी सांगितलेल्या विहिताचाराला। (उत्सृज्य) सोडून देऊन। (तु) पण। (श्रद्धया) श्रद्धेने यथार्थ ज्ञानविरहित अन्यथाज्ञानमय श्रद्धेने। (अन्विताः) युक्त होतसांते। (वजन्ते) यजन पूजन अर्चन करतात। (तेषाम् निष्ठा) त्यांची ती भक्तीरूप अवस्था। (का) कोणती आहे ? कशी आहे?। (सत्त्वम्) सात्त्विकी आहे। (आहो) किंवा। (रजः) राजसी। (तन्मः) की तामसी आहे?
सोळाव्या अध्यायी तेविसाव्या श्लोकी जयः शाखविधिमुत्सृज्यङ्ग म्हणितले तेथ भरवशाने बोध गमावणारे अलोट प्रमादिये सांगितले. असे प्रमादी देहान्तरी पडल्यानंतर ज्ञानदेहीच्या संस्कारामुळे निरनिराळ्या कामनांनी यजनादि क्रिया करतातच. त्यांची ती भक्ती सात्विक म्हणावी की राजस म्हणावी की तामस म्हणावी हे जाणून घेण्याच्या हेतुने अर्जुनदेवाने हा प्रश्न विचारला. यावर भगवंत तीसऱ्या श्लोकी उत्तर देऊन पुढील दोन श्लोकी खोक्तीने केल्या जाणाऱ्या आसुरी उपासनेबद्दल सांगत आहेत. ।।१।।
सोळाव्या अध्यायी तेविसाव्या श्लोकी जयः शाखविधिमुत्सृज्यङ्ग म्हणितले तेथ भरवशाने बोध गमावणारे अलोट प्रमादिये सांगितले. असे प्रमादी देहान्तरी पडल्यानंतर ज्ञानदेहीच्या संस्कारामुळे निरनिराळ्या कामनांनी यजनादि क्रिया करतातच. त्यांची ती भक्ती सात्विक म्हणावी की राजस म्हणावी की तामस म्हणावी हे जाणून घेण्याच्या हेतुने अर्जुनदेवाने हा प्रश्न विचारला. यावर भगवंत तीसऱ्या श्लोकी उत्तर देऊन पुढील दोन श्लोकी खोक्तीने केल्या जाणाऱ्या आसुरी उपासनेबद्दल सांगत आहेत. ।।१।।
१७.०२श्री भगवानुवाच
त्रिविधा भवति श्रद्धा। देहिनां सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु ।।१७/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्रिविधा भवति श्रद्धा।
देहिनाम् सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी च एव।
तामसी च इति ताम् श्रृणु ॥
देहिनाम् सा स्वभावजा ।
सात्त्विकी राजसी च एव।
तामसी च इति ताम् श्रृणु ॥
अन्वय
श्रीभगवानुवाच। देहिनाम्। स्वभावजा श्रद्धा। सा। त्रिविधा भवति। सात्त्विकी। च। राजसी। च। तामसी। इति। एव भवति। ताम्। श्रुणु.
मराठी अर्थ
(श्रीभगवानुवाच ) श्रीभगवंत निरुपिते जाले। (देहिनाम्) देहधारीयांची अर्थात मनुष्यांची (स्वभावजा श्रद्धा) पूर्वसंस्कारानुसार असलेली श्रद्धा। (सा) ती। (त्रिविधा) तीन प्रकारची (भवति) असते. ( स्वभाव शब्दाचे दोन अर्थ. एक ज्ञानदेहात केलेल्या इष्टानिष्ट कर्मामुळे उरखलेला संस्कार। दुसरे प्रारब्धानुसार देवतेने संपादलेला राजस। तामस। सात्विक लेय)। (सात्त्विकी) सात्विक। (च) आणि। ( राजसी) राजस। (च) आणि (तामसी) तामस। (इति) अशी। (एव) देखील। (भवति) असते. (ताम्) ती श्रद्धा कोणती? कशी ते माझ्यापासून। (श्रुणु) ऐकून घे. ॥२॥
१७.०३श्री भगवानुवाच
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य। श्रद्धा भवति भारत।
श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ।।१७/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य।
श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयः अयम् पुरुषः।
यः यच्छ्रद्धः सः एव सः ।।
श्रद्धा भवति भारत ।
श्रद्धामयः अयम् पुरुषः।
यः यच्छ्रद्धः सः एव सः ।।
अन्वय
भारत। सर्वस्य श्रद्धा। सत्त्वानुरूपा। भवति। अयम्। पुरुषः श्रद्धामयः। यः। यच्छ्रद्धः। सः एव सः.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्ना (सर्वस्य श्रद्धा) सर्व मनुष्यदेहधारीयांची श्रद्धा। (सत्त्वानुरूपा) ज्ञानदेही पूर्वप्रमादी उरवलेल्या सत्व गुणाप्रमाणे। (भवति) असते. त्या सत्वानुसारच। (अयम्) हा। (पुरुषः) पुरुष। (श्रद्धामयः) सत्वप्रधान। रजप्रधान किंवा तमप्रधान अशा श्रद्धेने युक्त असतो अर्थात। (यः) जो पुरुष। ( यच्छ्रद्धः) या तिन्हींपैकी ज्या श्रद्धेने युक्त असतो। (सः एव) तो स्वत:देखील। (सः) तसाच सात्विक राजस तामस असतो. (ज्याची जसी श्रद्धा आहे तसेच त्याचे स्वरूपआहे. पूर्व ज्ञानदेही जसा ज्यांने गुण उखलेला आहे. तसेच त्याचे स्वरूप आहे.) दुसरा अर्थ :- (सर्वस्य) सर्व माणसांची। (श्रद्धा) श्रद्धा। (सत्त्वानुरूपा) ज्या पात्रावर अथवा ज्या प्रतिमेवर असते त्या पात्रानुसारच श्रद्धादेखील सात्विक। राजस। तामस असते. (अयम् पुरुषः) पुण्यकर्म करणारे। संतकर्म करणारे। (श्रद्धामयः) श्रद्धायुक्तच असतात. (यः) जो पुरुष। (यच्छ्रद्धः) जशा श्रद्धेने संपन्न। (युक्त) असतो। (स: एव) तोदेखील। (सः) तसाच सात्विक राजस तामस असतो. : दैवरहाटीच्या बाबतीत (य) जो बोधवंत। (यच्छ्रद्धः) जशा पात्री श्रद्धा ठेवणारा असतो। ( स एव) तोदेखील। (सः) तसाच होऊन जातो. फार काय भिंगरुटीच्या दृष्टांताप्रमाणे। (यः) जो अनुसरला साधक। (यच्छ्रद्धः) ज्या सर्वशक्तीमान साधनदात्याचे उत्कटतेने स्मरण करतो। (सः एव) तो अनुसरलादेखील विशेषज्ञानी। (सः) त्या साधनदात्यासारखाच सर्वशक्तींनी संपन्न होतो. ।। ३ ।।
१७.०४श्री भगवानुवाच
यजन्ते सात्त्विका देवान्। यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ।।१७/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यजन्ते सात्त्विका देवान्।
यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये।
यजन्ते तामसाः जनाः ।।
यक्षरक्षांसि राजसाः ।
प्रेतान् भूतगणान् च अन्ये।
यजन्ते तामसाः जनाः ।।
अन्वय
सात्विका देवान् यजन्ते। राजसाः। यक्षरक्षांसि। यजन्ते। अन्ये। तामसाः जनाः। प्रेतान्। च। भूतगणान्। यजन्ते : 1: दुसरा अन्वय :- अन्ये तामसा जनाः। प्रेतान् भूतगणान् यजन्ते. : ।:
मराठी अर्थ
दुसरा अर्थ :- सात्विका देवान् यजन्ते। राजसाः यक्षरक्षांसि यजन्ते। च। अन्ये तामसा जनाः। प्रेतान् भूतगणान् यजन्ते. (सात्त्विकाः) सात्त्विक पुरुष। (देवान्) इंद्रादिकावरौते चैतन्यपर्यंत देवतांची। (यजन्ते) उपासना करतात अर्थात पूर्वप्रमादी उरवलेले सत्व ज्यांच्या ठायी आगळे आहे। त्यांना सात्त्विक पात्री। सात्त्विक काळी। सात्त्विक स्थानी। सात्त्विक पदार्थी पुण्यरूपा भजनक्रिया घडतात. त्यामुळे त्यांना तसेच लेप प्राप्त होऊन वरील देवतांचीच उपासना घडते। (राजसाः) राजस पुरुष (यक्षरक्षांसि ) अंतराळस्थ देवतांपासून खालील देवतांची। (यजन्ते) उपासना करतात. अर्थात पूर्वप्रमादी सत्त्व उरवले खरे पण सकाम क्रियांचा वाहो होता. अशांना राजस अथवा तामस काळी। स्थानी। पदार्थी। पुरुषी पुण्यरूपा भजनक्रिया घडतात. त्यामुळे त्यांना तशाच राजस तामस देवतांची उपासना घडून फळे प्राप्त होतात। (अन्ये) इतर नगण्य सत्त्व उरवलेले। (तामसाः जनाः) तामस लोक। (प्रेतान्) प्रेतयोनीतल्या। (च) आणि। (भूतगणान्) भूतयोनीतल्या अदृष्ट फळियांची। (यजन्ते) उपासना करतात। (किंवा । अन्ये तामसाः जनाः) इतर तामस लोक कखाय। विपरीत बुद्धी। द्वेष। मत्सर। अहंकार। अभिमान या दोषांमुळे बोध गमावलेले तामस संस्काराचे गतबोधिये। (ग्रेतान्) प्रेतांद्वारा। (भूतगणान् ) अष्टग्रहादी भूतयोनीतल्या जीवांची। (यजन्ते) उपासना करतात.
दुसरा अर्थ :- (सात्विकाः देवान् यजन्ते) पूर्व प्रमादी सत्वगुण आगळा उरवलेल्या त्या सगुण प्रमादीयांना कणवेनुरुप देहान्तरी पडल्यावर सात्विक देवतांच्या विद्या होतात अथवा बहिर्याग सुपेनि मार्ग प्रकटेतिङ्ग एणे न्याये प्रकट होतात. ते त्या अंतर्यागा बहिर्यागाद्वारा त्या त्या देवतांची उपासना करतात. ( राजसाः यक्षरक्षांसि यजन्ते) पूर्वप्रमादी सकामपणे अथवा अविद्यकांचा मोह पूर्णपणे न टाकून स्मरण प्रसादसेवादि करणाऱ्या सगुण प्रमादियांना अंतराळापासून खालील देवतांच्याच विद्या अथवा बहिर्याग कणवेनुसार देतात आणि ते त्याद्वारा त्या देवतांची उपासना करतात. (च) परंतु। (अन्ये तामसः जनाः) तुटक्या कणवेचे खंती जोडलेले विपरीतादि दोषांनी बोध गमावलेले गतबोधिये ते भवान्तरी पडल्यावर। ( प्रेतान् भूतगणान् यजन्ते) अष्टग्रहादी भूतयोनीतल्या जीवांची उपासना करतात. ।।४।।
दुसरा अर्थ :- (सात्विकाः देवान् यजन्ते) पूर्व प्रमादी सत्वगुण आगळा उरवलेल्या त्या सगुण प्रमादीयांना कणवेनुरुप देहान्तरी पडल्यावर सात्विक देवतांच्या विद्या होतात अथवा बहिर्याग सुपेनि मार्ग प्रकटेतिङ्ग एणे न्याये प्रकट होतात. ते त्या अंतर्यागा बहिर्यागाद्वारा त्या त्या देवतांची उपासना करतात. ( राजसाः यक्षरक्षांसि यजन्ते) पूर्वप्रमादी सकामपणे अथवा अविद्यकांचा मोह पूर्णपणे न टाकून स्मरण प्रसादसेवादि करणाऱ्या सगुण प्रमादियांना अंतराळापासून खालील देवतांच्याच विद्या अथवा बहिर्याग कणवेनुसार देतात आणि ते त्याद्वारा त्या देवतांची उपासना करतात. (च) परंतु। (अन्ये तामसः जनाः) तुटक्या कणवेचे खंती जोडलेले विपरीतादि दोषांनी बोध गमावलेले गतबोधिये ते भवान्तरी पडल्यावर। ( प्रेतान् भूतगणान् यजन्ते) अष्टग्रहादी भूतयोनीतल्या जीवांची उपासना करतात. ।।४।।
१७.०५श्री भगवानुवाच
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तयो जनाः ।
दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः। कामरागबलान्विताः ।।१७/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अशास्त्रविहितम् घोरम्।
तप्यन्ते ये तपः जनाः ।
दम्भाहकार संयुक्ताः।
कामरागबलान्विताः ।।
तप्यन्ते ये तपः जनाः ।
दम्भाहकार संयुक्ताः।
कामरागबलान्विताः ।।
अन्वय
ये जनाः। दम्भाहकारसंयुक्ताः। कामरागबलान्विताः।अशास्त्रविहितम्। घोरम् तपः तप्यन्ते.
मराठी अर्थ
राजस। तामस। सात्विक श्रद्धेमुळे उपासनेच्या उपास्यात भेद सांगितला. पैकी प्रेतांची अथवा भूतगणांची उपासना तामस श्रद्धेचे लोक एक परत्रासाठीच करतात काय ? आणि पुण्यबुद्ध्याच करतात काय? ना दृष्टार्थासाठी दंभ आणि अहंकारानेही उपासना केली जाते. ती पुढील दोन श्लोकी सांगतात.
दुसरा अन्वय :- 'वेदादि शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणेच उपासना लोकी वर्तते काय ? ना स्वोक्तीनेही उपासना केली जाते. ती का केली जाते? कशी केली जाते? हे पुढील दोन श्लोकी सांगतात.
(ये जनाः) जे लोक। (दम्भाहकार संयुक्ताः) दंभाने आणि अहंकाराने युक्त असे असून। (कामरागबलान्विताः) दृष्टार्थाचा अभिलाष आणि विषयासक्ती हेच ज्यांचे बळ आहे। (अशास्त्रविहितम्) वेदादी शास्त्रात न विहिलेले। (घोरम् तपः तप्यते) घोर भयंकर असे तप आचरतात. ।।५।।
दुसरा अन्वय :- 'वेदादि शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणेच उपासना लोकी वर्तते काय ? ना स्वोक्तीनेही उपासना केली जाते. ती का केली जाते? कशी केली जाते? हे पुढील दोन श्लोकी सांगतात.
(ये जनाः) जे लोक। (दम्भाहकार संयुक्ताः) दंभाने आणि अहंकाराने युक्त असे असून। (कामरागबलान्विताः) दृष्टार्थाचा अभिलाष आणि विषयासक्ती हेच ज्यांचे बळ आहे। (अशास्त्रविहितम्) वेदादी शास्त्रात न विहिलेले। (घोरम् तपः तप्यते) घोर भयंकर असे तप आचरतात. ।।५।।
१७.०६श्री भगवानुवाच
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः ।
मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ।।१७/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कर्शयन्तः शरीरस्थम्।
भूतग्रामम् अचेतसः ।
माम् च एव अन्तः शरीरस्थम्।
तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥
भूतग्रामम् अचेतसः ।
माम् च एव अन्तः शरीरस्थम्।
तान् विद्धि आसुरनिश्चयान् ॥
अन्वय
शरीरस्थम्। भूतग्रामम् कर्षयन्तः। च। अन्तः शरीरस्थम्। माम्। एव। कर्षयन्तः। तान्। अचेतसः। आसुरनिश्चयान् विद्धि.
मराठी अर्थ
ते लोक (शरीरस्थम्) शरीरात असलेल्या। (भूतग्रामम् ) अधिष्ठानसामर्थ्य आणि पिंडस्था अथवा सप्तधातू आश्रित असणाऱ्या सूक्ष्म जंतुंना। ( कर्षयन्तः) कृश करणारे। पीडा देणारे आहेत. (असे समज)। (च) तसेच। (अन्तः शरीरस्थम्) सर्व देहधारियांच्या सूक्ष्म विभागी व्यापक असून आत्मक असणाऱ्या। (माम्) मज सर्व अंतर्यामी परमेश्वरास। (एव) देखील। ( कर्षयन्तः म्ह. पीडा देणारे आहेत असे समज ). ( तान्) त्या। ( अचेतसः) मोहग्रस्तांना तू हे अर्जुना। (आसुरनिश्चयात्) ते आसुरी प्रकृतीचे आहेत। (विद्धि) असे समज. ।।६।।
१७.०७श्री भगवानुवाच
आहारस्त्वपि सर्वस्य। त्रिविधो भवति प्रियः ।
यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं श्रृणु ।।१७/०७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आहारः तु अपि सर्वस्य।
त्रिविधः भवति प्रियः ।
यज्ञः तपः तथा दानम्।
तेषाम् भेदम् इमम् श्रृणु ।।
त्रिविधः भवति प्रियः ।
यज्ञः तपः तथा दानम्।
तेषाम् भेदम् इमम् श्रृणु ।।
अन्वय
तु। आहार। अपि। सर्वस्य। त्रिविधः प्रियः भवति। तथा। यज्ञः। तप। दानम्। तेषाम्। इमम् भेदम्। श्रुणु.
मराठी अर्थ
हे दोन श्लोक एकोणीसाव्या श्लोका पुढे असायला पाहिजे होते. असे एका विद्वानाचे मत आहे. त्या विद्वानाच्या मताप्रमाणे अन्वय असा लागेल. सत्वादि गुणांमुळे एक उपास्यातच भेद होतो काय? ना आहारादि क्रियांमध्येही अथवा आहाराच्या आवडीनिवडीत आणि यज्ञादि क्रियांतही भेद पडतात.
(तु) आणि हे अर्जुना। (आहार) भोजन। (अपि) देखील। (सर्वस्य) सर्वांना (त्रिविधः) तीन प्रकारांचे। (प्रियः) प्रिय (आवडते)। भवति) असते. (तथा) त्याचप्रमाणे। (यज्ञः) यज्ञरूप पूजनरूप प्रक्रिया। (तपः) तप। (दानम्) दान हे देखील राजस। तामस। सात्विक भेदाने तीन तीन प्रकारचे असतात. (तेषाम्) त्या सर्वांचे। (इमम् भेदम्) हे भेद (पृथक पृथक)। (श्रुणु) ऐकून घे. ।।७।। :
(तु) आणि हे अर्जुना। (आहार) भोजन। (अपि) देखील। (सर्वस्य) सर्वांना (त्रिविधः) तीन प्रकारांचे। (प्रियः) प्रिय (आवडते)। भवति) असते. (तथा) त्याचप्रमाणे। (यज्ञः) यज्ञरूप पूजनरूप प्रक्रिया। (तपः) तप। (दानम्) दान हे देखील राजस। तामस। सात्विक भेदाने तीन तीन प्रकारचे असतात. (तेषाम्) त्या सर्वांचे। (इमम् भेदम्) हे भेद (पृथक पृथक)। (श्रुणु) ऐकून घे. ।।७।। :
१७.०८श्री भगवानुवाच
आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः सिन्धाः स्थिरा हद्या। आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।।१७/०८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
आयुः सत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः ।
रस्याः सिन्धाः स्थिराः हद्याः।
आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।।
रस्याः सिन्धाः स्थिराः हद्याः।
आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।।
अन्वय
आयुः। सत्त्वम्। बलम्। आरोग्यम्। सुखम्। प्रीति। विवर्धनाः। रस्याः। सिन्धाः। स्थिराः। हद्याः। आहाराः। सात्विकप्रियाः.
मराठी अर्थ
(आयुः) आयुष्य। (सत्त्वम्) पूर्वपक्षे सत्वगुण : सिद्धांते बुद्धी अथवा तेज। (बलम्) बळ। (आरोग्यम्) स्वास्थ्य। (सुखम् ) सुख। (प्रीति) आवडी। (विवर्धनाः) वाढविणारे आणि (रस्या:) रसयुक्त किंवा ताजे। (सिन्धा:) बिन्धता। सेह असलेले। (स्थिराः) चीरकाळ टिकणारे किंवा शरीरातही ज्याचे सत्व दीर्घकाळ असते असे। ( हयाः) स्वाभाविकपणे मनाला प्रिय वाटणारे। (आहाराः) असे खाद्यपदार्थ पेयपदार्थ अथवा चोष्य पदार्थ। (सात्विकप्रियाः) सात्विक प्रकृतीच्या मनुष्याला प्रिय असतात. पण हा नियम प्रधानत्वे व्यपदेश या न्यायाने जाणावा. बहुधा असे पदार्थ सात्विकांना आवडतात अर्थात क्वचित पुढील दोन श्लोकी सांगितलेले पदार्थदेखील थोडेबहुत सात्विकास प्रिय असू शकतात. ॥८॥
१७.०९श्री भगवानुवाच
कद्वम्ललवणात्युष्ण। तीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ।।१७/०९।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कद्वम्ललवणात्युष्ण।
तीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा: राजसस्य दृष्टाः।
दुःखशोकामयप्रदाः ।
तीक्ष्णरूक्षविदाहिनः ।
आहारा: राजसस्य दृष्टाः।
दुःखशोकामयप्रदाः ।
अन्वय
कटु। आम्ल। लवणम्। अत्युष्ण। तीक्ष्ण। रूक्ष। विदाहिनः। दुःखशोकामयप्रदाः। आहाराः। राजसस्य। दष्टाः.
मराठी अर्थ
(कटु) तिखट. संस्कृत भाषेत जे पदार्थ कटु म्हणून निर्देशिले आहेत ते मराठीप्रमाणे तिखट होत. सुंठ। मीरे। दालचिनी। लालमिर्ची। इत्यादि पदार्थ संस्कृतमध्ये कटु म्हटले जातात आणि लिंब। इंद्रवण हे कडु पदार्थ संस्कृत भाषेत तीक्ष्ण म्हटले जातात. (आम्लः) आंबट। (लवणम्) खारट। (अत्युष्ण) अति उष्ण खूप गरम ( तीक्ष्ण) मसालेदार पदार्थ अथवा कारल्यासारखे कडू पदार्थ। ( रूक्ष) फुटाणे पापड एणे न्याये कृत्रिम रीतीने रूक्ष केलेले पदार्थ। (विदाहिनः) जिव्हेला घशाला दाह करणारे (आग करणारे) जसे लवंग। (दुःखशोकामयः प्रदाः) त्याचप्रमाणे परिणामी दुःख शोक रोग उत्पन्न करणारे। (आहाराः) लेह्य। पेय। चोष्य। भोज्य पदार्थ। (राजसस्य) राजस पुरुषाला। (दष्टाः) आवडतात. ।।९।।
१७.१०श्री भगवानुवाच
यातयामं गतरसं। पूति पर्युषितं च यत् ।
उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ।।१७/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यातयामम् गतरसम्।
पूति पर्युषितम् च यत् ।
उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यम्।
भोजनम् तामसप्रियम् ॥
पूति पर्युषितम् च यत् ।
उच्छिष्टम् अपि च अमेध्यम्।
भोजनम् तामसप्रियम् ॥
अन्वय
यत्। यातयामम्। गतरसम् च। पूति। पर्युषितम्। उच्छिष्टम्। च। अमेध्यम्। अपि। भोजनम्। तामसप्रियम्.
मराठी अर्थ
(यत्) जे। (यातयामम्) शिजवल्यानंतर अनेक प्रहर लोटले। (गतरसम्) शीळेपणामुळे ज्याचा रस गेला आहे असे। (च) आणि (पूति) दुर्गन्ध सुटलेले। (पर्युषितम् ) फेकून दिलेले। (उच्छिष्ट) उष्टे। (च) आणि (अमेध्यम्) अपवित्र। (अपि) असेच आहे। (भोजनम्) ते भोजन। ( तामसप्रियम्) तामस प्रकृतीच्या पुरुषाला प्रिय असते. काही लोक यातयामम् शब्दाचा अर्थ अर्थे कच्चे आणि पर्युषितम् शब्दाचा अर्थ शीळे असे करतात. ।।१०।।
१७.११श्री भगवानुवाच
अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।
यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ।।१७/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अफलाकाङ्क्षिभिः यज्ञः।
विधिदृष्टः य इज्यते ।
यष्टव्यम् एव इति मनः ।
समाधाय स सात्त्विकः ।।
विधिदृष्टः य इज्यते ।
यष्टव्यम् एव इति मनः ।
समाधाय स सात्त्विकः ।।
अन्वय
अफलाकाङ्क्षिभिः। यष्टव्यम् एव इति मनः समाधायः। विधिदृष्टः। इज्यते। यः । सात्विकः. यज्ञः। सः।
मराठी अर्थ
सातव्या श्लोकी आहारानंतर यज्ञाचे तपाचे दानाचे भेद ऐक म्हटले. त्यानुसार यज्ञादिकांचे भेद सांगत आहेत.
(अफलाकाङ्क्षिभिः) फळांची आकांक्षा न ठेवणाऱ्यांकडून। (यष्टव्यम् एव) पुण्यकर्मे करणे। यज्ञ करणे कर्तव्यच आहे। (इति) असे। (मनः समाधायः) मनाचे समाधान करून। (विधिदृष्टः) शास्त्रविधीला यथातथ्य अनुसरून। (इज्यते) अनुष्ठिला जातो। केला जातो। (यः यज्ञः) जो यज्ञ। (सः) तो। (सात्त्विकः) सात्त्विक यज्ञ होय. या यज्ञात फळांची आकांक्षा नसली तरी पुण्यभाव असतोच म्हणून खऱ्या अर्थाने हाही यज्ञ अहेतूक ठरत नाही. याही यज्ञाचे लेपच लागतात. मग ते ब्रह्मांडस्थ फळांचे असोत की मनुष्यत्वाचे असोत की सुखरूप फुटक्रियेचे असोत. ॥।।१ ॥
(अफलाकाङ्क्षिभिः) फळांची आकांक्षा न ठेवणाऱ्यांकडून। (यष्टव्यम् एव) पुण्यकर्मे करणे। यज्ञ करणे कर्तव्यच आहे। (इति) असे। (मनः समाधायः) मनाचे समाधान करून। (विधिदृष्टः) शास्त्रविधीला यथातथ्य अनुसरून। (इज्यते) अनुष्ठिला जातो। केला जातो। (यः यज्ञः) जो यज्ञ। (सः) तो। (सात्त्विकः) सात्त्विक यज्ञ होय. या यज्ञात फळांची आकांक्षा नसली तरी पुण्यभाव असतोच म्हणून खऱ्या अर्थाने हाही यज्ञ अहेतूक ठरत नाही. याही यज्ञाचे लेपच लागतात. मग ते ब्रह्मांडस्थ फळांचे असोत की मनुष्यत्वाचे असोत की सुखरूप फुटक्रियेचे असोत. ॥।।१ ॥
१७.१२श्री भगवानुवाच
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ। तं यज्ञं विद्धि राजसम् ।।१७/ १२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अभिसन्धाय तु फलम्।
दम्भार्थम् अपि च एव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ।
तम् यज्ञम् विद्धि राजसम् ।।
दम्भार्थम् अपि च एव यत् ।
इज्यते भरतश्रेष्ठ।
तम् यज्ञम् विद्धि राजसम् ।।
अन्वय
भरतश्रेष्ठ। तु। यत्। दम्भार्थम् एव। च। फलम् अपि। अभिसंधाय ईज्यते। तम् यज्ञम्। राजसम्। विद्धि.
मराठी अर्थ
( भरतश्रेष्ठ ) हे अर्जुना। (तु) आणि (यत्) जो यज्ञ। (दम्भार्थ एव) दंभ मिरवण्यासाठीच आम्हीही धार्मिक आहोत हे दाखवण्यासाठीच। (च) किंवा। ( फलम् अपि) फळांच्या अपेक्षेनेच। (अभिसंधाय) फळाकडे लक्ष देऊनच। (ईज्यते) अनुष्ठिला जातो केला जातो। (तम् यज्ञम्) तो यज्ञ। ती पुण्यक्रिया। (राजसम् ) राजस आहे। (विद्धि) समज. अशा यज्ञामुळे अथवा पुण्यरूप क्रियांमुळे ब्रह्मांडस्थ फळांचे लेप लागणे संभवत नाहीत कारण तयासी देवता आपुले फळ नेदी तयासी कीर्तिचेचि फळ जाले :ङ्ग आणि या श्लोकी सांगितलेल्या फळाचे उद्देश ते दृष्टपरच होय त्यामुळे अशा पुण्यक्रियांनी फार तर दृष्टपर द्रव्यादि मिळावेत. ।।१२।। :
१७.१३श्री भगवानुवाच
विधिहीनमसृष्टान्नं। मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितं यज्ञं। तामसं परिचक्षते ।।१७/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विधिहीनम् असृष्टान्नम्।
मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितम् यज्ञम्।
तामसम् परिचक्षते ।।
मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् ।
श्रद्धाविरहितम् यज्ञम्।
तामसम् परिचक्षते ।।
अन्वय
विधिहीनम्। असृष्टान्नम्। मंत्रहीनम्। अदक्षिणम्। श्रद्धाविरहितम्। यज्ञम्। तामसम्। परिचक्षते.
मराठी अर्थ
(विधिहीनम् ) शास्त्रविधी विरहित। (असृष्टान्नम् ) ज्यात अन्नदान केले जात नाही। (मंत्रहीनम् ) ज्यात मंत्रोच्चारही केला जात नाही। (अदक्षिणम्) पुरोहिताला सन्मान अथवा द्रव्यवस्त्राची दक्षिणाही दिली जात नाही। (श्रद्धाविरहितम् ) श्रद्धा नसतांना केल्या जाणाऱ्या। (यज्ञम् ) यज्ञाला (तामसम् ) तामस यज्ञ। (परिचक्षते) म्हणतात. या यज्ञात फळ तर नाहीच पण प्रत्यवायादि दोष संभवतात. ।।१३।।
१७.१४श्री भगवानुवाच
शारीर तप: देवद्विजगुरुप्राज्ञ। पूजनं शौचमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसा च शरीरं तप उच्यते ।।१७/१४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
देव द्विज गुरु प्राज्ञ।
पूजनम् शौचम् अर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च।
शरीरम् तपः उच्यते ।।
पूजनम् शौचम् अर्जवम् ।
ब्रह्मचर्यम् अहिंसा च।
शरीरम् तपः उच्यते ।।
अन्वय
देव। द्विज। गुरु। प्राज्ञ। पूजनम्। शौचम्। आर्जवम्। ब्रह्मचर्यम्। च। अहिंसा। शारीरम्। तपः। उच्यते.
मराठी अर्थ
आता तपाविषयी सांगत आहेत.
(देव) देवता। दैवतं यांना भजण्याचे माध्यम तीर्थ। प्रतिमा। अन्नी। (द्विज) ब्राह्मण। (गुरु) अधिकारा योग्यतेने श्रेष्ठ जन। त्यात मातापिता। बंधुभगिनी सर्वच आली। ( प्राज्ञ) ज्ञानीजन यांचे। (पूजनम्) पूजन करणे। (शौचम्) शरीर स्वच्छ ठेवणे। (आर्जवम्) सरळता नम्रता। निष्कपट वर्तन। (ब्रह्मचर्यम्) मुख्य विषयाचा परिच्छेद (गृहस्थाश्रमियांसाठी सृष्टीव्यवस्थेचाच विषयोपभोग वगळून इतर अनीतीरूप विषयांचा परिच्छेद)। (च) आणि (अहिंसा) इतरांस पीडा न देणे। (शारीरम् ) शारीरिक। (तपः) तप। (उच्यते) म्हटले जाते. दैवरहाटीत। (देव) स्थान। प्रसाद। (द्विज) वासनिक भिक्षुक। (गुरु) आवघे निमित्त। ( प्राज्ञ) अनुसरलेले ज्ञानिये। (पूजनम् ) यांचे पूजन करणे। (शौचम् ) सूक्ष्म जंतु पडणार नाहीत इतपत देहावस्त्रास शुद्ध ठेवणे। स्वच्छ ठेवणे. किंवा शौचम् म्ह. ज्या वस्तुचा अभिलाष केला ती वस्तु प्राप्त झाल्यास न घेणे. (बाकी अर्थ जवळ जवळ सारखाच आहे. ) ।।१४।।
(देव) देवता। दैवतं यांना भजण्याचे माध्यम तीर्थ। प्रतिमा। अन्नी। (द्विज) ब्राह्मण। (गुरु) अधिकारा योग्यतेने श्रेष्ठ जन। त्यात मातापिता। बंधुभगिनी सर्वच आली। ( प्राज्ञ) ज्ञानीजन यांचे। (पूजनम्) पूजन करणे। (शौचम्) शरीर स्वच्छ ठेवणे। (आर्जवम्) सरळता नम्रता। निष्कपट वर्तन। (ब्रह्मचर्यम्) मुख्य विषयाचा परिच्छेद (गृहस्थाश्रमियांसाठी सृष्टीव्यवस्थेचाच विषयोपभोग वगळून इतर अनीतीरूप विषयांचा परिच्छेद)। (च) आणि (अहिंसा) इतरांस पीडा न देणे। (शारीरम् ) शारीरिक। (तपः) तप। (उच्यते) म्हटले जाते. दैवरहाटीत। (देव) स्थान। प्रसाद। (द्विज) वासनिक भिक्षुक। (गुरु) आवघे निमित्त। ( प्राज्ञ) अनुसरलेले ज्ञानिये। (पूजनम् ) यांचे पूजन करणे। (शौचम् ) सूक्ष्म जंतु पडणार नाहीत इतपत देहावस्त्रास शुद्ध ठेवणे। स्वच्छ ठेवणे. किंवा शौचम् म्ह. ज्या वस्तुचा अभिलाष केला ती वस्तु प्राप्त झाल्यास न घेणे. (बाकी अर्थ जवळ जवळ सारखाच आहे. ) ।।१४।।
७.१५श्री भगवानुवाच
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनं चैव। वाजयं तप उच्यते ।।।७/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनुद्वेगकरम् वाक्यम्।
सत्यम् प्रियहितम् च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनम् च एव ।
वाङ्मयम् तपः उच्यते ।।
सत्यम् प्रियहितम् च यत् ।
स्वाध्यायाभ्यसनम् च एव ।
वाङ्मयम् तपः उच्यते ।।
अन्वय
यत्। अनुद्वेगकरम्। च। प्रियहितम्। च। सत्यम्। वाक्यम्। च। स्वाध्यायाभ्यसनम्। एव। वाज्ञयम्। तपः उच्यते.
मराठी अर्थ
वाचिक तप :- (यत्) जे (बोलणे)। (अनुद्वेगकरम्) ऐकणाऱ्यास तम अथवा उद्वेग न करणारे। (च) आणि। (प्रियहितम्) गोड वाटणारे आणि हितकर। (च) तसेच। (सत्यम्) यथार्थ। (वाक्यम्) भाषण असते। (च) त्याचप्रमाणे। ( स्वाध्यायाभ्यसनम्) शास्त्राचे अध्ययन करणे। अभ्यास करणे. केचित् मते अभ्यास शब्दाचा अर्थ नामजपाचा अभ्यास करणे। (एव) निश्चितपणे हेदेखील। (वायम्) वाणीचे ( वाचिक)। (तपः उच्यते) तप म्हटले जाते. ।।१५।।
१७.१६श्री भगवानुवाच
मनः प्रसादः सौम्यत्वं। मौनमात्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ।।१७/१६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मनः प्रसादः सौम्यत्वम्।
मौनम् आत्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिः इति एतत् ।
तपः मानसम् उच्यते ।।
मौनम् आत्मविनिग्रहः ।
भावसंशुद्धिः इति एतत् ।
तपः मानसम् उच्यते ।।
अन्वय
मनः प्रसादः। सौम्यत्वम्। मौनम्। आत्मविनिग्रहः। भावसंशुद्धिः। इति। एतत्। मानसम्। तपः उच्यते.
मराठी अर्थ
मानस तप:- ( मन: प्रसादः) मनाची प्रसन्न वृत्ती। (सौम्यत्वम्) शांतभाव। अक्रोधत्व म्ह. वैरा मत्सरा कखायाचा अभाव इत्यादि लक्षणांस सौम्यत्वम् म्हणावे। (मौनम् ) आपुलेनि कडे न बोलण्याची वृत्ती। केचित् मते ईशचिंतन अध्यात्मचिंतन करण्याचा स्वभाव। ( आत्मविनिग्रहः) मनाद्वारा देहाइंद्रियांचा संयम आणि। ( भावसंशुद्धिः ) अंत:करणाची पवित्रता। निरभिलाषता। (इति) असे। ( एतत्) हे। (मानसम् ) मानसिक। (तपः उच्यते) तप म्हटले जाते. मन: प्रसाद यात द्वेषामत्सराचे निराकरण केले सौम्यत्वम् यात क्रोधा मदाचे निराकरण केले आणि भावसंशुद्धिः इथे रागा कामाचे निराकरण केले. ।।१६।।
१७.१७श्री भगवानुवाच
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तः। सात्त्विकं परिचक्षते ।।१७/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रद्धया परया तप्तम्।
तपः तत् त्रिविधम् नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः।
सात्त्विकम् परिचक्षते ॥
तपः तत् त्रिविधम् नरैः ।
अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः।
सात्त्विकम् परिचक्षते ॥
अन्वय
अफलाकाङ्क्षिभिः। युक्तैः। नरैः परया श्रद्धया। तत्ः त्रिविधम्। तप्तम्। तपः। सात्विकम्। परिचक्षते.
मराठी अर्थ
तेच तप राजस। तामस। सात्विक भेदे तीन प्रकारचे असते. तिन्हींची पृथक लक्षणे सांगितली जात आहेत.
सात्त्विक तप :- ( अफलाकाङ्क्षिभिः) दृष्टादृष्ट फळांची आकांक्षा नसणाऱ्यांद्वारा। (युक्तैः) संयमित। (नरैः) पुरुषाद्वारा। (परया श्रद्धया) श्रेष्ठ प्रकारच्या श्रद्धेने। (तत् त्रिविधम् ) शारीर वाचिक मानसिक असे तीन प्रकारचे। (तप्तम्) आचरले गेलेले। (तपः) जे तप। (सात्त्विकम् ) सात्त्विक। (परिचक्षते) म्हटले जाते. यात अफलाकांक्षीं शब्दाचा अर्थ भावार्थाने घ्यावा. मुख्यत्वे दृष्टपर फळांची अपेक्षा नसते. मात्र पुण्यहेतु तो असतोच. त्यास येथे अफलाकांक्षीं म्हणितले आहे. दैवरहाटीत मात्र अफलाकांक्षी शब्दाचा अर्थ यथार्थ घ्यावा। वास्तविक घ्यावा कारण दैवरहाटीच्या तपात दृष्टपर इषणात्रयांचा पूर्ण त्याग असून पुण्यहेतुपण मुळीच नसतो. त्या तपास निर्गुण सात्त्विक तप म्हणावे. ।।१७।।
सात्त्विक तप :- ( अफलाकाङ्क्षिभिः) दृष्टादृष्ट फळांची आकांक्षा नसणाऱ्यांद्वारा। (युक्तैः) संयमित। (नरैः) पुरुषाद्वारा। (परया श्रद्धया) श्रेष्ठ प्रकारच्या श्रद्धेने। (तत् त्रिविधम् ) शारीर वाचिक मानसिक असे तीन प्रकारचे। (तप्तम्) आचरले गेलेले। (तपः) जे तप। (सात्त्विकम् ) सात्त्विक। (परिचक्षते) म्हटले जाते. यात अफलाकांक्षीं शब्दाचा अर्थ भावार्थाने घ्यावा. मुख्यत्वे दृष्टपर फळांची अपेक्षा नसते. मात्र पुण्यहेतु तो असतोच. त्यास येथे अफलाकांक्षीं म्हणितले आहे. दैवरहाटीत मात्र अफलाकांक्षी शब्दाचा अर्थ यथार्थ घ्यावा। वास्तविक घ्यावा कारण दैवरहाटीच्या तपात दृष्टपर इषणात्रयांचा पूर्ण त्याग असून पुण्यहेतुपण मुळीच नसतो. त्या तपास निर्गुण सात्त्विक तप म्हणावे. ।।१७।।
१७.१८श्री भगवानुवाच
सत्कारमानपूजार्थं। तपो दम्भेन चैव यत् ।
क्रियते तदिह प्रोक्तं। राजसं चलमध्रुवम् ।।१७/१८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सत्कारमानपूजार्थम्।
तपः दम्भेन च एव यत् ।
क्रियते तत् इह प्रोक्तम्।
राजसम् चलम् अध्रुवम् ॥
तपः दम्भेन च एव यत् ।
क्रियते तत् इह प्रोक्तम्।
राजसम् चलम् अध्रुवम् ॥
अन्वय
च। यत् तपः। सत्कारमानपूजार्थम्। दम्भेन एव। क्रियते। अध्रुवम्। चलम्। तत्। इह। राजसम् प्रोक्तम्.
मराठी अर्थ
राजस तप :- (च) आणि ( यत् तपः) जे तप। (सत्कारमानपूजार्थम्) सत्कार मिळावा। मान प्रतिष्ठा व्हावी। इतरांनी पूजावे इत्यादि दृष्टपर हेतुंसाठी दृष्टार्थासाठी। (दम्भेन एव) किंवा नुसतेच दंभाने। ढोंगाने। पाखंडीपणाने। मिरवण्यासाठी। (क्रियते) केले जाते ते। (अध्रुवम्) अनिश्चित व (चलम् ) क्षणिक फळ देणारे। (तत्) ते। (दह) एथे। (राजसम् प्रोक्तम्) राजस तप म्हटले जाते. ।। दुसरा अर्थः- तत् म्ह. ते तप इह म्ह. ईथे. निर्णय करतांना अध्रुवम् म्ह. टीकाऊ नसणारे आणि चलम् म्ह. क्षणाक्षणाला न्युन्याधिक होणारे राजसम् म्ह. राजस तप
असे प्रोक्तम् म्ह. म्हटले जाते. ।।१८।।
असे प्रोक्तम् म्ह. म्हटले जाते. ।।१८।।
१७.१९श्री भगवानुवाच
मूढग्राहेणात्मनो यत्। पीडया क्रियते तपः ।
परस्योत्सादनार्थं वा। तत्तामसमुदाहृतम् ।।१७/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मूढग्राहेण आत्मनः यत्।
पीडया क्रियते तपः ।
परस्य। उत्सादनार्थम्।
तामसम् उदाहृतम् ॥
पीडया क्रियते तपः ।
परस्य। उत्सादनार्थम्।
तामसम् उदाहृतम् ॥
अन्वय
यत् तपः। मूढग्राहेण। आत्मनः पीडया। वा। क्रियते। तत्। तामसम् उदाहृतम्.परस्य उत्सादनार्थम् वा। तत्
मराठी अर्थ
तामस तप:- (यत् तपः) जे तप। (मूढग्राहेण) अज्ञाना अन्यथाज्ञानाने ठरवून घेतलेले स्वोक्तीच्या कल्पनेचे आणि अट्टाहासाने (केले जाते)। (आत्मनः ) स्वत:लाच अर्थात मना वाणी देहाला। (पीडया) पीडा देऊन। दुःख देऊन केले जाते। (वा) अथवा। किंवा। (परस्य) दुसऱ्याचे। (उत्सादनार्थम्) अनिष्ट करण्याकरीता। उच्छेद करण्याकरीता। (क्रियते) केले जाते। (तत्) ते तप। (तामसम् उदाहृतम्) तामस असे म्हटले जाते. ।।१९।।
१७.२०श्री भगवानुवाच
दातव्यमिति यद्दानं दीयते ऽनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।।१७/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दातव्यम् इति यत् दानम्।
दीयते अनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तत् ।
दानम् सात्त्विकम् स्मृतम् ॥
दीयते अनुपकारिणे ।
देशे काले च पात्रे च तत् ।
दानम् सात्त्विकम् स्मृतम् ॥
अन्वय
च। दातव्यम् इति। यत्। दानम्। देशे। काले। च। पात्रे। अनुपकारिणे। दीयते।तत्। दानम्। सात्विकम् स्मृतम्। सात्विक दान
मराठी अर्थ
(च) आणि (दानाविषयी ऐक)। (दातव्यम्) दान करणे कर्तव्यच आहे। (इति) अशा भावनेने। विवेकाने। (यत्) जे। (दानम्) दान। (देशे) सात्विक स्थानी। योग्य स्थानी। (काले) सात्विक काळी। उचित प्रसंगी। (च) आणि। (पात्रे ) योग्य पात्री। (अनुपकारिणे) उपकारादि नवहेतुविरहित। (दीयते) दिले जाते। (तत्) ते। (दानम्) दान। (सात्विकम् स्मृतम्) सात्विक मानले जाते. (अनुपकारिणे पदाचा अर्थ प्रत्युपकाराची अपेक्षा न करता असाही केला जातो अथवा उपकार वर्तला आहे म्हणून देणे अगत्य आहे असा भाव न धरता असाही अर्थ केला जातो. ।।२०।।
१७.२१श्री भगवानुवाच
यत्तु प्रत्युपकारार्थं। फलमुद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ।।१७/२१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् तु प्रत्युपकारार्थम्।
फलम् उद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परीक्लिष्टम्।
तत् दानम् राजसम् स्मृतम् ॥
फलम् उद्दिश्य वा पुनः ।
दीयते च परीक्लिष्टम्।
तत् दानम् राजसम् स्मृतम् ॥
अन्वय
तु यत्। परिक्लिष्टम्। च। प्रत्युपकारार्थम्। वा। फलम्। उद्दिश्य। पुनः। दीयते। तद्दानम्। राजसम् स्मृतम्.
मराठी अर्थ
राजस दान :- - (तु) तसेच। (यत्) जे दान। (परिक्लिष्टम्) देतांना क्लेश भावित। उद्वेग मानित (दिले जाते)। (च) आणि (प्रत्युपकारार्थम्) पुढीलाने उपकार मानावा असा अंत:करणी हेतु ठेवून (दिले जाते)। (वा) अथवा। (फलम् ) फळाचा मान। प्रतिष्ठा। प्रशंसा। किर्ती। द्रव्यादि दृष्ट फळांचा। (उद्दिश्य) उद्देश ठेऊन। हेतु धरून। (पुनः) मग। ( दीयते) दिले जाते। (तद्दानम्) ते दान। (राजसम् स्मृतम्) राजस म्हटले जाते.
(परिक्लिष्ट प्रत्युपकारार्थम् याचा दुसरा अर्थ :- पुढिलाचा उपकार वर्तला होता तोच दानपात्र म्हणून सन्मुख आला आहे। त्यास न देणे बरे नाही अशा क्लिष्ट भावनेने दिले जाणारे दान राजस होय.) ।।२१।।
(परिक्लिष्ट प्रत्युपकारार्थम् याचा दुसरा अर्थ :- पुढिलाचा उपकार वर्तला होता तोच दानपात्र म्हणून सन्मुख आला आहे। त्यास न देणे बरे नाही अशा क्लिष्ट भावनेने दिले जाणारे दान राजस होय.) ।।२१।।
१७.२२श्री भगवानुवाच
अदेशकाले यद्दानं। अपात्रेभ्यश्च दीयते ।
असत्कृतमवज्ञातं। तत्तामसमुदाहृतम् ।।१७/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अदेशकाले यद्दानम्।
अपात्रेभ्यः च दीयते ।
असत्कृतम् अवज्ञातम्।
तत् तामसम् उदाहृतम् ॥
अपात्रेभ्यः च दीयते ।
असत्कृतम् अवज्ञातम्।
तत् तामसम् उदाहृतम् ॥
अन्वय
च। यद्दानम्। असत्कृतम्। अवज्ञातम्। अदेशकाले। अपात्रेभ्यः। दीयते। तत् तामसम् उदाहृतम्.
मराठी अर्थ
तामस दान :- (च) आणि (यहानम्) जे दान। (असत्कृतम्) दानपात्राचा सत्कार न करता ( दिले जाते)। (अवज्ञातम् ) किंवा तिरस्कारपूर्वक अवज्ञा करून (दिले जाते)। (अदेशकाले) अयोग्य ठिकाणी। अयोग्य काळी। तामस ठिकाणी। तामस काळी। (अपात्रेभ्यः) अपात्रास मद्यपी। मांसाहारी। शिकारी। चौर्यादि दुष्कर्मे करणाऱ्यास। (दीयते) दिले जाते. (आंधळे। पांगळे। लुळे यांना वेदांती पात्र समजतात पण ते अपात्र आहेत.)। (तत् तामसम् उदाहृतम्) ते तामस म्हटले गेले आहे. (रक्तदान ते तामस । नवहेतुमध्ये धर्म हा सात्विक भय दाक्षिण्य हे तामस. बाकि सर्व राजस असावेत.) ।।२२।।
१७.२३श्री भगवानुवाच
ॐ तत्सदिति निर्देशो। ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ।।१७/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ॐ तत् सत् इति निर्देशः।
ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणाः तेन वेदाः च।
यज्ञाः च विहिताः पुरा ।।
ब्रह्मणः त्रिविधः स्मृतः ।
ब्राह्मणाः तेन वेदाः च।
यज्ञाः च विहिताः पुरा ।।
अन्वय
ब्रह्मणः। ॐ तत् सत् इति। त्रिविधः। निर्देशः स्मृतः। तेन। पुरा। ब्राह्मणाः च। वेदाः। च। यज्ञाः। विहिताः.
मराठी अर्थ
आता या श्रद्धापूर्वक केल्या जाणाऱ्या दान पुण्यादि कर्माना मूळ कारण बहिर्याग आहे आणि त्या बहिर्यागाच्या निर्मितीस कारण अव्यक्त परमेश्वर आहे. तो कसा आहे। त्याच्याशी या दानात्मक यज्ञात्मक क्रियांचा संबंध कसा पोहचतो? ते पुढील पाच श्लोकी सांगत आहेत.(ब्रह्मणः) सर्वव्यापक ब्रह्मसत्तेचा। (ओम् तत् सत् इति) ओम् तत् सत्
असा। (त्रिविधः) तीन प्रकारांनी। (निर्देशः) नामनिर्देश संज्ञा। (स्मृतः) सांगितला गेला आहे. ज्या अर्थी नामे वेगळाली आहेत. त्या अर्थी त्या वस्तुही वेगळाल्या आहेत. पैकी ओम् असे चित्ब्रह्मास चैतन्यमायेस म्हणावे कारण ओम् च्या मस्तकी असलेले परमेश्वराच्या तत् पद त्याच्या प्रत्येक प्रवृत्तीस ते चित्ब्रह्म ओम् म्हणजे ओळगते. ओम् शब्दाचा अर्थ संगत असणे। अनुमत असणे असाही होतो. ते चिह्न तत् नेहमीच संगत अनुमत असते. कोणी आज्ञा केली असता होय करतोङ्ग असे आपण म्हणतो त्याचप्रमाणे संस्कृत भाषिकांत थोरांनी आज्ञा केली असता ओम् म्हणून त्या आज्ञेचे पालन करण्याचा रुकार दर्शक (होकारदर्शक) उच्चारत असत. तत् पद हे ईश्वर (परमेश्वर) वाच्य आहे. निर्वचनी तत् या सर्वनामाचे मराठी रूप जतो. त्या व्रतोद्वारा तत् पदाचा निर्देश केला आहे. सत् पद हे सद्ब्रह्मावाचक आहे. त्याचे केवळ अस्तित्वच आहे. सृष्टीव्यवहारी कार्य ते काहीच नाही म्हणून त्यास सत् शब्दाने निर्देशले आहे। (तेन) त्या त्र्यंश परमेश्वराने। (पुरा) प्रथम प्रावाहिकीत। (ब्राह्मणाः) ब्राह्मण नावाचे ग्रंथ। (च) आणि। (वेदाः) वेद। (च) आणि (यज्ञा) यज्ञादिक। (विहिताः) निर्माण केलेले आहेत.
ब्राह्मण शब्दाचा अर्थ काही टीकाकार ब्राह्मण वर्ण असा करतात पण तो अर्थ योग्य वाटत नाही कारण इतर तीन वर्ण कोणी निर्माण केले हा प्रश्न पडेल. व्युत्पन्न ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते पुरा म्ह. मूळसृष्टी. ब्राह्मणा: म्ह. सर्वांनाच ब्राह्मणवर्णी देह देण्यात आले। आणि वेदा: म्ह. चारही वेदः। च म्ह. तसेच। यज्ञा: म्ह. दैवरहाटीचा असतिपरीरूप यज्ञः। आता इथे यज्ञाः असा बहुवचनी प्रयोग आहे. व्युत्पन्न ज्ञात्यांच्या मते असतिपरीच्या प्रत्येक वचनीचे अनुष्ठान यज्ञच होए म्हणून असतिपरीसाठी यज्ञा: असा बहुवचनी प्रयोग भगवंतांनी केला:। विहिताः म्ह विहिले। आचरण्यास सांगितले. ।।२३।।
असा। (त्रिविधः) तीन प्रकारांनी। (निर्देशः) नामनिर्देश संज्ञा। (स्मृतः) सांगितला गेला आहे. ज्या अर्थी नामे वेगळाली आहेत. त्या अर्थी त्या वस्तुही वेगळाल्या आहेत. पैकी ओम् असे चित्ब्रह्मास चैतन्यमायेस म्हणावे कारण ओम् च्या मस्तकी असलेले परमेश्वराच्या तत् पद त्याच्या प्रत्येक प्रवृत्तीस ते चित्ब्रह्म ओम् म्हणजे ओळगते. ओम् शब्दाचा अर्थ संगत असणे। अनुमत असणे असाही होतो. ते चिह्न तत् नेहमीच संगत अनुमत असते. कोणी आज्ञा केली असता होय करतोङ्ग असे आपण म्हणतो त्याचप्रमाणे संस्कृत भाषिकांत थोरांनी आज्ञा केली असता ओम् म्हणून त्या आज्ञेचे पालन करण्याचा रुकार दर्शक (होकारदर्शक) उच्चारत असत. तत् पद हे ईश्वर (परमेश्वर) वाच्य आहे. निर्वचनी तत् या सर्वनामाचे मराठी रूप जतो. त्या व्रतोद्वारा तत् पदाचा निर्देश केला आहे. सत् पद हे सद्ब्रह्मावाचक आहे. त्याचे केवळ अस्तित्वच आहे. सृष्टीव्यवहारी कार्य ते काहीच नाही म्हणून त्यास सत् शब्दाने निर्देशले आहे। (तेन) त्या त्र्यंश परमेश्वराने। (पुरा) प्रथम प्रावाहिकीत। (ब्राह्मणाः) ब्राह्मण नावाचे ग्रंथ। (च) आणि। (वेदाः) वेद। (च) आणि (यज्ञा) यज्ञादिक। (विहिताः) निर्माण केलेले आहेत.
ब्राह्मण शब्दाचा अर्थ काही टीकाकार ब्राह्मण वर्ण असा करतात पण तो अर्थ योग्य वाटत नाही कारण इतर तीन वर्ण कोणी निर्माण केले हा प्रश्न पडेल. व्युत्पन्न ब्रह्मविद्येचे ज्ञाते पुरा म्ह. मूळसृष्टी. ब्राह्मणा: म्ह. सर्वांनाच ब्राह्मणवर्णी देह देण्यात आले। आणि वेदा: म्ह. चारही वेदः। च म्ह. तसेच। यज्ञा: म्ह. दैवरहाटीचा असतिपरीरूप यज्ञः। आता इथे यज्ञाः असा बहुवचनी प्रयोग आहे. व्युत्पन्न ज्ञात्यांच्या मते असतिपरीच्या प्रत्येक वचनीचे अनुष्ठान यज्ञच होए म्हणून असतिपरीसाठी यज्ञा: असा बहुवचनी प्रयोग भगवंतांनी केला:। विहिताः म्ह विहिले। आचरण्यास सांगितले. ।।२३।।
१७.२४श्री भगवानुवाच
तस्मादोमित्युदाहृत्य। यज्ञदानतपः क्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ।।१७/२४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तस्मात् ओम् इति उदाहृत्य।
यज्ञदानतपः क्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः ।
सततम् ब्रह्मवादिनाम् ॥
यज्ञदानतपः क्रियाः ।
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः ।
सततम् ब्रह्मवादिनाम् ॥
अन्वय
तस्मात् ब्रह्मवादिनाम् विधानोक्ताः। यज्ञदानतपः क्रियाः सततम्। ओम् इति। उदाहृतम्। प्रवर्तन्ते.
मराठी अर्थ
(तस्मात् ) ओम् या निर्देशानेही व्यापक चित्ब्रह्माचा निर्देश आहे म्हणून ( आणि ते चित्ब्रह्म दृश्य जगासी अभेदाने आहे अशा अन्यथाज्ञानामुळे)। (ब्रह्मवादिनाम्) हे सर्व ब्रह्मच आहे. ब्रह्मावेगळे काही नाहीच। जे दिसते तो आभास आहे अथवा त्या ब्रह्माचा परिणाम आहे अशा त्रिगुण साधकांच्या। (विधानोक्ताः) वेद विधीने नेमलेल्या। (यज्ञदानतपः क्रियाः) यज्ञदानरूप बहिर्यागरूप पुण्यरूपा क्रिया। (सततम् ) नेहमी। (ओम् इति) ओम् अशा चित्ब्रह्मवाचक शब्दाचा। (उदाहृतम्) उच्चार करून। (प्रवर्तन्ते) प्रारंभ होतात। आरंभल्या जातात. त्यांच्या मते ब्रह्मवादिन म्ह. ज्ञानि असा फरक आहे. ।। २४ ।।
१७.२५श्री भगवानुवाच
तदित्यनभिसन्धाय। फलं यज्ञतपः क्रियाः ।
दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।।१७/२५ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत् इति अनभिसन्धाय ।
फलम् यज्ञतपः क्रियाः ।
दानक्रियाः च विविधाः।
क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।।
फलम् यज्ञतपः क्रियाः ।
दानक्रियाः च विविधाः।
क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ।।
अन्वय
तत् इति फलम अनभिसन्धाय विविधाः। यज्ञतपः क्रियाः। च। दानक्रियाः। मोक्षकाङ्क्षिभिः। क्रियते.
मराठी अर्थ
(तत्) तत् या शब्दाने निर्देशिला जाणारा परब्रह्म परमेश्वर त्यास अर्पण असो। (इति) अशा श्रद्धेने। भावनेने। (फलम् अनभिसंधाय) दृष्टादृष्ट फळाची अपेक्षा न करता। (विविधा:) अनेक प्रकारच्या। (यज्ञतपःक्रियाः) जपयज्ञ। ज्ञानयज्ञ आणि तपरूप क्रिया। (च) त्याचप्रमाणे। (दानक्रियाः) दानरूप क्रिया। (मोक्षकाङ्क्षिभिः) नित्यमुक्तीची आकांक्षा असलेल्या त्रिगुणातीत साधकांकडून। (क्रियते) केल्या जातात. ।।२५।।
१७.२६श्री भगवानुवाच
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ।।१७/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सद्भावे साधुभावे च ।
सत् इति एतत् प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा ।
सत् शब्दः पार्थ युज्यते ।।
सत् इति एतत् प्रयुज्यते ।
प्रशस्ते कर्मणि तथा ।
सत् शब्दः पार्थ युज्यते ।।
अन्वय
सत् इति एतत्। सद्भावे। च। साधुभावे। प्रयुज्यते। (सद्भावे साधुभावे च )। तथा। पार्थ। प्रशस्ते। कर्माणि। सत् शब्दः। युज्यते। (पार्थ यथा)
मराठी अर्थ
(सत् इति) सर्वव्यापक पदार्थात सत् या निर्देशाने। (एतत्) जे (नाव) आहे ते। (सद्भावे) सत् विद्यमान पदार्थावाचक आणि शाश्वत पदार्थावाचक अर्थात संत शाश्वत अशा सङ्ग्रह्माचे द्योतक आहे। (च) आणि। (साधुभावे ) चित्ब्रह्मापेक्षा श्रेष्ठ अशा आणि प्राप्तीच्या जीवापेक्षाही श्रेष्ठ अशा सह्न पदार्थाविषयी। (प्रयुज्यते) योजले जाते. . (दुसऱ्या अन्वयाप्रमाणे :- (सद्भावे साधुभावे च ) चित्ब्रह्मापेक्षा आणि प्राप्तीच्या जीवापेक्षाही पर अशा। सत्य नित्य संत शाश्वत अशा सह्मासाठीच प्रयुज्यते म्ह. योजले जाते। वापरले जाते. (तथा) त्याचप्रमाणे। (पार्थ) हे अर्जुना। (प्रशस्ते) ज्ञानदेही दासीचेनि दृष्टांते निर्हेतुकपणे केल्या जाणाऱ्या। (कर्माणि) दैवरहाटीच्या कर्माविषयी। (सत् शब्दः) सत् शब्दाचा। (युज्यते) वापर केला जातो. ङ्गसाधनाचिये ठाऊनि साध्यपर्यंत कैवल्यदानचित्र या पक्षाचा आशय एका विद्वानाला तथाङ्गच्या ऐवजी जयथाङ्ग हा पाठ सापडला आहे म्हणून गोरखपूरच्या काही गीतांमये जयथाङ्ग असे मुद्रित केलेले आहे. त्या पाठाप्रमाणे :(पार्थ) हे अर्जुना। (यथा ) ज्याप्रमाणे साध्य अशा सह्माला सत् म्हटले जाते त्याचप्रमाणे (पुढे अर्थ सारखाच ) ।।२६।।
१७.२७श्री भगवानुवाच
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।
कर्म चैव तदर्थीयं। सदित्येवाभिधीयते ।।१७/२७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः ।
सत् इति च उच्यते ।
कर्म च एव तदर्थीयम्।
सत् इति एव अभिधीयते ॥
सत् इति च उच्यते ।
कर्म च एव तदर्थीयम्।
सत् इति एव अभिधीयते ॥
अन्वय
च। यज्ञे। तपसि च दाने। स्थितिः। एव। सत् इति उच्यते। च। तदर्थीयम्। कर्म। एव। सत् इति। अभिधीयते.
मराठी अर्थ
अजून सत् शब्दाचा प्रयोग कुठे केला जातो ते सांगत आहेत की। (च) त्याचप्रमाणे। (यज्ञे) निष्कामपणे केल्या जाणाऱ्या सर्व प्रकारच्या यज्ञांत। (तपसि ) परमेश्वरविहित तपांत। (च) आणि। (दाने) अहेतुक भूतभजन पुरभजनरूप क्रियेत अथवा दानात जी। (स्थिति) पक्षे मनाची दृढता। स्थिरता. दुसऱ्या अर्थाने परमेश्वराचा स्विकाररूप मनोधर्म। (एव) देखील किंवा निश्चयात्मक। (सत् इति उच्यते) सत् शब्दाने निर्देशिले जाते। (च) आणि (तदर्थीयम्) त्या परमेश्वराप्रीत्यर्थ केले जाणारे। (कर्म) शारीरे वाचिके अथवा मानसिक कर्म। (एव) देखील। (सत् इति) असत् आहे असे। (अभिधीयते) म्हटले जाते कारण ते कर्मदेखील निष्काम निर्हेतुकच असते. ईश्वरवासना करी तो हेतु नव्हे. सव्वीसाव्या श्लोकी म्हणजेच मागील श्लोकी प्रशस्त कर्म म्हटले प्रशस्त शब्दाचा अर्थ उत्तम श्रेष्ठ असा केला जातो. ते उत्तम श्रेष्ठ कर्म कोणते ? ते सत्ताविसव्या घरगत श्लोकी सांगितले आहे.
स्थिती शब्दाचा अर्थ ब्रह्मविद्येप्रमाणे निर्हेतुकता निष्कामता किंवा परमेश्वराचा स्वीकाररूप मनोधर्म असा केला. तेव्हा ज्या कर्मात निष्कामता नाही अथवा ईश्वरीचा स्वीकारही नाही त्या कर्मास असत् असे म्हणावे. तर तशा कर्मानाच असत् म्हणावे काय ? या शंकेचा परिहार अठ्ठाविसाव्या श्लोकी करीत आहेत. ।।२७।।
स्थिती शब्दाचा अर्थ ब्रह्मविद्येप्रमाणे निर्हेतुकता निष्कामता किंवा परमेश्वराचा स्वीकाररूप मनोधर्म असा केला. तेव्हा ज्या कर्मात निष्कामता नाही अथवा ईश्वरीचा स्वीकारही नाही त्या कर्मास असत् असे म्हणावे. तर तशा कर्मानाच असत् म्हणावे काय ? या शंकेचा परिहार अठ्ठाविसाव्या श्लोकी करीत आहेत. ।।२७।।
१७.२८श्री भगवानुवाच
अश्रद्धया हुतं दतं तपस्तप्तं कृतं च यत्
असदित्युच्यते पार्थ। न च तत्प्रेत्य नो इह ।।१७/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अश्रद्धया हुतम् दत्तम्।
तपः तप्तम् कृतम् च यत् ।
असत् इति उच्यते पार्थ।
न च तत् प्रेत्य नो इह ॥
तपः तप्तम् कृतम् च यत् ।
असत् इति उच्यते पार्थ।
न च तत् प्रेत्य नो इह ॥
अन्वय
पार्थ। अश्रद्धया। हुतम्। दत्तम्। तप्तम्। तपः। च। यत्। कृतम्।असत् इति। उच्चते। तत्। नो। इह। च। न प्रेत्य.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना। (अश्रद्धया) श्रद्धेशिवाय केलेले। (हुतम् ) पक्षे हवनः सिद्धांते त्याग। (दत्तम् ) दिलेले दान। (तप्तम्) देहा मना इंद्रियांस निरोधून कष्ट देऊन अथवा कष्ट सोसून केलेले (तपः) तप. शारीर वाचिक मानसिक असे त्रिप्रकारक तप अथवा स्वयंदास्य हेही तप। (च) आणि। (यत्) जे जे काही। (कृतम्) केली जाणारी कर्मे ती सर्व। (असत् इति) असत् असे। (उच्यते) म्हटले जाते। (तत्) ते कर्म. तप दान त्याग। (जो दह) ह्या लोकी फायद्याचे नाही। लाभदायक नाही। (च) आणि। (न प्रेत्य) मृत्युनंतरही। (परलोकी देखील) लाभदायक नाही. दैवरहाटी तरी दृष्टपरही चतुर्विध मार्गी सौभाग्याते पावविते नाही आणि अदृष्टी कर्मनाश योग्यताकारक नाही. अर्थात अश्रद्धेने केल्या जाणाऱ्या सकृत दर्शनी इष्ट वाटणाऱ्या कर्माना देखील असत् असे म्हणावे. श्रद्धा शब्दाचा अर्थ इथे दैवरहाटीच्या दृष्टीने ज्या पात्री पदार्थ प्रवेशन करीत आहेत त्या पात्राविषयी। स्थानाप्रसादाविषयी आदर अथवा ज्या वचनाप्रमाणे त्याग अथवा तप (चर्या) करीत आहे त्या वचनाविषयी आदर भरलेपणा असणे. ।।२८।।
।। अथ अष्टादशोऽध्यायः ।। :
१८.०१अर्जुन उवाच
सन्यासस्य महाबाहो। तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषीकेश। पृथक्केशिनिषूदन ।।१८/०१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सन्यासस्य महाबाहो।
तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषिकेशः।
पृथक् केशिनिषूदन ।।
तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् ।
त्यागस्य च हृषिकेशः।
पृथक् केशिनिषूदन ।।
अन्वय
महाबाहो। हृषिकेशः। केशिनिषूदन। सन्यासस्य। च। त्यागस्य तत्त्वम्। पृथक् वेदितुम् इच्छामि.
मराठी अर्थ
प्रशस्त कर्मांचा सत् शब्दाने निर्देश होतो असे मागील अध्यायी सव्विसाव्या श्लोकी सांगितले. त्या प्रशस्त कर्माचे यथातथ्य ज्ञान होआवे म्हणून (अर्जुन उवाच ) अर्जुनदेव पुसते जाले. अथवा अश्रद्धेने केलेले कर्म असत् शब्दाने निर्देशावे तेव्हा श्रद्धापूर्वक केलेले कर्म ते सत् होय. त्या कर्माचे नि:श्रेयस प्राप्तीसाठी यथार्थ ज्ञान आवश्यक आहे. मागे जत्यागात् शांतिरनन्तरम्म आणि कम्यसिद्धिम् परमाम् संन्यासेनाधिगच्छतिङ्ग असा निःश्रेयसप्राप्तीसाठी त्यागा संन्यासाचा मार्ग योग्य होय। प्रशस्त होय असे सांगितले. त्या त्यागा संन्यासाचे यथार्थ ज्ञान होआवे म्हणून अर्जुनदेव पुसते जाले. (महाबाहो) अजानबाहु असलेल्या श्रीकरात औदार्य गुण स्विकारलेल्या। ( हृषिकेशः) अंतर्यामी परमेश्वरा अथवा साधकांची इंद्रिये आपल्याकडे आकृष्ट करून घेणाऱ्या। (केशिनिषूदन) केशीनामक दैत्याला उतटून लीळादान देणाऱ्या भगवंता। (सन्यासस्य) संन्यासाचे। (च) आणि (त्यागस्य) त्यागाचे। (तत्त्वम्) रहस्यार्थ (पृथक् ) वेगळेपणे। (वेदितु) जाणून घेण्याची। (इच्छामि ) माझी जिज्ञासा आहे. सं बरवेनि प्रकारे नि निश्चयेसी अस् म्ह. उतटून टाकीले। टाकून दिले असा संन्यास शब्दाचा वाच्यार्थ झाला आणि त्याग म्हणजेही टाकून देणे। सोडून देणे. सकृतदर्शनी दोन्हींचा अर्थ सारखाच दिसतो. तर दोन्हींचा भेद तो कसा ? की दोन्ही एकच ? हे जाणून घेण्याची अर्जुनदेवाची जिज्ञासा आहे. ॥१॥
१८.०२श्री भगवानुवाच
काम्यानां कर्मणां न्यासं। सन्यासं कवयो विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यानं विचक्षणाः ।।१८/०२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
काम्यानाम् कर्मणाम् न्यासम्।
कवयः संन्यासम् विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागम्।
प्राहुः त्यागम् विचक्षणाः ।।
कवयः संन्यासम् विदुः ।
सर्वकर्मफलत्यागम्।
प्राहुः त्यागम् विचक्षणाः ।।
अन्वय
कवयः। काम्यानाम्। कर्मणाम्। न्यासम्। संन्यासम्। विदुः। विचक्षणाः। सर्वकर्मफलत्यागम्। त्यागम्। प्राहुः.
मराठी अर्थ
श्रीभगवानुवाच : (कवयः) ज्ञाते लोक। (काम्यानाम्) जेणेकरून देहा मना इंद्रियांची कामना वासना पूर्ण होऊन त्रिगुणात्मक सुख प्राप्त होईल अथवा प्रारब्धवशात प्राप्त दुःखे दूर होतील अशा। (कर्मणाम् ) कर्माचा। (न्यासम् ) त्याग। (संन्यासम् ) हाच संन्यास होय असे। (विदुः) समजतात. तर। (विचक्षणाः) ज्ञानी लोक। (सर्वकर्मफलत्यागम्) सर्व कर्माच्या फळांचा त्याग करणे अर्थात कर्म करीत असतांना ऐहिक अथवा पारलौकिक फळ प्राप्त व्हावे असा उद्देश नसणे. सारांश। निर्हेतुक निष्काम बुद्धीने कर्म करणे यालाच (त्यागम्) त्याग असे (प्राहुः) म्हणतात. अर्थात त्याग आणि संन्यास बारकाईने पाहिले असता एकच होय। सकृत दर्शनी भेद दिसतो. का ? सर्वज्ञे म्हणितले। जराग द्वेष : काम: क्रोध मद : मत्सर यांचा त्या याच नावे संन्यास की बाई जः मग त्याग ही पूर्वावस्था संन्यास ही उत्तरावस्था असा फरक फार झालं तर सांगता येईल. ।।२।।
१८.०३श्री भगवानुवाच
त्याज्यं दोषवदित्येके। कर्म प्राहुर्मनीषिणः ।
यज्ञदानतपः कर्म। न त्याज्यमिति चापरे ।।१८/०३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
त्याज्यम् दोषवत् इति एके।
कर्म प्राहुः मनीषिणः ।
यज्ञदानतपः कर्म।
न त्याज्यम् इति च अपरे ।।
कर्म प्राहुः मनीषिणः ।
यज्ञदानतपः कर्म।
न त्याज्यम् इति च अपरे ।।
अन्वय
एके मनीषिणः। कर्म। दोषवत्। त्याज्यम्। इति। प्राहुः। च। अपरे। यज्ञदानतपः कर्म। न त्याज्यम्। इति। प्राहुः.
मराठी अर्थ
(एके मनीषिणः) असाधारण उत्कृष्ट अशा वैराग्याने युक्त आणि
नित्यविधी आचरणी दक्ष जरठ असे विद्वान ज्ञानी। (कर्म) एकुण एक कर्म। (दोषवत् ) घुमानी न्याये सदोषच आहेत म्हणून। (त्याज्यम्) टाकलेच पाहिजेत। (इति) असे। (ग्राहुः) म्हणतात। (च) आणि। (अपरे) दुसरे ज्ञानी। आभाराचे अथवा भजक सेवक शुश्रूषक अर्थात निमित्तविधीचे संस्कार असलेले ते। (यज्ञदानतपः कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्म। (न त्याज्यम्) त्यागणे कधीच योग्य नाही। (इति) असे। (प्राहुः) म्हणतात.
दुसरा अर्थ :- असन्निधानस्थित ज्ञानिये एकुण एक कर्म दोषास्पद आहे असे म्हणतात आणि सन्निधानस्थित ज्ञानिये श्रीमूर्तीनिष्ठ यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्मे कधीच टाकू नयेत असे म्हणतात.
तिसरा अर्थ :- सर्वसंगपरित्यागी ते (त्रिगुणात्मक) कर्ममात्र सदोष आहेत म्हणून ते टाकलेच पाहिजेत असे म्हणतात तर अपरे म्ह. त्यांच्यापेक्षा हीन अधिकाराचे गृहस्थधर्मी बोधवंत अथवा वासनिक दैवरहाटीचे यज्ञदानतपः कर्म आपल्या हितासाठी टाकू नयेत आणि कर्मरहाटीची यज्ञदानतपरूप कर्मे लोकसंग्रह राखण्यासाठी टाकू नयेत असे म्हणतात. ॥३॥
नित्यविधी आचरणी दक्ष जरठ असे विद्वान ज्ञानी। (कर्म) एकुण एक कर्म। (दोषवत् ) घुमानी न्याये सदोषच आहेत म्हणून। (त्याज्यम्) टाकलेच पाहिजेत। (इति) असे। (ग्राहुः) म्हणतात। (च) आणि। (अपरे) दुसरे ज्ञानी। आभाराचे अथवा भजक सेवक शुश्रूषक अर्थात निमित्तविधीचे संस्कार असलेले ते। (यज्ञदानतपः कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्म। (न त्याज्यम्) त्यागणे कधीच योग्य नाही। (इति) असे। (प्राहुः) म्हणतात.
दुसरा अर्थ :- असन्निधानस्थित ज्ञानिये एकुण एक कर्म दोषास्पद आहे असे म्हणतात आणि सन्निधानस्थित ज्ञानिये श्रीमूर्तीनिष्ठ यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्मे कधीच टाकू नयेत असे म्हणतात.
तिसरा अर्थ :- सर्वसंगपरित्यागी ते (त्रिगुणात्मक) कर्ममात्र सदोष आहेत म्हणून ते टाकलेच पाहिजेत असे म्हणतात तर अपरे म्ह. त्यांच्यापेक्षा हीन अधिकाराचे गृहस्थधर्मी बोधवंत अथवा वासनिक दैवरहाटीचे यज्ञदानतपः कर्म आपल्या हितासाठी टाकू नयेत आणि कर्मरहाटीची यज्ञदानतपरूप कर्मे लोकसंग्रह राखण्यासाठी टाकू नयेत असे म्हणतात. ॥३॥
१८.०४श्री भगवानुवाच
निश्चयं श्रृणु मे तत्र। त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र। त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।।१८/०४।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
निश्चयम् श्रुणु मे तत्र।
त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागः हि पुरुषव्याघ्र।
त्रिविध संप्रकीर्तितः ।।
त्यागे भरतसत्तम ।
त्यागः हि पुरुषव्याघ्र।
त्रिविध संप्रकीर्तितः ।।
अन्वय
भरतसत्तम। तत्र त्यागे। मे निश्चयम् श्रुण। : पुरुषव्याघ्र त्यागः त्रिविध हि संप्रकीर्तितः (हि त्यागः त्रिविधः संप्रकीर्तितः)
मराठी अर्थ
(भरतसत्तम) भरतकुळात अत्यंत श्रेष्ठ अशा अर्जुना। (तत्र त्यागे) त्या त्यागाविषयी। (मे) माझा (निश्चयम्) निर्णय। (श्रुणु) ऐक। (पुरुषव्याघ्र) हे पुरुषश्रेष्ठा। (त्याग) त्याग (त्रिविध हि) तीन प्रकारचाच (संप्रकीर्तितः) सांगितला गेला आहे. दुसऱ्या अन्वयाप्रमाणे। (हि) कारण की। (त्याग) त्याग हा। (त्रिविधः) तीन प्रकारचा आहे असे। (संप्रकीर्तितः) वर्णिले गेले आहे. ते तीन प्रकार सातव्या। आठव्या व नवव्या या तीन श्लोकी सांगितले जातील.त्रिविध पदाचा वेगळा अर्थ सत्कर्माचा। असत्कर्मांचा आणि मिश्र कर्माचा. दुसरे आलस्यामुळे। असमर्थतेमुळे आणि वासना अत्यंतिक निवर्तल्यामुळे अर्थात पूर्ण निष्काम झाल्यामुळे अथवा त्रिविध म्ह. यज्ञाचा। दानाचा। तपाचा. ।।४।।
१८.०५श्री भगवानुवाच
यज्ञदानतपः कर्म। न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।
यज्ञो दानं तपश्चैव। पावनानि मनीषिणाम् ।।१८/०५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यज्ञदानतपः कर्म।
न त्याज्यम् कार्यम् एव तत् ।
यज्ञः दानः तपः च एव।
पावनानि मनीषिणाम् ।।
न त्याज्यम् कार्यम् एव तत् ।
यज्ञः दानः तपः च एव।
पावनानि मनीषिणाम् ।।
अन्वय
यज्ञदानतपः कर्म। न त्याज्यम्। तत्। कार्यम् एव।यज्ञः। दानः। च। तपः। एव। मनीषिणाम्। पावनानि.
मराठी अर्थ
आधी भगवंत आपला निश्चय सांगत आहेत की। कर्मरहाटी असो की दैवरहाटी असो.
( यज्ञदानतपः कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्मे। (न त्याज्यम्) टाकणे योग्य नाही. फार काय। (तत्) ते (उपरोक्त तिन्ही)। (कार्यम् एव ) केलेच पाहिजेत. (यज्ञ) यजनरूप कर्म। (दान) दानरूप कर्म। (च) आणि। (तपः) तपरूप कर्म। (एव) तिन्हीही। ( मनीषिणाम्) ज्ञानी पुरुषांना। (पावनानि ) पवित्र करणारी आहेत. कर्मरहाटीच्या पुरुषांसाठी मनीषिण: म्ह. बुद्धीमान मनुष्यदेहधारीयांना असा अर्थ करावा. तात्पर्य। हा श्लोक उभय रहाटीच्या साधकांना लागू आहे. यज्ञदानाचे अर्थ दोघांविषयी वेगवेगळे असतील. ।।५।।
( यज्ञदानतपः कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपरूप कर्मे। (न त्याज्यम्) टाकणे योग्य नाही. फार काय। (तत्) ते (उपरोक्त तिन्ही)। (कार्यम् एव ) केलेच पाहिजेत. (यज्ञ) यजनरूप कर्म। (दान) दानरूप कर्म। (च) आणि। (तपः) तपरूप कर्म। (एव) तिन्हीही। ( मनीषिणाम्) ज्ञानी पुरुषांना। (पावनानि ) पवित्र करणारी आहेत. कर्मरहाटीच्या पुरुषांसाठी मनीषिण: म्ह. बुद्धीमान मनुष्यदेहधारीयांना असा अर्थ करावा. तात्पर्य। हा श्लोक उभय रहाटीच्या साधकांना लागू आहे. यज्ञदानाचे अर्थ दोघांविषयी वेगवेगळे असतील. ।।५।।
१८.०६श्री भगवानुवाच
एतान्यपि तु कर्माणि। सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानीति मे पार्थ। निश्चितं मतमुत्तमम् ।।१८/०६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
एतानि अपि तु कर्माणि।
सजम् त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानि इति मे पार्थ।
निश्चितम् मतम् उत्तमम् ॥
सजम् त्यक्त्वा फलानि च ।
कर्तव्यानि इति मे पार्थ।
निश्चितम् मतम् उत्तमम् ॥
अन्वय
पार्थ। एतानि तु कर्माणि अपि। सम्। च। फलानि त्यक्त्वा। कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमम्। मतम्. तु। एतानि कर्माणि अपि सङ्गम् च फलानि त्यक्त्वा। कर्तव्यानि इति मे निश्चितम् उत्तमम्। मतम्.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्र अर्जुना। (एतानि) हे यज्ञरूप। (दानरूप आणि तपरूप कर्म)। (तु) हे अव्यय पादपूर्णार्थ आहे. (कर्माणि) कर्मे। (अपि) देखील। (सङ्गम् ) आसक्ती। (च) आणि (फलाति) फळांची अपेक्षा। (त्यक्त्वा) त्याग करून। (कर्तव्यानि) केली पाहिजेत। (इति) असे। (मे) माझे। (निश्चितम्) निश्चित। (उत्तमम्) उत्तम। (मतम् ) मत आहे.
दुसऱ्या अन्वयाप्रमाणे। (तु) पण। (एतानि कर्माणि) ही कर्मे। (अपि) निश्चयेसि। (सङ्गम् च फलानि त्यक्त्वा) आसक्ती आणि फळांच्या अपेक्षेचा त्याग करून। (कर्तव्यानि) केली तर ती मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे पवित्र करणारी आहेत। (इति) असे। (मे) माझे। (निश्चितम्) निश्चित। (उत्तमम् ) उत्तम। ( मतम् ) मत आहे. ॥६॥
दुसऱ्या अन्वयाप्रमाणे। (तु) पण। (एतानि कर्माणि) ही कर्मे। (अपि) निश्चयेसि। (सङ्गम् च फलानि त्यक्त्वा) आसक्ती आणि फळांच्या अपेक्षेचा त्याग करून। (कर्तव्यानि) केली तर ती मागील श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे पवित्र करणारी आहेत। (इति) असे। (मे) माझे। (निश्चितम्) निश्चित। (उत्तमम् ) उत्तम। ( मतम् ) मत आहे. ॥६॥
१८.०७श्री भगवानुवाच
नियतस्य तु सभ्यासः। कर्मणो नोपपद्यते ।
मोहात्तस्य परित्यागस्। तामसः परिकीर्तितः ।।१८/०७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नियतस्य तु सन्यासः ।
कर्मणः न उपपद्यते ।
मोहात् तस्य परित्यागस्।
तामसः परिकीर्तितः ।।
कर्मणः न उपपद्यते ।
मोहात् तस्य परित्यागस्।
तामसः परिकीर्तितः ।।
अन्वय
तु। नियतस्य कर्मणः। संन्यासः। न उपपद्यते। मोहात्। तस्य। परित्यागः। तामसः। परिकीर्तितः.
मराठी अर्थ
(तु) आणि। (नियतस्य) सृष्टीव्यवस्थेला धरून असलेल्या। (कर्मण:) कर्माचा। (संन्यासः) त्याग करणे। (न उपपद्यते) योग्य नाही म्हणून। (मोहात्) अज्ञान अन्यथाज्ञानामुळे। (तस्य) त्या नियत कर्माचा। (परित्यागः) त्याग करणे। (तामस :) तामस त्याग। (परिकीर्तितः) म्हटला जातो.
तम शब्द दुःखावाचक अर्थात अशा त्यागाने दुःखच प्राप्त होते. कर्मरहाटीबाबतीत यजनादि षट्कर्मे मोहामुळे जर कुणी टाकली तर त्यास प्रत्यवाय होतो अथवा अष्टस्वभावपालनरूप कर्मे टाकल्याने प्रत्यवाय होऊन दृष्टपरही रोगव्याधी होतात. नियत कर्माविषयी वेदान्ती मंडळी वर्णाश्रम धर्माची कर्मे। वेदविहित श्रौतस्मार्त कर्मे असा अर्थ करतात. वेध बोध नामरहित कर्मरहाटीतील लोकांसाठी तो अर्थ रास्तच होय. दैवरहाटीशी संबंधित साधकांसाठी मात्र नियत कर्माचा अर्थ असतिपरी विहीणाऱ्या साधनदात्याने प्रवृत्ता आणि निवृत्तांसाठी जो आचार विहिला आहे त्यास नियत कर्मे म्हणावे. पैकी वासनिकाने अथवा नामधारकाने नियत कर्मे तोकडाच काळ का होईना पण नामस्मरण। प्रसादसेवा। उचित प्रसंगी मार्गभजन हे केलेच पाहीजे. याचा त्याग केल्यास त्यासही तो त्याग दुःखदायी ठरेल. परमेश्वर कृपाळु आहेत म्हणून अकरणी प्रत्यवायाचे नरक होत नाहीत पण त्या प्रवृत्त साधकास या नियत कर्माच्या त्यागामुळे अविधी संचरून विकल्परूप अथवा दुव्र्यसनरूप कर्मे घडून दृष्टादृष्टी दुःख प्राप्त होइल आणि निवृत्ताविषयी तर नियत कर्माच्या त्यागामुळे स्वस्थतेचा -हास होऊन नित्याचे बीज निष्पन्न होईल. ॥७॥
तम शब्द दुःखावाचक अर्थात अशा त्यागाने दुःखच प्राप्त होते. कर्मरहाटीबाबतीत यजनादि षट्कर्मे मोहामुळे जर कुणी टाकली तर त्यास प्रत्यवाय होतो अथवा अष्टस्वभावपालनरूप कर्मे टाकल्याने प्रत्यवाय होऊन दृष्टपरही रोगव्याधी होतात. नियत कर्माविषयी वेदान्ती मंडळी वर्णाश्रम धर्माची कर्मे। वेदविहित श्रौतस्मार्त कर्मे असा अर्थ करतात. वेध बोध नामरहित कर्मरहाटीतील लोकांसाठी तो अर्थ रास्तच होय. दैवरहाटीशी संबंधित साधकांसाठी मात्र नियत कर्माचा अर्थ असतिपरी विहीणाऱ्या साधनदात्याने प्रवृत्ता आणि निवृत्तांसाठी जो आचार विहिला आहे त्यास नियत कर्मे म्हणावे. पैकी वासनिकाने अथवा नामधारकाने नियत कर्मे तोकडाच काळ का होईना पण नामस्मरण। प्रसादसेवा। उचित प्रसंगी मार्गभजन हे केलेच पाहीजे. याचा त्याग केल्यास त्यासही तो त्याग दुःखदायी ठरेल. परमेश्वर कृपाळु आहेत म्हणून अकरणी प्रत्यवायाचे नरक होत नाहीत पण त्या प्रवृत्त साधकास या नियत कर्माच्या त्यागामुळे अविधी संचरून विकल्परूप अथवा दुव्र्यसनरूप कर्मे घडून दृष्टादृष्टी दुःख प्राप्त होइल आणि निवृत्ताविषयी तर नियत कर्माच्या त्यागामुळे स्वस्थतेचा -हास होऊन नित्याचे बीज निष्पन्न होईल. ॥७॥
१८.०८श्री भगवानुवाच
दुःखमित्येव यत्कर्म। कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
सकृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ।।१८/०८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
दुःखम् इति एव यत्कर्म।
कायक्लेशभयात् त्यजेत् ।
सकृत्वा राजसः त्यागम्।
न एव त्यागफलम् लभेत् ।।
कायक्लेशभयात् त्यजेत् ।
सकृत्वा राजसः त्यागम्।
न एव त्यागफलम् लभेत् ।।
अन्वय
यत्कर्म। एव। दुःखम्। इति। कायक्लेशभयात् त्यजेत्। सः। त्यागः। राजसः। त्यागम्। कृत्वा। एव। त्यागफलम्। न लभेत्.
मराठी अर्थ
(यत्कर्म) जे काही कर्म आहे ते। (एव) सर्वच। (दुःखम् ) दुःखदायी आहे। (इति) असे मानून। (कायक्लेशभयात्) शारीरिक क्लेशाच्या भितीने। (त्यजेत् ) टाकले जाते। (सः) तो। (त्याग) त्याग ( राजसः) राजस होय. (त्यागम्) असा त्याग। (कृत्वा) करून। (एव) देखील। (त्यागफलम्) त्यागाची फलश्रुती। ( न लभेत्) प्राप्त होत नाही अर्थात असा त्याग निरर्थक होय.
मागील श्लोकी जो त्याग सांगितला तो नियत कर्माचा आणि घरगत श्लोकी सांगितला तो कर्ममात्रांचा. आता कर्मरहाटी वर्णाश्रम धर्मानुसार वर्तणारा पुरुष जर कायक्लेशभयाने कृषी व्यवसाय टाकून देईल तर त्या त्यागामुळे त्यास अदृष्ट गोमटे ते काहीच नाही अथवा कायक्लेशभयानेच कर्म टाकतो पण व्यवसाय हिंसक आहे असे धर्माचे मिष करतो तर त्यासही देवता चेष्टकत्व करून त्याग करू देणार नाही पण अनुसरण वासनेच्या वासनिकास मात्र देवता प्रेरणा करून त्या कर्मी योजणार नाही कारण त्याचा तो त्याग कायक्लेशभयाने नसून कर्तव्य म्हणून आहे अथवा धर्माचे मीष नसून वास्तविक धर्म आहे. मग या श्लोकाचा दैवरहाटीवर अर्थ अनिष्टत्यागाविषयी घडतो पण जनैव त्यागफलम् लभेत्म ही विश्रांती भावार्थे घ्यावी लागेल. त्यागम् कृत्वा म्ह. त्याग करूनदेखील त्यागफलम् न लभेत् म्ह. मळवत् त्यागियासारखी अथवा मळत्यागियासारखी योग्यता वा कर्मनाश होणार नाही अथवा त्या त्यागासारखा तोष ईश्वरी विसावणार नाही. त्याचप्रकारे सातव्या श्लोकी कुष्टीवासनेचा अथवा स्वतेव जाए तेव्हेळी सांडी या लक्षणाचा त्याग वाखाणता येईल. ॥८॥ :
मागील श्लोकी जो त्याग सांगितला तो नियत कर्माचा आणि घरगत श्लोकी सांगितला तो कर्ममात्रांचा. आता कर्मरहाटी वर्णाश्रम धर्मानुसार वर्तणारा पुरुष जर कायक्लेशभयाने कृषी व्यवसाय टाकून देईल तर त्या त्यागामुळे त्यास अदृष्ट गोमटे ते काहीच नाही अथवा कायक्लेशभयानेच कर्म टाकतो पण व्यवसाय हिंसक आहे असे धर्माचे मिष करतो तर त्यासही देवता चेष्टकत्व करून त्याग करू देणार नाही पण अनुसरण वासनेच्या वासनिकास मात्र देवता प्रेरणा करून त्या कर्मी योजणार नाही कारण त्याचा तो त्याग कायक्लेशभयाने नसून कर्तव्य म्हणून आहे अथवा धर्माचे मीष नसून वास्तविक धर्म आहे. मग या श्लोकाचा दैवरहाटीवर अर्थ अनिष्टत्यागाविषयी घडतो पण जनैव त्यागफलम् लभेत्म ही विश्रांती भावार्थे घ्यावी लागेल. त्यागम् कृत्वा म्ह. त्याग करूनदेखील त्यागफलम् न लभेत् म्ह. मळवत् त्यागियासारखी अथवा मळत्यागियासारखी योग्यता वा कर्मनाश होणार नाही अथवा त्या त्यागासारखा तोष ईश्वरी विसावणार नाही. त्याचप्रकारे सातव्या श्लोकी कुष्टीवासनेचा अथवा स्वतेव जाए तेव्हेळी सांडी या लक्षणाचा त्याग वाखाणता येईल. ॥८॥ :
१८.०९श्री भगवानुवाच
कार्यमित्येव यत्कर्म। नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्ग त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ।।१८/०९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कार्यम् इति एव यत्कर्म।
नियतम् क्रियते अर्जुन ।
सङ्गम् त्यक्त्वा कलम् च एव ।
स त्यागः सात्त्विकः मतः ।।
नियतम् क्रियते अर्जुन ।
सङ्गम् त्यक्त्वा कलम् च एव ।
स त्यागः सात्त्विकः मतः ।।
अन्वय
अर्जुन। नियतम् कर्म। कार्यम्। इति एव। कार्यम् एव यत्। सङ्गम्। च। फलम् त्यक्त्वा। क्रियते सः। त्यागः। सात्त्विक एव। मतः. अर्जुन। कार्यम् इति एव। यत् नियतम् कर्म। सङ्गम्। च। कलम् त्यक्त्वा। क्रियते। सः एव। सात्त्विकः। त्यागः.
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (नियतम् कर्म) वर्णाश्रम धर्मरूप कर्मे। (कार्यम्) करणे कर्तव्य आहे। (इति एव) असे समजूनच। (कार्य एव) कर्तव्यच आहे. (असाही अन्वय योग्य आहे.)। (यत्) जे कर्म। (सङ्गम्) आसक्ती। (च) आणि (फलम् ) दृष्ट फळांची अपेक्षा। (त्यक्त्वा) टाकून। (क्रियते) केले जाते। (सः) तो। (त्याग) त्याग। (सात्त्विक एव) सात्विकच। (मतः) मानला गेला आहे.
देवरहाटीच्या दृष्टीने अर्थ :- (अर्जुन) हे अर्जुना। (कार्यम् इति एव ) साधनदात्याच्या आज्ञेप्रमाणे कर्म। धर्म। विधी। विषयांचा त्याग करणे। स्वदेशादिकांचा त्याग करणे हे कर्तव्यच आहे असे प्रत्ययपूर्वक मानून। (यत् नियतम् कर्म) जे साधनदात्याने विहिलेले नित्यकादि विधी। (सजम्) आसक्ती। (च) आणि। (फलम् ) दृष्टादृष्ट फळांचा हेतु। (त्यक्त्वा) टाकून। (क्रियते) केले जाते। (स एव) तोच जसा तसा। (सात्त्विकः) सात्विक। (त्याग) त्याग (मतः ) मानला आहे। म्हटला आहे. ।।९।
देवरहाटीच्या दृष्टीने अर्थ :- (अर्जुन) हे अर्जुना। (कार्यम् इति एव ) साधनदात्याच्या आज्ञेप्रमाणे कर्म। धर्म। विधी। विषयांचा त्याग करणे। स्वदेशादिकांचा त्याग करणे हे कर्तव्यच आहे असे प्रत्ययपूर्वक मानून। (यत् नियतम् कर्म) जे साधनदात्याने विहिलेले नित्यकादि विधी। (सजम्) आसक्ती। (च) आणि। (फलम् ) दृष्टादृष्ट फळांचा हेतु। (त्यक्त्वा) टाकून। (क्रियते) केले जाते। (स एव) तोच जसा तसा। (सात्त्विकः) सात्विक। (त्याग) त्याग (मतः ) मानला आहे। म्हटला आहे. ।।९।
१८.१०श्री भगवानुवाच
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म। कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो। मेधावी छिन्नसंशयः ।।१८/१०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न द्वेष्टि अकुशलम् कर्म।
कुशले न अनुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टः।
मेधावी छिन्नसंशयः ॥
कुशले न अनुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टः।
मेधावी छिन्नसंशयः ॥
अन्वय
मेधावी। त्यागी। अकुशलम्। कर्म। न द्वेष्टि। कुशले। न अनुषज्जते। सत्त्वसमाविष्टः। छिन्नसंशयः
मराठी अर्थ
दैवरहाटीच्या पुरुषास दैवरहाटीचे यज्ञदानतपरूप कर्मे संग टाकून फलेच्छा न धरता करावीत हे सहाव्या श्लोकी सांगितले. तर असा टाकलेला फलेच्छारहित त्यागी कसा असतो हे सांगत आहेत.
(मेधावी) यथार्थ ज्ञानी व (त्यागी) फलेच्छारहित। (अकुशलम् ) ज्या विधीत कष्ट आहे। दुःख आहे अशा विधीचा। (कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपप कर्माचा। (त द्वेष्टि) द्वेष करीत नाही अर्थात ते विधी नित्यक असो की नैमित्यक। प्राप्त झाले असता डावलत नाही. तथाकथित निमित्तविधी आचरणारे निमित्तविधी संपला तरी अटनविजनादि विधी अनुष्ठीताना दिसत नाही. कारण त्यांना ते विधी क्लेषकारक वाटतात। ( कुशले) ज्या विधीत सुख आहे। दुःख नाही। कष्ट नाही अशा विधींमध्ये। (न अनुषज्जते) आसक्त होत नाहीत. बहुधा सुखसाधनरूप निमित्तविधीतच साधक अडकून पडतो. पण यथार्थ ज्ञानी व फलेच्छारहित त्यागी। (सत्त्वसमाविष्टः ) निर्गुण सत्त्वाने आथिला असल्यामुळे आणि। (छिन्नसंशयः) संदेहरहित झाल्यामुळे आसक्त होत नाही अथवा दुःखकष्टकारक विधींचा द्वेषही करीत नाही. ।।१०।।
(मेधावी) यथार्थ ज्ञानी व (त्यागी) फलेच्छारहित। (अकुशलम् ) ज्या विधीत कष्ट आहे। दुःख आहे अशा विधीचा। (कर्म) यज्ञरूप। दानरूप। तपप कर्माचा। (त द्वेष्टि) द्वेष करीत नाही अर्थात ते विधी नित्यक असो की नैमित्यक। प्राप्त झाले असता डावलत नाही. तथाकथित निमित्तविधी आचरणारे निमित्तविधी संपला तरी अटनविजनादि विधी अनुष्ठीताना दिसत नाही. कारण त्यांना ते विधी क्लेषकारक वाटतात। ( कुशले) ज्या विधीत सुख आहे। दुःख नाही। कष्ट नाही अशा विधींमध्ये। (न अनुषज्जते) आसक्त होत नाहीत. बहुधा सुखसाधनरूप निमित्तविधीतच साधक अडकून पडतो. पण यथार्थ ज्ञानी व फलेच्छारहित त्यागी। (सत्त्वसमाविष्टः ) निर्गुण सत्त्वाने आथिला असल्यामुळे आणि। (छिन्नसंशयः) संदेहरहित झाल्यामुळे आसक्त होत नाही अथवा दुःखकष्टकारक विधींचा द्वेषही करीत नाही. ।।१०।।
१८.११श्री भगवानुवाच
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तु कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी। स त्यागीत्यभिधीयते ।।१८/११।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न हि देहभृताः शक्यम्।
त्यक्तुम् कर्माणि अशेषतः ।
यः तु कर्मफलत्यागी।
सः त्यागी इति अभिधीयते ।।
त्यक्तुम् कर्माणि अशेषतः ।
यः तु कर्मफलत्यागी।
सः त्यागी इति अभिधीयते ।।
अन्वय
देहभृताः। अशेषतः। कर्माणि त्यक्तुम्। न हि शक्यम्। यः कर्मफलत्यागी। सः तु त्यागी इति। अभिधीयते.
मराठी अर्थ
आता उभय रहाटीच्या जनास मुख्यत्वे दैवरहाटीच्या साधकास विवेक
सांगतात की
(देहभृताः) देहधारी पुरुषांकडून। (अशेषतः) संपूर्णपणे। (कर्माणि) कर्माचा। (त्यक्तुम्) त्याग करणे। (न हि शक्यम्) शक्यच नाही म्हणून। (यः) जो पुरुष। (कर्मफलत्यागी) कर्मफळांचा त्याग करणारा आहे। (सः तु) तोच। (त्यागी इति) त्यागी ह्या। (अभिधीयते) संज्ञेस नामास पात्र आहे। योग्य आहे.
कर्मरहाटीच्या अधिकार्यांच्या दृष्टीने ज्या कर्माचे भविष्ये फळ मिळते ती कर्मे न करणे त्यास कर्मफलत्यागी म्हणावे अर्थात बहिर्यागरूप। शांतिकपुष्टिकरूप आणि पुण्यकर्मे न करणारा आणि संग्रह म्हणून लोकभकन चुकविण्यासाठी कर्मे करावीच लागली तर ती कसकस भावीत निष्कामपणे करणारा पुरुष कर्मफलत्यागी होय. दैवरहाटीच्या अधिकार्यांच्या दृष्टीने प्राप्तविधी अनुष्ठित असता गोमयाचा हेतु न धरणारा आणि ज्या विधीत सुखसाधन आहे ते न आचरणारा पुरुष कर्मफलत्यागी होय. अशा कर्मफलत्यागी पुरुषास कव्हण लाभ ते पुढील श्लोकी सांगतील. ।।११।।
सांगतात की
(देहभृताः) देहधारी पुरुषांकडून। (अशेषतः) संपूर्णपणे। (कर्माणि) कर्माचा। (त्यक्तुम्) त्याग करणे। (न हि शक्यम्) शक्यच नाही म्हणून। (यः) जो पुरुष। (कर्मफलत्यागी) कर्मफळांचा त्याग करणारा आहे। (सः तु) तोच। (त्यागी इति) त्यागी ह्या। (अभिधीयते) संज्ञेस नामास पात्र आहे। योग्य आहे.
कर्मरहाटीच्या अधिकार्यांच्या दृष्टीने ज्या कर्माचे भविष्ये फळ मिळते ती कर्मे न करणे त्यास कर्मफलत्यागी म्हणावे अर्थात बहिर्यागरूप। शांतिकपुष्टिकरूप आणि पुण्यकर्मे न करणारा आणि संग्रह म्हणून लोकभकन चुकविण्यासाठी कर्मे करावीच लागली तर ती कसकस भावीत निष्कामपणे करणारा पुरुष कर्मफलत्यागी होय. दैवरहाटीच्या अधिकार्यांच्या दृष्टीने प्राप्तविधी अनुष्ठित असता गोमयाचा हेतु न धरणारा आणि ज्या विधीत सुखसाधन आहे ते न आचरणारा पुरुष कर्मफलत्यागी होय. अशा कर्मफलत्यागी पुरुषास कव्हण लाभ ते पुढील श्लोकी सांगतील. ।।११।।
१८.१२श्री भगवानुवाच
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।
भवत्यत्याणिनां प्रेत्य। न तु सभ्यासिनां क्वचित् ।।१८/१२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनिष्टम् इष्टम् मिश्रम् च।
त्रिविधम् कर्मणः फलम् ।
भवति अत्यागिनाम् प्रेत्य।
न तु संन्यासिनाम् क्वचित् ।।
त्रिविधम् कर्मणः फलम् ।
भवति अत्यागिनाम् प्रेत्य।
न तु संन्यासिनाम् क्वचित् ।।
अन्वय
अनिष्टम्। इष्टम्। च। मिश्रम्। कर्मणः त्रिविधम् फलम्। अत्यागिनाम्। प्रेत्य भवति। तु। संन्यासिनाम्। क्वचित्। न भवति.
मराठी अर्थ
( अनिष्टम्) दुःख ( वाईट)। (इष्टम् ) सुख (चांगले)। (च) आणि। (मिश्रम्) सुखदुःखमिश्रित। (कर्मण: त्रिविधम् फलम्) अशी तीन प्रकारची फळे कर्मामुळे प्राप्त होतात ती (अत्यागिनाम्) कर्मफळाच्या फळहेतुचा त्याग न करणाऱ्या पुरुषास ( प्रेत्य) मृत्युनंतर देखील पर्यायाने। (भवति) प्राप्त होतात. (भगवंतांनी एकवचनी क्रियापद वापरले आहे. समजण्यासाठी बहुवचनी अर्थ केला.)। (तु) पण। (संन्यासिनाम्) कर्मफळत्यागी पुरुषांना। (क्वचित्) कधीही। (न भवति) होत नाहीत. (फळं होत नाहीत असा अर्थ) पैकी वासनिकास संग्रह म्हणून केल्या जाणाऱ्या क्रियेमुळे शुभाशुभ कर्मांचे लेप लागत नाहीत आणि दैवपैकीच्या स्मरण प्रसादसेवादि विधींमुळे त्यास तो कोरा असेल तर साधनपर योग्यता होते। कोरा अज्ञान असेल तर अधिकार बाणतात आणि अनुसरण अवस्था लोटलेला असेल तर कणवा निष्पन्न होतात. फुटक्रियासंबंधे अथवा देहसंबंधे ज्या कर्मपैकीच्या क्रिया घडतात त्यामुळे मात्र त्यास लेप लागतात कारण वासनिकाचा लेपाधिकार मोडलाच नाही अनुसरणावांचौनि. अनुसरल्यास कर्मलेपाची निष्पत्ती नाही. विधीभंगामुळे अथवा निषेधाचरणामुळे अयोग्यता लागते. तिला कर्मफळ म्हणता येत नाही. इष्ट क्रियांमुळे योग्यता होते। तिलादेखील कर्मफळ म्हणता येत नाही. ।।१२।।
१८.१३श्री भगवानुवाच
पञ्चैतानि महाबाहो। कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि। सिद्धये सर्वकर्मणाम् ।।१८/१३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पञ्च एतानि महाबाहो।
कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि ।
सिद्धये सर्वकर्मणाम् ।।
कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि ।
सिद्धये सर्वकर्मणाम् ।।
अन्वय
महाबाहो। सर्वकर्मणाम्। सिद्धये। एतानि पञ्च कारणानि। साङ्ख्ये कृतान्ते। प्रोक्तानि तानि मे निबोध। सिद्धये.
मराठी अर्थ
ज्या कर्मामुळे मृत्यूनंतरही फळे मिळतात अर्थात कर्मलेप लागतात ती कर्मे पूर्ण होण्यास सिद्ध होण्यास एक कर्ताच। (पुरुषच) कारण आहे काय ? यदर्थ कर्मनिष्पत्तीस असलेली कारणे सांगत आहेत की-
( महाबाहो ) हे अर्जुना। (सर्वकर्मणाम्) कर्मरहाटीची सलेप निर्लेप कर्मे। (सिद्धये) पूर्ण होण्यास। सिद्ध होण्यास। (एतानि) ही। (पञ्च कारणानि) पाच कारणे। (साङ्ख्ये कृतान्ते) सांख्य शास्त्रात सिद्धांते ब्रह्मविद्या शास्त्रात विचारपर ज्ञानात। (प्रोक्तानि) सांगितली आहेत। (तानि) ती। (मे) मजकडून। (निबोध) जाणून घे. (एथे। (सिद्धये) सिद्ध होण्यास पूर्ण होण्यास असा अर्थ केला जातो पण तो थोडा अव्याप्त आहे. फलप होण्यास हाही अर्थ समाविष्ट केला पाहीजे. ।।१३ ।।
( महाबाहो ) हे अर्जुना। (सर्वकर्मणाम्) कर्मरहाटीची सलेप निर्लेप कर्मे। (सिद्धये) पूर्ण होण्यास। सिद्ध होण्यास। (एतानि) ही। (पञ्च कारणानि) पाच कारणे। (साङ्ख्ये कृतान्ते) सांख्य शास्त्रात सिद्धांते ब्रह्मविद्या शास्त्रात विचारपर ज्ञानात। (प्रोक्तानि) सांगितली आहेत। (तानि) ती। (मे) मजकडून। (निबोध) जाणून घे. (एथे। (सिद्धये) सिद्ध होण्यास पूर्ण होण्यास असा अर्थ केला जातो पण तो थोडा अव्याप्त आहे. फलप होण्यास हाही अर्थ समाविष्ट केला पाहीजे. ।।१३ ।।
१८.१४श्री भगवानुवाच
अधिष्ठानं तथा कर्ता। करणं च पृथग्विधम् ।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा। दैवं चैवात्र पञ्चमम् ।।१८/१४ । ।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधिष्ठान तथा कर्ता।
करणम् च पृथग्विधम् ।
विविधा च पृथक् चेष्टा।
दैवम् च एव अग्र पंचमम् ॥
करणम् च पृथग्विधम् ।
विविधा च पृथक् चेष्टा।
दैवम् च एव अग्र पंचमम् ॥
अन्वय
अत्र। अधिष्ठानम्। च। कर्ता। च। पृथग्विधम्। करणम्। च। विविधा। पृथक्। चेष्टा। तथा। पंचमम्। दैवम्। एव.
मराठी अर्थ
(अत्र) कर्मनिष्यत्तीच्या ह्या विषयात (अधिष्ठानम् ) पिंडस्था अधिष्ठानयुक्त शरीर : दुसरे अधिष्ठान म्ह. आधार अर्थात कर्मभूी। (च) आणि। (कर्ता) ज्यास कर्तृत्वाचा अभिमान आहे आणि कर्मनिष्पत्तीचा अधिकार आहे असा जीव। (च) तसेच। (पृथग्विधम् ) निरनिराळे। (करणम्) साधन : ती दोन प्रकारची : एक मनासहित दहाही इंद्रिये दुसरे बाह्य साधन युद्धात खड्जादि अथवा दानात पदार्थ अन्नदानात पदार्थनिष्पत्तीस लागणारे साधन इत्यादि। (च) आणि। (विविधा) अनेक प्रकारच्या। (पृथक्) निरनिराळ्या (चेष्टा) क्रिया अर्थात देहाइंद्रियांचे व्यापार। एक अर्थ संलग्नाचे। देहाभिमानिनीचे। क्रियाभिमानिनीचे। भोगाभिमानिनीचे। युगाभिमानिनीचे चेष्टकत्व आणि चेष्टा म्ह. इषणात्रय. : इषणात्रयाची प्रेरणा असल्याशिवाय जीव कर्माला प्रवृत्त होत नाही म्हणून आमच्या मते चेष्टा शब्दाचा अर्थ सिद्धांते इषणात्रयच घ्यावा. (तथा) तसेच। (पंचमम् ) पाचवे कारण। (दैवम्) दैव। प्रारब्ध. दुसरा अर्थाने ज्ञानदेही उरवलेले संस्कार। (एव) देखील (पाचवे कारण आहे) ज्या तत्वचिंतकांनी चेष्टा शब्दाचा संलनादि पंचविध चेष्टकत्व असा अर्थ मानला आहे तो अर्थ आमच्या मते दैवम् पदात घ्यावा. ।।१४।।
१८.१५श्री भगवानुवाच
शरीरवाङ्गनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यं वा विपरीतं वा। पञ्चैते तस्य हेतवः ।।१८/१५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शरीरवा मनोभिः यत्।
कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यम् वा विपरीतम् वा।
पञ्च एते तस्य हेतवः ।।
कर्म प्रारभते नरः ।
न्याय्यम् वा विपरीतम् वा।
पञ्च एते तस्य हेतवः ।।
अन्वय
शरीरवाङ् मनोभिः। यत्कर्म। न्याय्यम्। वा। विपरीतम् वा। नरः। प्रारभते। तस्य। एते। हेतवः.
मराठी अर्थ
(शरीरवाङ् मनोभिः ) मन वाणी अथवा शरीर अर्थात मानसिके वाचिके अथवा कायिके। (यत् कर्म ) जे काही कर्म मग ते। (न्याय्यम्) योग्य असो विधीरूप असो इष्ट असो संतरूप असो। (वा) अथवा। (विपरीतम् वा) अयोग्य असो अविधीरूप असो निषिद्ध असो अनिष्ट असो असंतरूप असो। (नरः) पुरुष। (प्रारभते) प्रारंभितो। करतो। (तस्य) त्या कर्माची। (एते) ही पाच। (हेतवः) कारणं आहेत. ।।१५।।
१८.१६श्री भगवानुवाच
तत्रैवं सति कर्तारं। आत्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्। न स पश्यति दुर्मतिः ।।१८/१६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत्र एवम् सति कर्तारम्।
आत्मानम् केवलम् तु यः ।
पश्यति अकृतबुद्धित्वात्।
न सः पश्यति दुर्मतिः ।।
आत्मानम् केवलम् तु यः ।
पश्यति अकृतबुद्धित्वात्।
न सः पश्यति दुर्मतिः ।।
अन्वय
तत्र। एवम्। सति। तु। यः। अकृतबुद्धित्वात्। केवलम्। आत्मानम्। कर्तारम्। पश्यति। सः। दुर्मतिः। न पश्यति.
मराठी अर्थ
(तत्र) कर्मकर्तृत्वाविषयी। (एवम्) असे। (सति) असूनही। (तु) पण।
(यः) जो पुरुष। (अकृतबुद्धित्वात्) असंस्कृत विचारसरणीमुळे (अल्पबुद्धीमुळे)। (केवलम् ) एकट्या। (आत्मानम्) जीवात्म्याला। ( कर्तारम् ) कर्म करणारा। (पश्यति) समजतो मानतो। (सः) तो (असं मानणारा)। (दुर्मतिः) मलीन बुद्धीचा पुरुष समजावा. त्यास। ( न पश्यति) यथार्थ ज्ञान नाही. ।।१६।।
(यः) जो पुरुष। (अकृतबुद्धित्वात्) असंस्कृत विचारसरणीमुळे (अल्पबुद्धीमुळे)। (केवलम् ) एकट्या। (आत्मानम्) जीवात्म्याला। ( कर्तारम् ) कर्म करणारा। (पश्यति) समजतो मानतो। (सः) तो (असं मानणारा)। (दुर्मतिः) मलीन बुद्धीचा पुरुष समजावा. त्यास। ( न पश्यति) यथार्थ ज्ञान नाही. ।।१६।।
१८.१७श्री भगवानुवाच
यस्य नाहंकृतो भावो। बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्। न हन्ति न निबध्यते ।।१८/१७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यस्य न अहंकृतः भावः।
बुद्धिः यस्य न लिप्यते ।
हत्वा अपि सः इमान् लोकान्।
न हन्ति न निबध्यते।।
बुद्धिः यस्य न लिप्यते ।
हत्वा अपि सः इमान् लोकान्।
न हन्ति न निबध्यते।।
अन्वय
यस्य। अहंकृतः। भावः। न। यस्य। बुद्धिः। न लिप्यते। सः। इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति। न निबध्यते.
मराठी अर्थ
मागा बाराव्या श्लोकी कर्मफलत्यागी संन्याशांना कर्मलेप लागत नाहीत. तर असे का? हे आता सांगत आहेत.
(यस्य) ज्या पुरुषाच्या ठायी। ( अहंकृतः) मी कर्ता आहे असा। (भावः) भावच। (न) नसतो आणि। (यस्य) ज्या पुरुषाची। (बुद्धिः) बुद्धी। अंतःकरण। (न लिप्यते) लिप्त होत नाही अर्थात त्या कर्मात अथवा ककर्मफळात आसक्त होत नाही।
(सः) तो पुरुष। (इमान्) या (लोकान्) मत्र्यदेहधाऱ्यांना। (हत्वा) मारुन। (अपि) देखील। (न हन्ति) मारीत नाही। (न निबध्यते) कर्मलेपांनी बांधला जात नाही. या श्लोकी सांगितलेली अवस्था सन्निधानी अथवा असन्निधानी यथार्थभावे अनुसरलेल्या पुरुषाचीच असू शकते. त्या पुरुषासच बाराव्या श्लोकी संन्यासी आणि अकराव्या श्लोकी कर्मफलत्यागी म्हटलेले आहे. न हन्ति न निबध्यते ही श्रुती सन्निधानी अर्जुनदेवाविषयी जशीतशी घडते. त्यापेक्षा श्रेष्ट उदाहरण नाही. असन्निधानी बलवत्तर शुश्रूषाविधीकारणे स्थावराची तडमोड करावी लागते अथवा पचनपाचन करतांना सूक्ष्मा जंतुंची हिंसा होते. त्या शुश्रूषकाविषयी ही श्रुती जशीतशी घडते. मग नित्यविधी आचरता अटनादि विधी करतांना न कळत सूक्ष्म जंतूंची अथवा स्थावराची हिंसा होते त्याविषयीपण ही श्रुती घडते. ।।१७।।
(यस्य) ज्या पुरुषाच्या ठायी। ( अहंकृतः) मी कर्ता आहे असा। (भावः) भावच। (न) नसतो आणि। (यस्य) ज्या पुरुषाची। (बुद्धिः) बुद्धी। अंतःकरण। (न लिप्यते) लिप्त होत नाही अर्थात त्या कर्मात अथवा ककर्मफळात आसक्त होत नाही।
(सः) तो पुरुष। (इमान्) या (लोकान्) मत्र्यदेहधाऱ्यांना। (हत्वा) मारुन। (अपि) देखील। (न हन्ति) मारीत नाही। (न निबध्यते) कर्मलेपांनी बांधला जात नाही. या श्लोकी सांगितलेली अवस्था सन्निधानी अथवा असन्निधानी यथार्थभावे अनुसरलेल्या पुरुषाचीच असू शकते. त्या पुरुषासच बाराव्या श्लोकी संन्यासी आणि अकराव्या श्लोकी कर्मफलत्यागी म्हटलेले आहे. न हन्ति न निबध्यते ही श्रुती सन्निधानी अर्जुनदेवाविषयी जशीतशी घडते. त्यापेक्षा श्रेष्ट उदाहरण नाही. असन्निधानी बलवत्तर शुश्रूषाविधीकारणे स्थावराची तडमोड करावी लागते अथवा पचनपाचन करतांना सूक्ष्मा जंतुंची हिंसा होते. त्या शुश्रूषकाविषयी ही श्रुती जशीतशी घडते. मग नित्यविधी आचरता अटनादि विधी करतांना न कळत सूक्ष्म जंतूंची अथवा स्थावराची हिंसा होते त्याविषयीपण ही श्रुती घडते. ।।१७।।
१८.१८श्री भगवानुवाच
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता। त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणं कर्म कर्तेति। त्रिविधः कर्मसंग्रहः ।।१८/१८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानम् ज्ञेयम् परिज्ञाता।
त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणम् कर्म कर्ता इति ।
त्रिविध कर्मसंग्रह ।।
त्रिविधा कर्मचोदना ।
करणम् कर्म कर्ता इति ।
त्रिविध कर्मसंग्रह ।।
अन्वय
ज्ञानम्। ज्ञेयम्। परिज्ञाता। त्रिविधा। कर्मचोदना। करणम्। कर्म। कर्ता। इति। त्रिविध। कर्मसंग्रह.
मराठी अर्थ
मागे संतासंत कर्माना किती व कोणती कारणे असतात ते सांगितले पण संत अथवा असंत अथवा मिश्र अशी त्रिप्रकारक कर्मे घडण्यास प्रेरणा कोणती ते सांगितले नाही अथवा कोणास संत घडते। कोणास असंत घडते। कोणास मिश्र घडते असे का ? ते सांगत आहेत.
(ज्ञानम्) ज्ञान जाणीव। (क्षेयम्) त्या ज्ञानाद्वारा जाणितली जाणारी वस्तु। (परिज्ञाता) जाणीव असणारा पुरुष। (त्रिविधा) या तीन प्रकारच्या। ( कर्मचोदना) कर्माच्या प्रेरणा आहेत. या तिहींच्या संयोगानेच कर्मात प्रवृत्त होण्याची इच्छा होते. ज्यास इच्छा होते तो परिज्ञाता. तसेच। (करणम्) इंद्रिये अथवा बाह्य साधन। (कर्म) क्रिया। (कर्ता) कर्म करणारा पुरुष। (इति) असा। (त्रिविधः) तीन प्रकारचा। (कर्मसंग्रहः) या तीन्हींच्या संयोगानेच आगंतुक। अनारब्ध। प्रारब्ध या क्रमाने कर्म पूर्ण होते. ज्ञाता जर दृष्ट कर्म संत कर्म करण्याची वासना असलेला असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील सात्विक असेल आणि ज्ञानदेखील सत्वप्रधान असेल. त्यामुळे त्यास संत क्रिया कराव्यात अशाच प्रेरणा होतील आणि ज्ञाता जर शेवाळल्या खडकासारखा तामस असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील तामस असेल आणि ज्ञानदेखील तामसच असेल आणि त्यामुळे त्यास क्रूर कर्मे करावयाची इच्छा होईल. ज्ञाता जर राजस असेल। तणथैलेया वावरासारखा असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील साजसच असेल आणि ज्ञानही राजस असल्यामुळे तशाच प्रकारची कर्मे करण्याची इच्छा होते. परिज्ञाता राजस। तामस। सात्विक का असतो? याचे उत्तर जदैवम् चैवात्र पंचमम्म या विश्रांतीत आहे. ज्ञानदेही उरवलेल्या संस्कारानुसार ज्ञाता जसा राजस तामस सात्विक भेदाने असतो किंवा मनुष्यदेह मिळण्यास जी कारणे आहेत त्यास मुख्य पुण्यहेतुचे युक्त मनुष्याच्या ठाई भजन हे मुख्य कारण आहे. त्या क्रियेमुळे राजस। तामस। सात्विक अथवा प्रधान अनुशंगिक भावे स्थूळ मानाने सत्ताविस प्रकारचे भेद होतात. जसे देह प्राप्त झाले तसेच ज्ञान त्या देहधारीयास असते. त्यानुसारच राजस। तामस। सात्विक कर्माचे आगंतुक उल्लेख त्याला होतात. अर्थात परिज्ञाता हा राजस। तामस। सात्विक का असतो याचे उत्तर क्रियापाकात आहे. ।।१८ ।।
(ज्ञानम्) ज्ञान जाणीव। (क्षेयम्) त्या ज्ञानाद्वारा जाणितली जाणारी वस्तु। (परिज्ञाता) जाणीव असणारा पुरुष। (त्रिविधा) या तीन प्रकारच्या। ( कर्मचोदना) कर्माच्या प्रेरणा आहेत. या तिहींच्या संयोगानेच कर्मात प्रवृत्त होण्याची इच्छा होते. ज्यास इच्छा होते तो परिज्ञाता. तसेच। (करणम्) इंद्रिये अथवा बाह्य साधन। (कर्म) क्रिया। (कर्ता) कर्म करणारा पुरुष। (इति) असा। (त्रिविधः) तीन प्रकारचा। (कर्मसंग्रहः) या तीन्हींच्या संयोगानेच आगंतुक। अनारब्ध। प्रारब्ध या क्रमाने कर्म पूर्ण होते. ज्ञाता जर दृष्ट कर्म संत कर्म करण्याची वासना असलेला असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील सात्विक असेल आणि ज्ञानदेखील सत्वप्रधान असेल. त्यामुळे त्यास संत क्रिया कराव्यात अशाच प्रेरणा होतील आणि ज्ञाता जर शेवाळल्या खडकासारखा तामस असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील तामस असेल आणि ज्ञानदेखील तामसच असेल आणि त्यामुळे त्यास क्रूर कर्मे करावयाची इच्छा होईल. ज्ञाता जर राजस असेल। तणथैलेया वावरासारखा असेल तर त्याचे ज्ञेयदेखील साजसच असेल आणि ज्ञानही राजस असल्यामुळे तशाच प्रकारची कर्मे करण्याची इच्छा होते. परिज्ञाता राजस। तामस। सात्विक का असतो? याचे उत्तर जदैवम् चैवात्र पंचमम्म या विश्रांतीत आहे. ज्ञानदेही उरवलेल्या संस्कारानुसार ज्ञाता जसा राजस तामस सात्विक भेदाने असतो किंवा मनुष्यदेह मिळण्यास जी कारणे आहेत त्यास मुख्य पुण्यहेतुचे युक्त मनुष्याच्या ठाई भजन हे मुख्य कारण आहे. त्या क्रियेमुळे राजस। तामस। सात्विक अथवा प्रधान अनुशंगिक भावे स्थूळ मानाने सत्ताविस प्रकारचे भेद होतात. जसे देह प्राप्त झाले तसेच ज्ञान त्या देहधारीयास असते. त्यानुसारच राजस। तामस। सात्विक कर्माचे आगंतुक उल्लेख त्याला होतात. अर्थात परिज्ञाता हा राजस। तामस। सात्विक का असतो याचे उत्तर क्रियापाकात आहे. ।।१८ ।।
१८.१९श्री भगवानुवाच
ज्ञानं कर्म च कर्ता च। त्रिधैव गुणभेदतः ।
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने। यथावच्छृणु तान्यपि ।।१८/१९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ज्ञानम् कर्म च कर्ता च ।
त्रिधा एव गुण भेदतः ।
प्रोच्यते गुण संख्याने।
यथावत् श्रुणु तानि अपि ॥
त्रिधा एव गुण भेदतः ।
प्रोच्यते गुण संख्याने।
यथावत् श्रुणु तानि अपि ॥
अन्वय
ज्ञानम्। च। कर्म। च। कर्ता एव। गुणभेदतः। गुणसंख्याने। त्रिधा। प्रोच्यते तानि अपि यथावत् श्रुणु.
मराठी अर्थ
मागील श्लोकाचे स्पष्टिकरण अठ्ठाविसव्या श्लोकापर्यंत करीत आहेत.(ज्ञानम्) जाणीव। जाणणे। (च) आणि। (कर्म) केले जाणारे कर्म। (च) त्याचप्रमाणे। (कर्ता एव) कर्ता पुरुषदेखील। (गुणभेदतः) गुणांच्या भेदामुळे। (गुणसंख्याने) गुणकार्यांची संख्या सांगणाऱ्या ब्रह्मविद्या शास्त्रात। (त्रिधा ) तीन प्रकारांचे। (प्रोच्यते) सांगितले आहेत. ( तानि अपि ) तेदेखील। (यथावत्) जसे आहे तसे मी सांगतो ते। (श्रुणु ) ऐकून घे. ।।१९।।
१८.२०श्री भगवानुवाच
सर्वभूतेषु येनैकं। भावमव्ययमीक्षते ।
अविभक्तं विभक्तेषु। तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ।।१८/२०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वभूतेषु येन एकम्।
भावम् अव्ययम् ईक्षते ।
अविभक्तम् विभक्तेषु।
तत् ज्ञानम् विद्धि सात्त्विकम् ।।
भावम् अव्ययम् ईक्षते ।
अविभक्तम् विभक्तेषु।
तत् ज्ञानम् विद्धि सात्त्विकम् ।।
अन्वय
येन। विभक्तेषु। सर्वभूतेषु। एकम्। अव्ययम्। भावम्। अविभक्तम्। ईक्षते। सर्वम्। तत्। ज्ञानम्। सात्त्विकम्। विद्धि.
सर्वभूतेषु। येन। एकम्। अव्ययम् भावम्। ईक्षते। विभक्तेषु। तत् ज्ञानम्। सात्त्विकम्। विद्धि.
सर्वभूतेषु। येन। एकम्। अव्ययम् भावम्। ईक्षते। विभक्तेषु। तत् ज्ञानम्। सात्त्विकम्। विद्धि.
मराठी अर्थ
आधी ज्ञानाचे भेद सांगत आहेत कारण बहुधा ज्ञानानुसारच ज्ञेय असते आणि ज्ञानानुसारच कर्मही घडते.
सात्त्विक ज्ञान :- (येन) ज्या ज्ञानामुळे। (विभक्तेषु) भिन्न भिन्न वेगवेगळ्या। (सर्वभूतेषु) सर्व जीवांच्या ठायी आणि देवतांच्या ठायी। (एकम्) एक। (अव्ययम्) अविनाशी असा। (भावम्) ब्रह्म भाव। (अविभक्तम्) अभिन्नपणे। (ईक्षते) पाहतो। (सर्वम्) सर्वम् खल्विदम् ब्रह्मङ्ग असे म्हणतो. जीवो ब्रह्मैव नापरः ज असे म्हणतो. एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तिङ्ग असे म्हणतो। (तत्) ते (ज्ञानम्) ज्ञान। (सात्त्विकम्) सात्त्विक आहे असे। (विद्धि) समज.
कर्मरहाटीतले त्रिगुणात्मत सत्व कधीच एकसेवडे नसते. त्यात रज तम हे अनुशंगिक असतेच. मग या सात्विक ज्ञानात अहं ब्रह्मास्मि हे अनुशंगिक भावे तमाचे कार्य आहे तर भूतमात्राविषयी आसक्ती कोह हे अनुशंगिक भावे रजाचे कार्य आहे. सारांश। ब्रह्मविद्येत सांगितलेला भवरैलेया वाळुकाच्या दृष्टांतीचा भक्तीजड आणि ब्रह्मवासनेचा पुरुष त्याचे ज्ञान सात्विक ज्ञान होय.
दुसरा अर्थ :- (सर्वभूतेषु) सर्व मनुष्यमात्रांविषयी। (येन) ज्या विवेकामुळे। (एकम् ) एकच एक। (अव्ययम् भावम्) न व्यभिचरणारा दृष्टीकोन। भाव। (ईक्षते) असतो। (विभक्तेषु) मातापिता। बंधुभगिनी। आपले परके। पुत्रकन्या इत्यादि विभागात पृथकता न पाहून। (अविभक्तम्) सर्वांविषयी समभाव असतो। (तत् ज्ञानम्) तो विवेक। (सात्त्विकम्) सात्त्विक आहे असे। (विद्धि) समजावे. पहिला पारमार्थिक अर्थ दुसरा व्यावहारिक अर्थ ।।२०।।
सात्त्विक ज्ञान :- (येन) ज्या ज्ञानामुळे। (विभक्तेषु) भिन्न भिन्न वेगवेगळ्या। (सर्वभूतेषु) सर्व जीवांच्या ठायी आणि देवतांच्या ठायी। (एकम्) एक। (अव्ययम्) अविनाशी असा। (भावम्) ब्रह्म भाव। (अविभक्तम्) अभिन्नपणे। (ईक्षते) पाहतो। (सर्वम्) सर्वम् खल्विदम् ब्रह्मङ्ग असे म्हणतो. जीवो ब्रह्मैव नापरः ज असे म्हणतो. एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्तिङ्ग असे म्हणतो। (तत्) ते (ज्ञानम्) ज्ञान। (सात्त्विकम्) सात्त्विक आहे असे। (विद्धि) समज.
कर्मरहाटीतले त्रिगुणात्मत सत्व कधीच एकसेवडे नसते. त्यात रज तम हे अनुशंगिक असतेच. मग या सात्विक ज्ञानात अहं ब्रह्मास्मि हे अनुशंगिक भावे तमाचे कार्य आहे तर भूतमात्राविषयी आसक्ती कोह हे अनुशंगिक भावे रजाचे कार्य आहे. सारांश। ब्रह्मविद्येत सांगितलेला भवरैलेया वाळुकाच्या दृष्टांतीचा भक्तीजड आणि ब्रह्मवासनेचा पुरुष त्याचे ज्ञान सात्विक ज्ञान होय.
दुसरा अर्थ :- (सर्वभूतेषु) सर्व मनुष्यमात्रांविषयी। (येन) ज्या विवेकामुळे। (एकम् ) एकच एक। (अव्ययम् भावम्) न व्यभिचरणारा दृष्टीकोन। भाव। (ईक्षते) असतो। (विभक्तेषु) मातापिता। बंधुभगिनी। आपले परके। पुत्रकन्या इत्यादि विभागात पृथकता न पाहून। (अविभक्तम्) सर्वांविषयी समभाव असतो। (तत् ज्ञानम्) तो विवेक। (सात्त्विकम्) सात्त्विक आहे असे। (विद्धि) समजावे. पहिला पारमार्थिक अर्थ दुसरा व्यावहारिक अर्थ ।।२०।।
१८.२१श्री भगवानुवाच
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं। नानाभावान्पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु। तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ।।१८/२१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
पृथकत्वेन तु यत् ज्ञानम्।
नानाभावान् पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु ।
तत् ज्ञानम् विद्धि राजसम् ।।
नानाभावान् पृथग्विधान् ।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु ।
तत् ज्ञानम् विद्धि राजसम् ।।
अन्वय
तु। यत्। ज्ञानम्। सर्वेषु भूतेषु। पृथग्विधान्। नानाभावान्। पृथकत्वेन। वेत्ति। तत्। ज्ञानम्। राजसम्। विद्धि. पृथग्विधान् यत् ज्ञानम्। पृथकत्वेन। नानाभावान्। सर्वेषु भूतेषु। वेत्ति तत् ज्ञानम्। राजसम् विद्धि.
मराठी अर्थ
राजस ज्ञान :- (तु) आणि (यत्) जे। (ज्ञानम्) ज्ञान ज्या ज्ञानामुळे मनुष्य। (सर्वेषु भूतेषु) सर्व प्राण्यांच्या ठिकाणी। प्राणीमात्रांविषयी। (पृथग्विधान् ) वेगवेगळ्या प्रकारांचे। (नानाभावान्) अनेक भाव आहेत असे। (पृथकत्वेन) पृथक पृथक। अलग अलग। (वेत्ति) जाणतो। (तत्) ते (ज्ञानम्) ज्ञान। (राजसम् ) राजस आहे असे। (विद्धि) समज.
दुसरा अर्थ :(पृथकत्वेन तु यज्ज्ञानम्) ज्या विवेकामुळे पृथक पृथकपणे अर्थात न्यूनाधिकपणे। (पृथग्विधान् ) स्त्रीपुत्रादिक पृथक पृथक संबंधियांमध्ये अथवा पशुपक्ष्यांमध्ये। ( नानाभावान् ) नाना प्रकारचा आसक्तीरुप भाव। (सर्वेषु भूतेषु) संबंधात येणाऱ्या सर्वच प्राणीमात्रांविषयी। (वेत्ति) जाणला जातो। मानला जातो. (सज्ज्ञानम्) तो विवेक। (राजसम्) राजस आहे। (विद्धि) असे समजावे. या विवेकामुळे पक्षपाताचा दोष घडतो. वेदात्यांमध्ये जे पुर्ण द्वैती आहे त्यांचे ज्ञान हे राजस ज्ञान होय. सर्व जीव लक्षणाने देखील पृथक पृथक आहेत. काही देवतासंस्कारी आहेत त्यांना इंद्रादिक म्हणावे। काही आसुरीसंस्कारी आहेत त्यांना राक्षास म्हणावे। काहींना रागद्वेषादि भावना आहेत। भयादि स्वभाव आहेत त्यांना मनुष्य म्हणावे अशा त्यांच्या समजूती असतात. अलिकडे निघालेला ब्रह्मकुमारी संप्रदाय हा प्रामुख्याने यात मोडतो. मनुष्यप्राण्यामधला जीव हा जन्मतो मरतो हे खरे पण तो नेहमी मनुष्य जन्मातच येतो तसेच इतर प्राण्यांबद्दलही असेच त्यांचे मत आहे म्हणजे श्वानयोनीतला जीव नेहमी श्वानातच जन्मेल. मुसलमानामधले काही संप्रदायपण यात मोडतात आणि ब्रह्मविद्येत सांगितलेला कर्मजडपण यात मोडतो. सुखासाठीच इष्ट कर्मे। पुण्यकर्मे करण्याचा भाव हे रजोगुणाचे कार्य या ज्ञानात दिसून येते. मग काही संप्रदाय भूतमात्राला दुःख देणे हे स्वतःला दुःख देणे आहे असे समजतात। हे सत्वगुणाचे कार्य आहे. कर्तव्यबुद्धीने कोणतीही हिंसा केली। कशीही हिंसा केली तरी त्यात पाप नाही असे समजणे। हे तमोगुणाचे कार्य आहे. ।। २१ ।।
दुसरा अर्थ :(पृथकत्वेन तु यज्ज्ञानम्) ज्या विवेकामुळे पृथक पृथकपणे अर्थात न्यूनाधिकपणे। (पृथग्विधान् ) स्त्रीपुत्रादिक पृथक पृथक संबंधियांमध्ये अथवा पशुपक्ष्यांमध्ये। ( नानाभावान् ) नाना प्रकारचा आसक्तीरुप भाव। (सर्वेषु भूतेषु) संबंधात येणाऱ्या सर्वच प्राणीमात्रांविषयी। (वेत्ति) जाणला जातो। मानला जातो. (सज्ज्ञानम्) तो विवेक। (राजसम्) राजस आहे। (विद्धि) असे समजावे. या विवेकामुळे पक्षपाताचा दोष घडतो. वेदात्यांमध्ये जे पुर्ण द्वैती आहे त्यांचे ज्ञान हे राजस ज्ञान होय. सर्व जीव लक्षणाने देखील पृथक पृथक आहेत. काही देवतासंस्कारी आहेत त्यांना इंद्रादिक म्हणावे। काही आसुरीसंस्कारी आहेत त्यांना राक्षास म्हणावे। काहींना रागद्वेषादि भावना आहेत। भयादि स्वभाव आहेत त्यांना मनुष्य म्हणावे अशा त्यांच्या समजूती असतात. अलिकडे निघालेला ब्रह्मकुमारी संप्रदाय हा प्रामुख्याने यात मोडतो. मनुष्यप्राण्यामधला जीव हा जन्मतो मरतो हे खरे पण तो नेहमी मनुष्य जन्मातच येतो तसेच इतर प्राण्यांबद्दलही असेच त्यांचे मत आहे म्हणजे श्वानयोनीतला जीव नेहमी श्वानातच जन्मेल. मुसलमानामधले काही संप्रदायपण यात मोडतात आणि ब्रह्मविद्येत सांगितलेला कर्मजडपण यात मोडतो. सुखासाठीच इष्ट कर्मे। पुण्यकर्मे करण्याचा भाव हे रजोगुणाचे कार्य या ज्ञानात दिसून येते. मग काही संप्रदाय भूतमात्राला दुःख देणे हे स्वतःला दुःख देणे आहे असे समजतात। हे सत्वगुणाचे कार्य आहे. कर्तव्यबुद्धीने कोणतीही हिंसा केली। कशीही हिंसा केली तरी त्यात पाप नाही असे समजणे। हे तमोगुणाचे कार्य आहे. ।। २१ ।।
१८.२२श्री भगवानुवाच
यत्तु कृत्यावदेकस्मिन् कार्ये सक्तमहैतुकम् ।
अतत्त्वार्थवदल्यं च तत्तामसमुदाहतम् ।।१८/२२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् कृत्ावत् एकस्मिन् ।
कार्ये सक्तम् अहैतुकम् ।
अतत्वार्थवत् अल्पम् च।
तत् तामसम् उदाहृतम् ।
कार्ये सक्तम् अहैतुकम् ।
अतत्वार्थवत् अल्पम् च।
तत् तामसम् उदाहृतम् ।
अन्वय
तु। यत्। एकस्मिन् कार्ये। कृत्स्रवत्। सक्तम्। च। अहैतुकम्। अतत्वार्थवत्। अल्पम्। तत्। तामसम्। उदाहृतम्। यत् तु। कृत्वावत्। एकस्मिन् कार्य। सक्तम्। अहैतुकम्। अतत्वार्थवत्। पर्वा। च। अल्पम्। तत्। तामसम्। उदाहतम्.
मराठी अर्थ
तामस ज्ञान (तु) आणि (यत्) जे ज्ञान अर्थात ज्या ज्ञानामुळे। (एकस्मिन्) एका (कार्ये) दृश्य जगत् अथवा आपले शरीर त्यातच। (कृत्ावत्) पूर्णपणे। (सक्तम्) मनुष्य आसक्त होतो अर्थात हे शरीरच कारण आहे आणि कार्यही आहे अथवा दिसणारे दृश्य जगत् हेच कार्यही आहे आणि कारणही आहे. यास कोणी अदृश्य कारण नाही असे मानणे। (च) तसेच जे ज्ञान। (अहैतुकम् ) उपपत्ती शुन्य युक्तीहीन। (अतत्वार्थवत्) तत्वार्थरहित सूक्ष्म विचार नसलेले आणि। (अल्पम्) तोकडेच असते। तुच्छ असते। (तत्) ते ज्ञान। (तामसम्) तामस। (उदाहृतम्) म्हटले आहे.
दुसरा अर्थ :- ( यत् तु) आणि जो विवेक। (कृत्सवत्) पूर्णपणे। (एकस्मिन् कार्ये) आपल्या स्वर्थरूप कार्यातच। (सक्तम्) आसक्त करतो आणि। (अहैतुकम् ) जो विवेक युक्तीही उपपत्तीशून्य आहे। ( अतत्वार्थवत्) पुण्यापापाची तमा। (पर्वा) न बाळगणारा आहे। (च) आणि। (अल्यम्) क्षुद्र आहे। (तत्) तो विवेक। (तामसम्) तामस। (उदाहृतम्) म्हटला जातो. स्वार्थासाठी अशा तामस विवेकाची माणसं आदरणीयाशीही द्रोह करतात. राजस तामस विवेकाने अक्रिया घडतात। सात्विक विवेकाने पुण्य घडते असे सकृत दर्शनी दिसत असले तरी त्यात असंत हे असतेच.
जे लोक माणसाचा हा पहीला आणि शेवटचा जन्म आहे असे समजतात किंवा दिसणाऱ्या जगाची निर्मिती कोणी केली अथवा करविली नाही। ते आपोआपच आहे असे समजतात. ख्रिश्चन मुसलमानांमधले काही संप्रदाय आणि भारतीय संस्कृतीतले चार्वाक दर्शनाचे लोक यांचे ज्ञान हे तामस ज्ञान होय. यात अध्यात्मविषयाचे घोर अज्ञान हे तमाचे कार्य आहे तर निदान निष्कंटक जगण्यासाठी तरी खरे बोलले पाहीजे। नितीने वागले पाहीजे। निष्कारण कोणाला दुखवू नये ही विचारसरणी सत्वाचे कार्य आहे आणि जो पर्यंत देहात जीव आहे। चेतना आहे तोपर्यंत मिळेल तितके सुख इंद्रियांद्वारा अनुभवत राहावे ही विचारसरणी रजाचे कार्य आहे. ।।२२।।
दुसरा अर्थ :- ( यत् तु) आणि जो विवेक। (कृत्सवत्) पूर्णपणे। (एकस्मिन् कार्ये) आपल्या स्वर्थरूप कार्यातच। (सक्तम्) आसक्त करतो आणि। (अहैतुकम् ) जो विवेक युक्तीही उपपत्तीशून्य आहे। ( अतत्वार्थवत्) पुण्यापापाची तमा। (पर्वा) न बाळगणारा आहे। (च) आणि। (अल्यम्) क्षुद्र आहे। (तत्) तो विवेक। (तामसम्) तामस। (उदाहृतम्) म्हटला जातो. स्वार्थासाठी अशा तामस विवेकाची माणसं आदरणीयाशीही द्रोह करतात. राजस तामस विवेकाने अक्रिया घडतात। सात्विक विवेकाने पुण्य घडते असे सकृत दर्शनी दिसत असले तरी त्यात असंत हे असतेच.
जे लोक माणसाचा हा पहीला आणि शेवटचा जन्म आहे असे समजतात किंवा दिसणाऱ्या जगाची निर्मिती कोणी केली अथवा करविली नाही। ते आपोआपच आहे असे समजतात. ख्रिश्चन मुसलमानांमधले काही संप्रदाय आणि भारतीय संस्कृतीतले चार्वाक दर्शनाचे लोक यांचे ज्ञान हे तामस ज्ञान होय. यात अध्यात्मविषयाचे घोर अज्ञान हे तमाचे कार्य आहे तर निदान निष्कंटक जगण्यासाठी तरी खरे बोलले पाहीजे। नितीने वागले पाहीजे। निष्कारण कोणाला दुखवू नये ही विचारसरणी सत्वाचे कार्य आहे आणि जो पर्यंत देहात जीव आहे। चेतना आहे तोपर्यंत मिळेल तितके सुख इंद्रियांद्वारा अनुभवत राहावे ही विचारसरणी रजाचे कार्य आहे. ।।२२।।
१८.२३श्री भगवानुवाच
नियतं सङ्गरहितं। अरागद्वेषतःकृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म। यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ।।१८/२३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नियतम् सङ्गरहितम्।
अरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म।
सात्त्विकम् उच्यते ।।
अरागद्वेषतः कृतम् ।
अफलप्रेप्सुना कर्म।
सात्त्विकम् उच्यते ।।
अन्वय
यत्। कर्म। नियतम् सङ्गरहितम्। अफलप्रेप्सुना। अरागद्वेषतः कृतम्। तत्। सात्त्विकम् उच्यते.
मराठी अर्थ
सात्विक कर्म :- (यत्) जे। (कर्म) कर्म। (नियतम् ) विहित आहे। (इथे कर्मरहाटीच्या त्रिगुणात्मक शास्त्रांनी विहिलेले या अर्थी विहित म्हणावे. वाचौन दैवरहाटीचे विहित कर्म हे निर्गुण कर्म होय. किंवा (नियतम् ) म्ह. नियमितपणे केले जाणारे किंवा ज्या क्रमाने केले पाहीजे त्या क्रमानेच केले जाणारे। ( सङ्गरहितम्) आसक्ती रहित होऊन (ही आसक्ती रहितता भावार्थे जाणावी. पूर्ण आसक्तीरहितता ती जरठ अनुसरलेयाच्या विधीरूप कर्मातच असते). ( अफलप्रेप्सुना) फलाशारहित पुरुषाने। (अरागद्वेषतः) रागद्वेषाचा त्याग करून। (कृतम्) केले जाते। (तत्) ते कर्म। (सात्त्विकम्) सात्विक आहे असे। (उच्यते) म्हटले जाते.
ज्याच्या ठाई विसाव्या श्लोकी सांगितलेले सात्विक ज्ञान असते त्यास बहुधा सात्विक कर्मे घडतात. बहुधा म्हणण्याचा उद्देश अशाही पुरुषाला देवरहाटीच्या संबंधात प्रसवबळे राजस तामस लक्षणाची कर्मे घडू शकतात. या श्लोकी सांगितलेली फलाशारहितता अथवा रागद्वेषाचा त्याग भावार्थे जाणावा. सङ्गरहितम्चा अर्थ कर्तेपणाचा अभिमान नसणे असाही केला जातो पण तोही अर्थ भावार्थेच होय. कर्तेपणाचा अभिमानाचा अभाव जरठ अनुसरलेया ज्ञानियाशिवाय इतरत्र असू शकत नाही. वेदान्ती मंडळी या शब्दाचा जसा उच्चार तसाच अर्थ करतात पण तसा अर्थ केला तर सात्विक कर्मांची पुण्यफळे मिळणार नाहीत असा अर्थ होईल पण तसे नाही कारण सत्व गुण देखील बंधक असल्याचे चौदाव्या अध्यायी स्पष्ट झाले आहे. तसा अर्थ कशावरुन की मागे श्लोक सांगितला। हत्वापि इमांलोका... जसी पापाची निष्पत्ती तयास नाही। तसी पुण्याचीही नाही. असा अर्थ त्या श्लोकावरुन निखतो. कविश्वर शाळा- पुण्यहेतु तो कर्मरहाटीचा निर्हेतुक आहे. असे म्हणतात. ।। २३ ।।
ज्याच्या ठाई विसाव्या श्लोकी सांगितलेले सात्विक ज्ञान असते त्यास बहुधा सात्विक कर्मे घडतात. बहुधा म्हणण्याचा उद्देश अशाही पुरुषाला देवरहाटीच्या संबंधात प्रसवबळे राजस तामस लक्षणाची कर्मे घडू शकतात. या श्लोकी सांगितलेली फलाशारहितता अथवा रागद्वेषाचा त्याग भावार्थे जाणावा. सङ्गरहितम्चा अर्थ कर्तेपणाचा अभिमान नसणे असाही केला जातो पण तोही अर्थ भावार्थेच होय. कर्तेपणाचा अभिमानाचा अभाव जरठ अनुसरलेया ज्ञानियाशिवाय इतरत्र असू शकत नाही. वेदान्ती मंडळी या शब्दाचा जसा उच्चार तसाच अर्थ करतात पण तसा अर्थ केला तर सात्विक कर्मांची पुण्यफळे मिळणार नाहीत असा अर्थ होईल पण तसे नाही कारण सत्व गुण देखील बंधक असल्याचे चौदाव्या अध्यायी स्पष्ट झाले आहे. तसा अर्थ कशावरुन की मागे श्लोक सांगितला। हत्वापि इमांलोका... जसी पापाची निष्पत्ती तयास नाही। तसी पुण्याचीही नाही. असा अर्थ त्या श्लोकावरुन निखतो. कविश्वर शाळा- पुण्यहेतु तो कर्मरहाटीचा निर्हेतुक आहे. असे म्हणतात. ।। २३ ।।
१८.२४श्री भगवानुवाच
यत्तु कामेप्सुना कर्म। साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासं। तद्राजसमुदाहृतम् ।।१८/२४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् तु कामेप्सुना कर्म।
साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासम्।
तत् राजसम् उदाहृतम् ।।
साहंकारेण वा पुनः ।
क्रियते बहुलायासम्।
तत् राजसम् उदाहृतम् ।।
अन्वय
तु। यत् कर्म बहुलायासम्। पुनः। कामेप्सुना। वा। साहंकारेण। क्रियते। तत्। राजसम्। उदाहृतम्.
मराठी अर्थ
राजस कर्म :- (तु) आणि। (यत् कर्म ) जे कर्म। (बहुलायासम् ) कर्म करण्यात खुप परिश्रम होत आहेत असे भासवून किंवा असे स्वतःशीच मानून (केले जाते)। (पुनः) तसेच। (कामेप्सुना ) दृष्टादृष्ट (मुख्यत्वे दृष्टपर) फळाची आशा धरून। (वा) आणि। (साहंकारेण) अहंकारपूर्वक। (क्रियते) केले जाते। (तत्) ते कर्म। (राजसम्) राजस आहे असे (उदाहृतम्) म्हटले जाते. बहुलायासम् पदाचा अर्थ थोर परिश्रमपूर्वक असा केला जातो पण आपण त्यापेक्षा थोडा वेगळा अर्थ केला आहे. ।।२४।।
१८.२५श्री भगवानुवाच
अनुबन्धं क्षयं हिंसां। अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कर्म। यत्तत्तामसमुच्यते ।।१८/२५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अनुबन्धम् क्षयम् हिंसाम्।
अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहात् आरभ्यते कर्म।
तत् तामसम् उच्यते ।।
अनवेक्ष्य च पौरुषम् ।
मोहात् आरभ्यते कर्म।
तत् तामसम् उच्यते ।।
अन्वय
१) यत् कर्म अनुबन्धम्। क्षयम्। हिंसाम्। च। पौरुषम्। अनवेक्ष्य। मोहात्। आरभ्यते। तत्। तामसम् उच्यते.
२) अनुबन्धम्। क्षयम्। हिंसाम्। च। पौरुषम्। अनवेक्ष्य। मोहात्। आरभ्यते। तत्। तामसम् उच्यते.
२) अनुबन्धम्। क्षयम्। हिंसाम्। च। पौरुषम्। अनवेक्ष्य। मोहात्। आरभ्यते। तत्। तामसम् उच्यते.
मराठी अर्थ
तामस कर्म :- (यत् कर्म ) जे कर्म। (अनुबन्धम् ) परिणाम। (क्षयम् ) नुकसान हानी। (हिंसाम् ) हिंसा। (च) आणि। (पौरुषम् ) आपली कुवत। सामर्थ्य। बळ। (अनवेक्ष्य) याचा विवेक न करता। (मोहात्) मोहाने निव्वळ अज्ञानाने अन्यथाज्ञानाने। (आरभ्यते) आरम्भले जाते। (तत्) ते कर्म। (तामसम् उच्यते) तामस आहे असे म्हटले जाते.
दुसरा अर्थ :- (अनुबन्धम् ) पूर्वापर संबंधाचा विवेक विचार अथवा त्या कर्मामुळे होणारे। (क्षयम्) हानी। (हिंसाम् ) पाप। (च) आणि (पौरुषम् ) आपले सामर्थ्य याविषयी। (अनवेक्ष्य) तारतम्य न बाळगता। (मोहात्) मोहाने निव्वळ अज्ञानाने अन्यथाज्ञानाने। (आरभ्यते) आरम्भले जाते। (तत्) ते कर्म। (तामसम् उच्यते) तामस आहे असे म्हटले जाते. ।। २५ ।।
दुसरा अर्थ :- (अनुबन्धम् ) पूर्वापर संबंधाचा विवेक विचार अथवा त्या कर्मामुळे होणारे। (क्षयम्) हानी। (हिंसाम् ) पाप। (च) आणि (पौरुषम् ) आपले सामर्थ्य याविषयी। (अनवेक्ष्य) तारतम्य न बाळगता। (मोहात्) मोहाने निव्वळ अज्ञानाने अन्यथाज्ञानाने। (आरभ्यते) आरम्भले जाते। (तत्) ते कर्म। (तामसम् उच्यते) तामस आहे असे म्हटले जाते. ।। २५ ।।
१८.२६श्री भगवानुवाच
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी। धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः। कर्ता सात्त्विक उच्यते ।।१८/२६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मुक्तसङ्गः अनहंवादी।
धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिध्यसिध्योः निर्विकारः।
कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।।
धृत्युत्साहसमन्वितः ।
सिध्यसिध्योः निर्विकारः।
कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।।
अन्वय
मुक्तसङ्गः। अनहंवादी। धृत्युत्साहसमन्वितः सिध्यसिध्योः। निर्विकारः। कर्ता सात्त्विकः उच्यते.
मराठी अर्थ
सात्विक कर्ता :- (मुक्तसङ्गः ) आसक्तीरहित। (हा अर्थ भावार्थाने केला आहे. पूर्णपणे आसक्तीरहितता ज्ञानोक्त कर्मातच असू शकते. राजस तामस कत्यापेक्षा यास फलासक्ती उणी आहे इतकाच अर्थ)। (अनहंवादी) अहंकाराने न बोलणारा। वाचिक न करणारा (हाही उच्चार भावार्थाचाच होय. मी केले माझ्यामुळे झाले असे तो शब्दाने म्हणत नाही इतकेच वांचौन अंत:करणी कर्तेपणाचा भाव असतोच). (धृत्युत्साहसमन्वितः ) धैयशील आणि उत्साही (चिकाटीने आणि उत्साहपूर्वक कर्म करणारा)। (सिध्यसिध्योः) यशापयशाविषयी। (निर्विकारः) हर्षशोकाने न विकरणारा (हाही उच्चार भावार्थाचा होय. कार्यसिद्धी झाली असता हुरळून जातो आणि झाली नसता कोमेजून जातो हे तो बाह्यात्कारे दिसू देत नाही इतकेच वांचौन अंत:करणी दोन्ही भाव असतात). (कर्ता सात्त्विकः उच्यते) उपरोक्त लक्षणांचा कर्ता सात्विक असतो असे म्हटले जाते. दृष्टपर कर्माविषयी अमुक एक कर्म करूनच चरितार्थ चालवावा असा अट्टाहास नसलेला मात्र ती कर्मे नीतीधर्माला अनुसरून असावीत असे मानणारा अशा कत्र्यास मुक्तसङ्गः म्हणावे. (मुक्तसङ्ग दैवरहाटीविषयी पुर्ण घडते। विशेषे घडते. म्ह. चपला उचलायचे काम पडले तरि तेही उचलेल. म्ह. आपल्या प्रतिष्ठेला पाहत नाही। सांभाळत नाही. राजस मात्र आपली प्रतिष्ठा सांभाळेल. तो तुप वाढेल आणि सात्विक पत्रावळ्या उचलेल. कोणि म्हणाला जरि शेठ राहू द्या. तरि तो म्हणेल. हे कुठे मिळणार ? ।।२६।।
१८.२७श्री भगवानुवाच
रागी कर्मफलप्रेप्सुर। लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता। राजसः परिकीर्तितः ।।१८/२७ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
रागी कर्मफलप्रेप्सुः।
लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता।
राजसः परिकीर्तितः ।।
लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः ।
हर्षशोकान्वितः कर्ता।
राजसः परिकीर्तितः ।।
अन्वय
रागी। कर्मफलप्रेप्सुः। लुब्धः। हिंसात्मकः। अशुचिः। हर्षशोकान्वितः। कर्ता राजसः परिकीर्तितः.
मराठी अर्थ
राजस कर्ता :- (रागी) आसक्तीयुक्त (आसक्त)। (कर्मफलप्रेप्सुः) कर्माच्या फळांची त्यातही मुख्यत्वे दृष्टपराचीच अपेक्षा करणारा आणि। (लुब्धः) लोभीवृत्तीचा। (हिंसात्मकः) दुसऱ्यांना पीडा देणारा। (अशुचि: ) अपवित्र वर्तनाचा (नीतीधर्माविषयी)। (हर्षशोकन्वितः) कार्यसिद्धी झाली असता हर्ष शारीरे वाचिके प्रकट करणारा आणि अपयश आले असता शोक करणारा। (कर्ता राजस परिकीर्तितः) अशा लक्षणाचा कर्ता राजस म्हटला जातो. (ज्या कार्यात द्रव्य अथवा कीर्ति। विषय पदार्थ प्राप्त होतात तेच कर्म करण्याविषयी ओढ असणे हे दृष्टपर कर्माविषयी राणी कत्र्याचे लक्षण होय मग ते कर्म नीतीधर्मावेगळे असले तरीदेखील ते करणे हे अशुचिः कत्र्याचे लक्षण होय. ।।२७।।
१८.२८श्री भगवानुवाच
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः। शठोऽनैष्कृतिकोऽलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ।।१८/२८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः।
शठः नैष्कृतिकः अलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता ।
तामस उच्यते ।।
शठः नैष्कृतिकः अलसः ।
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता ।
तामस उच्यते ।।
अन्वय
अयुक्तः। प्राकृतः। स्तब्धः। शठः। विषादी। अलसः। च। दीर्घसूत्री। कर्ता। तामस उच्यते.
मराठी अर्थ
तामस कर्ता :- (अयुक्तः) संयमरहित चंचलवृत्तीचा। थोड्याशानेच क्रुद्ध होणारा। (प्राकृत) जे कर्म करावयाचे त्याविषयी अज्ञान असणारा किंवा असंस्कृत असभ्य। (स्तब्ध:) घमेंडी। गर्विष्ट। (शठः) धूर्त फसवेगिरी करणारा। (विषादी) शोकग्रस्त। (अलसः) आळशी। तत्परता नसलेला। (च) आणि। (दीर्घसूत्री) थोड्या वेळात होणारे काम बहुत्तर काळातही संपवत नाही किंवा आताच होऊ शकणारं सामान्य कामही पुढे करू म्हणून चालढकल करणारा। (कर्ता) इत्यादि लक्षणांचा कर्ता। (तामस उच्यते) तामस म्हटला जातो. ॥
हे तिन्ही प्रकारचे कर्म आणि तिन्ही प्रकारचे कर्ते मैळलेल्या अनुसरलेल्यांमध्ये असू शकतात मग अनुसरल्यांमध्ये उपरोक्त लक्षणे जितकी अधीक तितके मळलेपण अधीक जाणावे. असन्निधानस्थित अनुसरल्यात काहीना काही मैळलेपण असतेच.
(प्राकृत देवरहाटीत जे कर्म आहेत. त्याविषयीचे ज्ञान नाही. अनुसरला तरि संग देण्याचे ज्ञान नाही. सांगात देण्याचे ज्ञान नाही. तसेच सुश्रूषाविधि करण्याचे ज्ञान नाही. मग विधि प्राप्त झाला तर करतो. पण जसे एकाने पाळ्याचा व्यापार घेतला. अभ्यागतही होते. मग त्यांने आधि स्वताःला भजे वाढून घ्यायचे गरमगरम का पुन्हा मिळणार नाही म्हणुन. असे विधिचे ज्ञान नाही. म्ह. प्रत्येक विधित क्रियेत कार्यरूप ज्ञान नाही. त्याला म्हणावे तामस. मग त्यामुळे योग्यता होत नाही. संगाचे ज्ञान नाही म्ह. जे विधि शिकुन आचरावे लागते ते न शिकता कसेतरि आचरणार. संग तेव्हाच देईल जेव्हा स्वतः आचरेल. स्वताः आचरत नाही आणि संग देतो. तसाच सांगात. स्वतः कष्ट करिल। आचरेल तेव्हा पुढीलाकरवी करवून घेईल.) ।।२८।।
हे तिन्ही प्रकारचे कर्म आणि तिन्ही प्रकारचे कर्ते मैळलेल्या अनुसरलेल्यांमध्ये असू शकतात मग अनुसरल्यांमध्ये उपरोक्त लक्षणे जितकी अधीक तितके मळलेपण अधीक जाणावे. असन्निधानस्थित अनुसरल्यात काहीना काही मैळलेपण असतेच.
(प्राकृत देवरहाटीत जे कर्म आहेत. त्याविषयीचे ज्ञान नाही. अनुसरला तरि संग देण्याचे ज्ञान नाही. सांगात देण्याचे ज्ञान नाही. तसेच सुश्रूषाविधि करण्याचे ज्ञान नाही. मग विधि प्राप्त झाला तर करतो. पण जसे एकाने पाळ्याचा व्यापार घेतला. अभ्यागतही होते. मग त्यांने आधि स्वताःला भजे वाढून घ्यायचे गरमगरम का पुन्हा मिळणार नाही म्हणुन. असे विधिचे ज्ञान नाही. म्ह. प्रत्येक विधित क्रियेत कार्यरूप ज्ञान नाही. त्याला म्हणावे तामस. मग त्यामुळे योग्यता होत नाही. संगाचे ज्ञान नाही म्ह. जे विधि शिकुन आचरावे लागते ते न शिकता कसेतरि आचरणार. संग तेव्हाच देईल जेव्हा स्वतः आचरेल. स्वताः आचरत नाही आणि संग देतो. तसाच सांगात. स्वतः कष्ट करिल। आचरेल तेव्हा पुढीलाकरवी करवून घेईल.) ।।२८।।
१८.२९श्री भगवानुवाच
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव। गुणतस्त्रिविधं श्रृणु ।
प्रोच्यमानमशेषेण। पृथक्त्वेन धनञ्जय ।।१८/२९॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बुद्धेः भेदम् धृतेः च एव ।
गुणतः त्रिविधम् श्रुण ।
प्रोच्यमानम् अशेषेण।
पृथक्त्वेन धनंजय ।।
गुणतः त्रिविधम् श्रुण ।
प्रोच्यमानम् अशेषेण।
पृथक्त्वेन धनंजय ।।
अन्वय
धनंजय। बुद्धेः धृतेः एव। गुणतः। त्रिविधम्। भेदम्। च। अशेषेण। पृथक्त्वेन। प्रोच्यमानम्। श्रुणु.
मराठी अर्थ
(धनञ्जय) हे अर्जुना। (बुद्धेः) बुद्धीचे जाणीवेचे। (धृतेः) धारणाशक्तीचे। (एव) देखील (गुणतः ) तिन्ही गुणांमुळे होणारे। (त्रिविधम्) तीन प्रकारचे। (भेदम्) भिन्न भिन्न भाव। (च) आणि ( किंवा भिन्न भिन्न कार्य)। (अशेषेण) संपूर्णपणे। (पृथकत्वेन) पृथक पृथक। वेगळे वेगळे। (प्रोच्यमानम् ) मजकडून सांगितले जात आहेत ते। (श्रुणु) ऐकून घे. ।। २९ ।।
१८.३०श्री भगवानुवाच
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च। कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति। बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ।।१८/३०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
प्रवृतिम् च निवृतिम् च।
कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धम् मोक्षम् च या वेत्ति।
बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ :
कार्याकार्ये भयाभये ।
बन्धम् मोक्षम् च या वेत्ति।
बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ :
अन्वय
पार्थ। प्रवृतिम्। च। निवृतिम्। च। कार्याकार्ये। भयाभये। बन्धम्। च। मोक्षम्। या। वेत्ति। सा। बुद्धि। सात्त्विकी।
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे पृथापुत्रा अर्जुना। (प्रवृत्तिम्) गृहस्थ धर्म। (च) आणि। (निवृत्तिम्) निवृत्ताचे धर्म। (च) तसेच। ( कार्याकार्ये) कर्तव्य आणि अकर्तव्य। (भयाभये) भय आणि अभय। (बन्धम्) बंध। (च) तसेच। (मोक्षम्) मोक्ष हे सर्व। (या) ज्या बुद्धीद्वारा। ज्या जाणिवेमुळे। (वेत्ति) तत्त्वतः कळते। (सा) ती। (बुद्धि) बुद्धी। जाणीव। (सात्त्विक) सात्त्विक होय.
दुसरा अर्थ :- ( प्रवृत्तिम्) दृष्ट कार्यात। गुणरूप कार्यात प्रवृत्त होणे। (च) आणि। (निवृत्तिम्) अनिष्टातून। निषेधातून। अधर्मातून निवृत्त होणे। (च) आणि। (कार्याकार्ये) कर्तव्या अकत्र्याविषयी। ( भयाभये) अकर्तव्याविषयी भय मानणे। कर्तव्याविषयी निर्भयपणे पार पाडणे। (बन्धम् ) निषेधाने पापाने दुःखाचा बंध पडतो। (च) आणि (मोक्षम् ) इष्ट कर्मामुळे। संत कर्मानी दु:खापासून मुक्ती मिळते असे। (या) जी बुध्दी। (वेत्ति) तत्वपूर्वक जाणते। (सा बुध्दिः सात्त्विकी) ती बुध्दी जाणीव सात्विक होय.
दुसरा अर्थ योग्य होय कारण त्रिगुणात्मक सात्विक बुध्दीची जाणीव एथपर्यंतच मर्यादित असावी. त्रिगुणातीत पहिल्या अर्थाप्रमाणे यथार्थ जाणीव संभवते. जजानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिः। जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । या श्लोकात प्रवृत्ती निवृत्ती शब्दाचे अर्थ आपण लावले आहेत तसेच इतर भाष्यकारांनी लावले आहेत. ।।३०।।
दुसरा अर्थ :- ( प्रवृत्तिम्) दृष्ट कार्यात। गुणरूप कार्यात प्रवृत्त होणे। (च) आणि। (निवृत्तिम्) अनिष्टातून। निषेधातून। अधर्मातून निवृत्त होणे। (च) आणि। (कार्याकार्ये) कर्तव्या अकत्र्याविषयी। ( भयाभये) अकर्तव्याविषयी भय मानणे। कर्तव्याविषयी निर्भयपणे पार पाडणे। (बन्धम् ) निषेधाने पापाने दुःखाचा बंध पडतो। (च) आणि (मोक्षम् ) इष्ट कर्मामुळे। संत कर्मानी दु:खापासून मुक्ती मिळते असे। (या) जी बुध्दी। (वेत्ति) तत्वपूर्वक जाणते। (सा बुध्दिः सात्त्विकी) ती बुध्दी जाणीव सात्विक होय.
दुसरा अर्थ योग्य होय कारण त्रिगुणात्मक सात्विक बुध्दीची जाणीव एथपर्यंतच मर्यादित असावी. त्रिगुणातीत पहिल्या अर्थाप्रमाणे यथार्थ जाणीव संभवते. जजानामि धर्म न च मे प्रवृत्तिः। जानाम्यधर्मं न च मे निवृत्तिः । या श्लोकात प्रवृत्ती निवृत्ती शब्दाचे अर्थ आपण लावले आहेत तसेच इतर भाष्यकारांनी लावले आहेत. ।।३०।।
१८.३१श्री भगवानुवाच
यया धर्ममधर्म च। कार्य चाकार्यमेव च ।
अयथावत्प्रजानाति। बुद्धिः सा पार्थ राजसी ।।१८/३१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यया धर्मम् च अधर्मम् च।
कार्यम् च अकार्यम् एव च ।
यथावत् प्रजानाति।
बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥
कार्यम् च अकार्यम् एव च ।
यथावत् प्रजानाति।
बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥
अन्वय
यया। धर्मम्। च। अधर्मम्। च। कार्यम्। च। अकार्यम्। एव। अयथावत् प्रजानाति। पार्थ। सा। बुद्धिः। राजसी. :
मराठी अर्थ
राजस बुद्धी :- (यया) ज्या बुद्धीद्वारा पुरुष। (धर्मम्) धर्म। कर्तव्य। गुण। विधी। (च) आणि। (अधर्मम्) अधर्म। निषेध। दोष। (च) त्याचप्रमाणे। (कार्यम्) करण्यायोग्य। (च) आणि (अकार्यम्) न करण्यायोग्य अर्थात कर्तव्य आणि अकर्तव्य। (एव) देखील। (अयथावत् प्रजानाति) यथार्थपणे जाणत नाही। (पार्थ) हे अर्जुना। (सा) ती। (बुद्धिः) जाणीव। ( राजसी) रजोगुणाने प्रभावित अशी होय. ।।३१।।
१८.३२श्री भगवानुवाच
अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।
सर्वार्थान्विपरीतांश्च। बुद्धिः सा पार्थ तामसी ।।१८/३२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अधर्मम् धर्मम् इति या।
मन्यते तमसा आवृता ।
सर्वार्थान् विपरीतान् च।
बुद्धिः सा पार्थ तामसी ।।
मन्यते तमसा आवृता ।
सर्वार्थान् विपरीतान् च।
बुद्धिः सा पार्थ तामसी ।।
अन्वय
पार्थ। तमसा। आवृता। धर्मम्। अधर्मम्। मन्यते। च। सर्वार्थान्। विपरीतान्। सा। बुद्धिः। तामसी.
मराठी अर्थ
तामस बुद्धी:- (पार्थ) हे अर्जुना। (तमसा) तमोगुणाने। ( आवृता) प्रभावित झालेली आहे. ज्या बुद्धीमुळे पुरुष। (धर्मम्) धर्माला। गुणाला। कर्तव्याला। (अधर्मम्) अधर्म आहे असे। (मन्यते) मानतो। (च) आणि (सर्वार्थान्) सर्वच अर्थाना गुण। रूप। क्रियेला। व्यक्तीला। ( विपरीतान्) उरफाटे। विपरीत मानतो। (सा) ती (बुद्धि) बुद्धी। ( तामसी) तामस होय.
राजसी बुध्दी देखील धर्म अधर्म। कार्य अकार्य अयथावत् जाणते आणि तमसी बुध्दीदेखील अयथावत् जाणते आणि त्रिगुणात्मक सात्विक बुध्दीदेखील ब्रह्मविद्येच्या दृष्टीकोनातून पाहिले असता अयथावत् जाणते. मग तिघांत भेद कसा ? जा सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान ते दोषाचा ओहट आणि गुणाचा चढ असते. सामान्य गुणाला थोर समजणे आणि थोर गुणाला सामान्य समजणे हे सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान होय तर सापेक्षपणे गुणाला सामान्य समजणे हे सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान होय तर सापेक्षपणे पवित्रापवित्र मानणे। शुचिअशुचि माणने। ज्यास दृष्टपर लाभ अधिक आहे तेच कर्तव्य समजणे। ज्यात यशक्रिर्ती प्राप्त होते तोच धर्म समजणे हे राजस बुध्दीचे लक्षण आहे आणि तामस बुध्दीचे अन्यथाज्ञान दोषाचा चढ आणि गुणाचा ओहट। सान्या दोषाला थोर दोष समजणे आणि थोर दोषाला साना दोष समजणे। निर्दोषाला सदोष समजणे आणि सगुणाला विगुण समजणे हे आहे. (सात्विक बुद्धी म्ह. विकल्प आणि तामस बुद्धी म्ह. विपरित ईश्वराला - जीव। ज्ञानियाला-अज्ञानी. वेदांती याचा विपरीत अर्थ करतात तो अयोग्य होय.) ।।३२।।
राजसी बुध्दी देखील धर्म अधर्म। कार्य अकार्य अयथावत् जाणते आणि तमसी बुध्दीदेखील अयथावत् जाणते आणि त्रिगुणात्मक सात्विक बुध्दीदेखील ब्रह्मविद्येच्या दृष्टीकोनातून पाहिले असता अयथावत् जाणते. मग तिघांत भेद कसा ? जा सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान ते दोषाचा ओहट आणि गुणाचा चढ असते. सामान्य गुणाला थोर समजणे आणि थोर गुणाला सामान्य समजणे हे सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान होय तर सापेक्षपणे गुणाला सामान्य समजणे हे सात्विक बुध्दीचे अन्यथाज्ञान होय तर सापेक्षपणे पवित्रापवित्र मानणे। शुचिअशुचि माणने। ज्यास दृष्टपर लाभ अधिक आहे तेच कर्तव्य समजणे। ज्यात यशक्रिर्ती प्राप्त होते तोच धर्म समजणे हे राजस बुध्दीचे लक्षण आहे आणि तामस बुध्दीचे अन्यथाज्ञान दोषाचा चढ आणि गुणाचा ओहट। सान्या दोषाला थोर दोष समजणे आणि थोर दोषाला साना दोष समजणे। निर्दोषाला सदोष समजणे आणि सगुणाला विगुण समजणे हे आहे. (सात्विक बुद्धी म्ह. विकल्प आणि तामस बुद्धी म्ह. विपरित ईश्वराला - जीव। ज्ञानियाला-अज्ञानी. वेदांती याचा विपरीत अर्थ करतात तो अयोग्य होय.) ।।३२।।
१८.३३श्री भगवानुवाच
धृत्या यया धारयते मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेनाव्यभिचारिण्या। धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ।।१८/३३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
धृत्या यया धारयते मनः ।
प्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेन अव्यभिचारिण्या।
धृति सा पार्थ सात्त्विकी ॥
प्राणेन्द्रियक्रियाः ।
योगेन अव्यभिचारिण्या।
धृति सा पार्थ सात्त्विकी ॥
अन्वय
यया धृत्या। अव्यभिचारिण्या। योगेन। मनः प्राणेन्द्रियक्रियाः। धारयते। पार्थ। सा। धृतिः। सात्विकी.
मराठी अर्थ
सात्विक धृति :- (यया) ज्या। (धृत्या) धृतीद्वारा (घृती शब्दाचा अर्थ क्वचित धैर्य असा केला जातो; पण इथे धृती म्हणजे एखादा गुण धारण करण्याचे सामर्थ्य। बळ। धारणा शक्ती या अर्थाने वापरला आहे. धृतीचे अधिष्ठान सामर्थ्य विश्वेचे असते. असे एक मत आहे त्यास स्पष्ट साधक नाही)। (अव्यभिचारिण्या) न व्यभिचरणाऱ्या अशा धृतीद्वारा। (योगेन) ध्यानयोगाद्वारा (अभ्यासयोगाद्वारा अथवा कर्मयोगाद्वारा)। (मनः प्राणेन्द्रियक्रियः) मन। प्राण आणि ज्ञानेंद्रिया कर्मेंद्रियांच्या क्रिया। (धारयते) संयमित केल्या जातात। (पार्थ) हे अर्जुना। (सा) ती। (धृतिः) धारणा शक्ती। (सात्त्विकी) सात्त्विक होय.
इथे योग शब्दात जो ध्यानयोग कर्मयोग सांगितला तो कर्मरहाटीचा अंतर्याग बहिर्याग भावसाधनरूप योग जाणावा तसेच प्राण शब्दाचा अर्थ श्वासोच्छवास असा घ्यावा. आगम साधनेत श्वासोच्छवासाद्वारा ध्यान साधण्याचा मन:शुध्दीचा प्रयत्न केला जातो. कर्मवशे ज्यास अशी सात्विक धृती प्राप्त असेल त्यास दैवरहाटीतही संयमात साह्य या धृतीचे लाभेल. दैवरहाटीच्या दृष्टीने योग शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग। स्मरणयोग। वैराग्य। संयम असा अर्थ घ्यावा. मागिल ज्ञानदेही दोष घडला असता दोषाचा प्रसव मोडण्याचा त्याने खुप प्रयत्न केला होता. म्हणुन त्याला पुढील देही सात्विक धृती प्राप्त होते. ।।३३।।
इथे योग शब्दात जो ध्यानयोग कर्मयोग सांगितला तो कर्मरहाटीचा अंतर्याग बहिर्याग भावसाधनरूप योग जाणावा तसेच प्राण शब्दाचा अर्थ श्वासोच्छवास असा घ्यावा. आगम साधनेत श्वासोच्छवासाद्वारा ध्यान साधण्याचा मन:शुध्दीचा प्रयत्न केला जातो. कर्मवशे ज्यास अशी सात्विक धृती प्राप्त असेल त्यास दैवरहाटीतही संयमात साह्य या धृतीचे लाभेल. दैवरहाटीच्या दृष्टीने योग शब्दाचा अर्थ निष्काम कर्मयोग। स्मरणयोग। वैराग्य। संयम असा अर्थ घ्यावा. मागिल ज्ञानदेही दोष घडला असता दोषाचा प्रसव मोडण्याचा त्याने खुप प्रयत्न केला होता. म्हणुन त्याला पुढील देही सात्विक धृती प्राप्त होते. ।।३३।।
१८.३४श्री भगवानुवाच
यया तु धर्मकामार्थान्। धृत्या धारयतेऽर्जुन ।
प्रसङ्गन फलाकाङ्क्षी। धृतिः सा पार्थ राजसी ।।१८/३४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यया तु धर्मकामार्थान्।
धृत्या धारयते अर्जुन ।
प्रसङ्गन फलाकाङ्क्षी।
धृतिः सा पार्थ राजसी ।।
धृत्या धारयते अर्जुन ।
प्रसङ्गन फलाकाङ्क्षी।
धृतिः सा पार्थ राजसी ।।
अन्वय
तु। अर्जुन। यया धृत्या। फलाकाङ्क्षी। प्रसंगेन। धर्मकामार्थान्। धारयते पार्थ। सा धृतिः राजसी.
मराठी अर्थ
राजस धृति:- (तु) आणि (अर्जुन) हे अर्जुना। (यया धृत्या) ज्या धृतीने। (फलाकाङ्क्षी) फळांची आकांक्षा असणारा पुरुष। (प्रसंगेन) आसक्तीमुळे। (धर्मकामार्थात्) धर्म। अर्थ आणि काम यांना। (धारयते) धारण करतो. धर्म म्ह. पुण्यरूप कर्मे वर्णाश्रमादि द्वादश धर्माशी संबंधित कर्मे। अर्थ म्ह. द्रव्य जोडण्याचे उपाय काम म्ह. इंद्रिया मनाला होणाऱ्या इच्छा वासनांना तृप्त करणारी कर्मे। (पार्थ) हे पृथापुत्रा। (सा धृतिः राजसी) ती धारणा शक्ती राजस होय. ।।३४।।
१८.३५श्री भगवानुवाच
यया स्वप्नं भयं शोकं। विषादं मदमेव च ।
न विमुञ्चति दुर्मेधा। धृतिः सा पार्थ तामसी ।।१८/३५ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यया स्वप्नम् भयम् शोकम्।
विषादम् मदम् एव च ।
विमुञ्चति दुर्मेधा।
धृतिः सा पार्थ तामसी ।।
विषादम् मदम् एव च ।
विमुञ्चति दुर्मेधा।
धृतिः सा पार्थ तामसी ।।
अन्वय
दुर्मेधाः। यया। स्वप्नम्। भयम्। शोकम्। विषादः। च। मदम् एव। न विमुञ्चति। पार्थ। सा धृतिः तामसी.
मराठी अर्थ
तामस धृति :- (दुर्मेधाः) दुष्ट बुद्धीचा पुरुष अर्थात लेपिक अथवा ज्ञानदेही उरवलेल्या कुसंस्कारांळे तमोगुणाचे बाहुल्य ज्याच्या ठिकाणी आहे असा मनुष्य। (यया) ज्या धृतीमुळे। (स्वप्नम् ) निद्रा। (भयम् ) मिथ्या भिती। (शोकम् ) निरर्थक चिंता अथवा उद्विग्नता। (विषादः) निरर्थक दुःख। (च) आणि। (मदम् एव ) उर्मदेखील। गर्वदेखील। (न विमुञ्चति) टाकू शकत नाही अर्थात या पंचविध तमकार्यांना धारण करतो। (पार्थ) हे अर्जुना। (सा धृतिः तामसी) ती धारणा शक्ती तामस होय. ।। ३५ ।।
१८.३६श्री भगवानुवाच
सुखं त्विदानीं त्रिविधं श्रृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र। दुःखान्तं च निगच्छति ।।१८/३६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सुखम् तु इदानीम् त्रिविधम्।
श्रृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासात रमते यत्र।
दुःखान्तम् च निगच्छति ।।
श्रृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासात रमते यत्र।
दुःखान्तम् च निगच्छति ।।
अन्वय
तु। सुखम्। त्रिविधम्। इदानीम्। मे। श्रुणु। भरतर्षभ। यत्र। अभ्यासात्। रमते। च। दुःखान्तम्। निगच्छति.
मराठी अर्थ
(तु) आणि (सुखम् ) सुखदेखील। (त्रिविधम् ) तीन प्रकारचे असते. ते। (इदानीम्) आता। (मे) मजकडून। (श्रुणु) ऐक। (भरतर्षभ) हे भरतश्रेष्ठा। (यत्र) ज्या सुखात। (अभ्यासात्) अभ्यासाने। प्रयत्नाने पुरुष। (रमते) रममाण होतो। (च) आणि। (दु:खान्तम्) अतृप्तीचा शेवट। (निगच्छति) गाठतो। प्राप्त करतो. ।। ३६ ।।
१८.३७श्री भगवानुवाच
यत्तदग्रे विषमिव। परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तं। आत्मबुद्धिप्रसादजम् ।।१८/३७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत् अग्रे विषम् इव।
परिणामे अमृतोपमम् ।
तत् सुखम् सात्त्विकम् प्रोक्तम्।
आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
परिणामे अमृतोपमम् ।
तत् सुखम् सात्त्विकम् प्रोक्तम्।
आत्मबुद्धिप्रसादजम् ॥
अन्वय
तत् अग्रे विषम् इव परिणामे। अमृतोपमम्।यत्। आत्मबुद्धिप्रसादजम्। तत्। सुखम्। सात्त्विकम्। प्रोक्तम्.
मराठी अर्थ
(तत् अग्रे) ते सुख साधण्याच्या प्रारंभी। (विषम् इव) विषासारखे कडू
वाटते पण। (परिणामे) त्या अभ्यासाच्या प्रयत्नाच्या परिणामी। (अमृतोपमम् ) अमृतासारखे अवीट असते आणि। (यत्) जे। (आत्मबुद्धिप्रसादजम्) जीवात्म्याला आणि बुद्धीला प्रसन्न करणारे : मुख्यार्थ =- जीवाच्या ठाई असलेल्या आस्तिकतारूप श्रद्धाबुद्धीमुळे जन्मलेले असते। (तत्) ते (सुखम्) सुख। (सात्त्विकम् ) सात्विक आहे असे। (प्रोक्तम्) म्हटले जाते. ।। ३७।।
वाटते पण। (परिणामे) त्या अभ्यासाच्या प्रयत्नाच्या परिणामी। (अमृतोपमम् ) अमृतासारखे अवीट असते आणि। (यत्) जे। (आत्मबुद्धिप्रसादजम्) जीवात्म्याला आणि बुद्धीला प्रसन्न करणारे : मुख्यार्थ =- जीवाच्या ठाई असलेल्या आस्तिकतारूप श्रद्धाबुद्धीमुळे जन्मलेले असते। (तत्) ते (सुखम्) सुख। (सात्त्विकम् ) सात्विक आहे असे। (प्रोक्तम्) म्हटले जाते. ।। ३७।।
१८.३८श्री भगवानुवाच
विषयेन्द्रियसंयोगात्। यत्तदग्रे ऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव । तत्सुखं राजसं स्मृतम् ।।१८/३८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विषयेंद्रियसंयोगात्।
तत् अग्रे अमृतोपमम् ।
परिणामे विषम् इव ।
तत् सुखम् राजसम् स्मृतम् ॥
तत् अग्रे अमृतोपमम् ।
परिणामे विषम् इव ।
तत् सुखम् राजसम् स्मृतम् ॥
अन्वय
यत्। सुखम्। विषयेंद्रियसंयोगात्। तत्। अग्रे। अमृतोपमम्। परिणामे। विषम् इव। तत्। राजसम्। स्मृतम्.
मराठी अर्थ
राजस सुख :- (यत्) जे। (सुखम् ) सुख। (विषयेंद्रियसंयोगात्) विषय आणि इंद्रिय यांच्या संयोगाने होते। (तत्) ते। (अग्रे) आरंभी अर्थात सुख अनुभवत असतांना आधी। (अमृतोपमम्) अमृतासारखे अतीव गोडीरूप वाटते पण। (परिणामे) परिणामी (उत्तरकाळी)। (विषम् इव) विषासारखे हानीकारक असते म्हणून। (तत्) ते सुख। (राजसम् ) राजस। (स्मृतम्) मानले गेले आहे. ।। ३८ ।।
१८.३९श्री भगवानुवाच
यदग्रे चानुबन्धे च। सुखं मोहनमात्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ।।१८/३९॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अग्रे च अनुबन्धे च।
सुखम् मोहनम् अत्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थम्।
तत् तामसम् उदाहृतम् ।।
सुखम् मोहनम् अत्मनः ।
निद्रालस्यप्रमादोत्थम्।
तत् तामसम् उदाहृतम् ।।
अन्वय
यत्। सुखम्। अग्रे। च। अनुबन्धे। च। आत्मनः। मोहनम्। तत्। निद्रालस्यप्रमादोत्थम्। तामसम् उदाहृतम्।
मराठी अर्थ
२) निद्रालस्यप्रमादोत्थम्। तत्। तामसम् उदाहृतम्.
(यत्) जे। (सुखम् ) सुख। (अग्रे) आरंभी अर्थात सुख अनुभवत असतांना आधी। (च) आणि (अनुबन्धे) परिणामी उत्तरकाळी। (च) देखील। (आत्मन: ) जीवाला। (मोहनम् ) भ्रात करणारे। अज्ञाना अन्यथाज्ञानाने ग्रासणारे असते। (तत्) ते सुख। (निद्रालस्यप्रमादोत्थम् ) निद्रा। आळस आणि प्रमाद म्ह. स्वपराची ओळख विसरणे यापासून उद्भवलेले असते म्हणून त्यास। (तामसम् उदाहृतम्) तामस म्हटले आहे.
: आता अन्वय बदलून (निद्रालस्यप्रमादोत्थम्) निद्रा म्ह. झोप। आळस म्ह. तत्परता नसणे। सत्कर्मात प्रवृत्ती नसणे। प्रमाद म्ह. विसराळूपण अथवा चुका करण्याची प्रवृत्ती अशा दोषांना जन्म देणारे असते म्हणून। (तत्) ते सुख। (तामसम् उदाहृतम्) तामस निर्वचिले जाते. जसे मादक द्रव्य घेतल्यामुळे जे सुख आहे ते निद्रा आलस्याला जन्म देणारे आहे. ।। ३९ ।।
(यत्) जे। (सुखम् ) सुख। (अग्रे) आरंभी अर्थात सुख अनुभवत असतांना आधी। (च) आणि (अनुबन्धे) परिणामी उत्तरकाळी। (च) देखील। (आत्मन: ) जीवाला। (मोहनम् ) भ्रात करणारे। अज्ञाना अन्यथाज्ञानाने ग्रासणारे असते। (तत्) ते सुख। (निद्रालस्यप्रमादोत्थम् ) निद्रा। आळस आणि प्रमाद म्ह. स्वपराची ओळख विसरणे यापासून उद्भवलेले असते म्हणून त्यास। (तामसम् उदाहृतम्) तामस म्हटले आहे.
: आता अन्वय बदलून (निद्रालस्यप्रमादोत्थम्) निद्रा म्ह. झोप। आळस म्ह. तत्परता नसणे। सत्कर्मात प्रवृत्ती नसणे। प्रमाद म्ह. विसराळूपण अथवा चुका करण्याची प्रवृत्ती अशा दोषांना जन्म देणारे असते म्हणून। (तत्) ते सुख। (तामसम् उदाहृतम्) तामस निर्वचिले जाते. जसे मादक द्रव्य घेतल्यामुळे जे सुख आहे ते निद्रा आलस्याला जन्म देणारे आहे. ।। ३९ ।।
१८.४०श्री भगवानुवाच
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं। यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ।।१८/४०॥
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न तत् अस्ति पृथिव्याम् ।
वा दिवि देवेषु वा पुणः ।
सत्त्वम् प्रकृतिजैः मुक्तम्।
यत् एभिः स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥
वा दिवि देवेषु वा पुणः ।
सत्त्वम् प्रकृतिजैः मुक्तम्।
यत् एभिः स्यात् त्रिभिः गुणैः ॥
अन्वय
पुनः पृथिव्याम्। वा। दिवि वा देवेषु तत् सत्त्वम्। न अस्ति। यत्। एभिः प्रकृतिजैः। त्रिभिः। गुणैः। मुक्तम्। स्यात्.
मराठी अर्थ
आतापर्यंत तिन्ही गुणांमुळे ज्ञानादिकांत तीन तीन भेद होतात हे सांगितले पण हे स्थूळ भेद होत. सूक्ष्म भेद प्रधान अनुशंगिक भावामुळे अनेक असू शकतात. उदा. यथा एखादा कर्ता अयुक्त असतो। प्राकृत असतो पण शठ म्ह. धूर्त नसतो अथवा दीर्घसूत्री नसतो. एणे न्याये सूक्ष्म भेद अनेक असू शकतात. क्रियापाकात ज्याप्रमाणे प्रधान अनुशंगिक भावामुळे कर्माप्रकृतीचे अनेक भेद सांगितलेले आहेत. आता या तिन्ही गुणांच्या वेगळा कुणी प्राणी अथवा मनुष्य असेल म्हणून पुढील श्लोकी स्पष्टिकरण करीत आहेत की-
(पुनः) आणखीन सांगायचे तर हे अर्जुना। (पृथिव्याम्) पृथ्वीवर मृत्युश्लोकी (वा) किंवा। (दिवि) स्वर्गात। (वा) किंवा। (देवेषु) ब्रह्मादिकावरौतिया स्थानीदेखील। (तत्) असा कोणीही। (सत्त्वम्) देहधारी (न अस्ति) नाही की। (यत्) जो (एभि:) या (प्रकृतिजैः) प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या. प्रकृती शब्दाने मुख्यत्वे इथे माया आणि सकळ देवता जाणाव्या. (त्रिभिः) तिन्ही (गुणैः) गुणांपासून (मुक्तम्) मुक्त। (स्यात्) असेल अर्थात या तिन्ही गुणांवेगळा कोणीही नाही. अपवाद प्रेमियांचा अथवा अपरोक्षादि वरविदांचा. ।।४०।
(पुनः) आणखीन सांगायचे तर हे अर्जुना। (पृथिव्याम्) पृथ्वीवर मृत्युश्लोकी (वा) किंवा। (दिवि) स्वर्गात। (वा) किंवा। (देवेषु) ब्रह्मादिकावरौतिया स्थानीदेखील। (तत्) असा कोणीही। (सत्त्वम्) देहधारी (न अस्ति) नाही की। (यत्) जो (एभि:) या (प्रकृतिजैः) प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेल्या. प्रकृती शब्दाने मुख्यत्वे इथे माया आणि सकळ देवता जाणाव्या. (त्रिभिः) तिन्ही (गुणैः) गुणांपासून (मुक्तम्) मुक्त। (स्यात्) असेल अर्थात या तिन्ही गुणांवेगळा कोणीही नाही. अपवाद प्रेमियांचा अथवा अपरोक्षादि वरविदांचा. ।।४०।
१८.४१श्री भगवानुवाच
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रवैर्गुणैः ।।१८/४१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्।
शूद्राणाम् च परन्तप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि ।
स्वभावप्रवैः गुणैः ॥
शूद्राणाम् च परन्तप ।
कर्माणि प्रविभक्तानि ।
स्वभावप्रवैः गुणैः ॥
अन्वय
परंतप ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्। च। शूद्राणाम्। कर्माणि। स्वभावप्रभवैः। गुणैः प्रविभक्तानि
मराठी अर्थ
या तिन्ही गुणांचे अजून कार्य काय? ते पुढील श्लोकी सांगत आहेत.(परंतप ) परक्यांना तपवणाऱ्या अर्जुना। (ब्राह्मणक्षत्रियविशाम्) ब्राह्मण। क्षत्रिय। वैश्य यांची। (च) आणि (शूद्राणाम्) शूद्रांचीदेखील। (कर्माणि) कर्मे। (स्वभावप्रभवैः) पूर्वकर्मसंस्कारानुसार देवतेने संपादलेल्या प्रकृतीतून उद्भवलेल्या। (गुणैः) गुणांमुळे। (प्रविभक्तानि) सहजच वेगवेगळी आहेत. ।।४१।।
१८.४२श्री भगवानुवाच
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ।।१८/४२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शम: दमः स्तपः शौचम्।
शान्तिम् आर्जवम् एव च ।
ज्ञानम् विज्ञानम् अस्तिक्यम्।
ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥
शान्तिम् आर्जवम् एव च ।
ज्ञानम् विज्ञानम् अस्तिक्यम्।
ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥
अन्वय
शम:। दम:। शौचम्। तपः। शान्तिम्। आर्जवम्। आस्तिक्यम्। ज्ञानम्। च। विज्ञानम्। एव। ब्रह्मकर्म स्वभावजम्.
मराठी अर्थ
(शम:) ज्ञानेंद्रियांचा संयम निग्रह करणे। अंत:करणाचा संयम निग्रह करणे। (दम) कर्मेंद्रियांचा संयम करणे। (शौचम्) शुचीता स्वच्छता। त्रिगुणात्मक पवित्रता। (तपः) आपले दास्य आपण करण्याची वृत्ती अथवा शारीरिक। वाचिक। मानसिक त्रिविध तप जे मागे सांगितले। (शान्तिम्) क्षमाभाव। (आर्जवम् ) मनाची सरळ वृत्ती। निष्कपट वृत्ती। (आस्तिक्यम्) आस्तिकता। अस्ति परलोके मतिः यस्य स आस्तिकः 17 आस्तिक शब्दाचा अर्थ ज्ञदेव आहे असे मानणे. मृत्यूनंतरही जीवात्म्याचे अस्तित्व असतेच असा विश्वास. कृतकर्माचे फळ अवश्य मिळतेच असा विश्वास. (ज्ञानम्) त्रिगुणात्मक जाणीव। (च) आणि। (विज्ञानम् ) त्रिगुणात्मक प्रत्ययरूप अनुभवरूप जाणीव। (एव) देखील। (ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ) ब्राह्मण लक्षणी व्यक्तीची स्वाभाविक कर्मे होत.
दुसरा अर्थ :- इत्यादि कर्मे ज्याचे ठाई आहेत त्यास ब्राह्मण म्हणावे. यातील जितकी लक्षणे उणी तितके ब्राह्मण्य उणे. ।।४२।।
दुसरा अर्थ :- इत्यादि कर्मे ज्याचे ठाई आहेत त्यास ब्राह्मण म्हणावे. यातील जितकी लक्षणे उणी तितके ब्राह्मण्य उणे. ।।४२।।
१८.४३श्री भगवानुवाच
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।।१८/४३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
शौर्यम् तेजः धृतिः दाक्ष्यम्।
युद्धे च अपि अपलायनम् ।
दानम् ईश्वरभावः च।
क्षात्रम् कर्म स्वभावजम् ।।
युद्धे च अपि अपलायनम् ।
दानम् ईश्वरभावः च।
क्षात्रम् कर्म स्वभावजम् ।।
अन्वय
शौर्यम्। तेजः। धृतिः। दाक्ष्यम्। च। युद्धे। अपि। अपलायनम्। दानम्। च। ईश्वरभावः। क्षात्रम्। स्वभावजम्। कर्म.
मराठी अर्थ
(शौर्य) शूरता। (तेजः) ऐशर्य। (धृतिः) धैर्य। (दाक्ष्यम्) दक्षता। बळ। (च) आणि। (युद्धे) युद्धातून संघर्षातून। (अपि) निश्वयेसि। (अपलायनम्) माघार न घेणे। (दानम्) देण्याचा भाव। (च) आणि (ईश्वरभाव:) नियामकत्व। स्वामीत्वाचा भाव। ( क्षात्रम्) क्षत्रियाच्या ठिकाणी असलेली ही। (स्वभावजम् ) स्वाभाविक। (कर्म) कर्मे आहेत अर्थात इत्यादि लक्षणे ज्याच्या ठिकाणी आहेत त्यास क्षत्रिय म्हणावे. तेज म्ह. ऐशर्य आणि ईश्वरभाव म्ह. नियंताभाव। स्वामीभाव सकृत दर्शनी अर्थ सारखा वाटतो पण त्यात भेद आहे. तेज म्ह. स्वाभाविक दरारा आणि ईश्वरभाव म्ह. कृतीने व्यक्त होणारा ( शब्दाने कार्याने जाणवणे. जसे आमच्या पुढे असे वागू नये। आमच्या हातात सत्ता आहे असे द्योतवून देणे) । ।४३।।
१८.४४श्री भगवानुवाच
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं। वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।।१८/४४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम्।
वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकम् कर्म।
शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥
वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकम् कर्म।
शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥
अन्वय
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम्। वैश्यकर्म। स्वभावजम् परिचर्यात्मकम्। शुक्रस्य। अपि। स्वभावजम्। कर्म.
मराठी अर्थ
(कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यम्) शेती। गाईगुरांचे पालनपोषण करणे आणि वाणिज्य म्ह. व्यापार ही। (वैश्यकर्म स्वभावजम् ) वैश्याची स्वाभाविक कर्मे होत अर्थात नीती धर्माप्रमाणे या कर्माद्वारा उपजीविका करणारे त्यांस वैश्य म्हणावे. (परिचर्यात्मकम् ) सेवेद्वारे उपजीविका करणारे हे (शूद्रस्य) शूद्रांचे। (अपि) देखील। (स्वभावजम् ) स्वाभाविक। (कर्म) कर्म होय. ।। ४४ ।।
१८.४५श्री भगवानुवाच
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः। संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ।।१८/४५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्वे स्वे कर्माणि अभिरतः।
संसिद्धिम् लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिम्।
यथा विन्दति तत् श्रुणु ।।
संसिद्धिम् लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिम्।
यथा विन्दति तत् श्रुणु ।।
अन्वय
स्वे स्वे। कर्माणि। अभिरतः। नरः। संसिद्धिम्। लभते। स्वकर्मनिरतः। यथा सिद्धिम्। विन्दति। तत् श्रुणु.
मराठी अर्थ
मागे चाळीसाव्या श्लोकी प्रकृतीजन्य तीन्ही गुणांवेगळे कोणीच नाही हे सांगितले. तर या तीन्ही गुणांवेगळे होण्याचा उपाय काय? अथवा संसृतीभूमणात पडलेल्या जीवाला मनुष्यत्वी काय आणि इतरत्र काय तीन्ही गुणांपैकीचेच दातृत्व वर्तते काय ? तीन्ही गुणांपैकीचेच मिळते काय ? ना तीन्ही गुणांवेगळे होण्याचा मुख्य उपाय ज्ञान होय. ते ह्या श्लोकी सांगत आहेत. आणि संसृतीभूमणात पडलेल्या या जीवाला परमेश्वराकडून ज्ञान हे निर्गुण साधन प्राप्त होते. एरवी देवतांकडून अथवा जीवांकडून कर्मामुळे जे काही मिळते ते सर्व त्रिगुणात्मकच असते.
(स्खे स्खे) आपापल्या (प्रारब्धानुसार मिळालेल्या वर्णधर्माच्या)। ( कर्माणि) कमत। (अभिरतः ) रममाण असलेल्या। (नरः) स्त्रीभावे पुरुषाला। (संसिद्धिम् ) परमेश्वराचे यथातथ्य ज्ञान। पदार्थ चतुष्ट्याचे यथातथ्य ज्ञान अर्थात बोधप्रतीती। ( लभते ) प्राप्त होते। (स्वकर्मनिरतः ) आपल्या त्रिगुणात्मक कर्मांत रमलेला जीव मनुष्य देहधारी। (यथा) ज्या रीतीने। ज्या प्रकारे। (सिद्धिम् ) बोधप्रतीतीला ( विन्दति) प्राप्त करून घेतो। (तत्) तो प्रकार पुढील श्लोकी सांगत आहेत ते। (श्रुणु) ऐकून घे. (सिद्धिम् शब्दाचा अर्थ प्राप्ती असा इतर कर्मरहाटीचे टीकाकार करतात.) ।। ४५ ।।
(स्खे स्खे) आपापल्या (प्रारब्धानुसार मिळालेल्या वर्णधर्माच्या)। ( कर्माणि) कमत। (अभिरतः ) रममाण असलेल्या। (नरः) स्त्रीभावे पुरुषाला। (संसिद्धिम् ) परमेश्वराचे यथातथ्य ज्ञान। पदार्थ चतुष्ट्याचे यथातथ्य ज्ञान अर्थात बोधप्रतीती। ( लभते ) प्राप्त होते। (स्वकर्मनिरतः ) आपल्या त्रिगुणात्मक कर्मांत रमलेला जीव मनुष्य देहधारी। (यथा) ज्या रीतीने। ज्या प्रकारे। (सिद्धिम् ) बोधप्रतीतीला ( विन्दति) प्राप्त करून घेतो। (तत्) तो प्रकार पुढील श्लोकी सांगत आहेत ते। (श्रुणु) ऐकून घे. (सिद्धिम् शब्दाचा अर्थ प्राप्ती असा इतर कर्मरहाटीचे टीकाकार करतात.) ।। ४५ ।।
१८.४६श्री भगवानुवाच
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यच्य। सिद्धिं विन्दति मानवः ।।१८ / ४६ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यतः प्रवृत्ति: भूतानाम्।
येन सर्वम् इदम् ततम् ।
स्वकर्मणा तम अभ्यत्र्य।
सिद्धिम् विन्दति मानवः ।।
येन सर्वम् इदम् ततम् ।
स्वकर्मणा तम अभ्यत्र्य।
सिद्धिम् विन्दति मानवः ।।
अन्वय
यतः। भूतानाम्। प्रवृत्तिः। येन। इदम्। सर्वम्। ततम्। तम्। स्वकर्मणा। अभ्यत्र्य। सिद्धिम्। विन्दति मानवः।
मराठी अर्थ
( यतः) ज्या परमेश्वरापासून। (भूतानाम्) सर्व प्राणीमात्रांची (प्रवृत्ति:) उत्पत्ती झाली आहे. ज्या परमेश्वरामुळे हे सर्व कार्यास आलेले आहे. (येन) ज्या परमेश्वराने। (इदम्) हे। (सर्वम्) सर्व तिन्ही पदार्थ। (ततम्) व्यापले आहेत. (तम्) त्या परमेश्वरास। (स्वकर्मणा) आपल्या स्वाभाविक कर्माद्वारा। निष्काम कर्माद्वारा। (अभ्यत्र्य) पूजन करून। निष्काम कर्म करणे हेच त्यास परमेश्वराचे पूजन होय. मुख्यत्वे अहेतुक भूतभजन इथे भगवंतांना अभिप्रेत आहे. (मानव) मनुष्य। (सिद्धिम् ) ज्ञान (विन्दति) प्राप्त करून घेतो. कर्मरहाटीच्या समाराधनादि क्रिया मुख्यत्वे अन्नदानाद्वारा केल्या जातात त्याच क्रिया जर निर्हेतुकपणे केल्या तर ज्ञानाचा अधिकार होतो म्हणून लाडाच्या बासीच्या दृष्टांती सिद्धांत अर्थात श्रीचक्रपाणि बासांनी उदक स्थानी समाराधनादि क्रिया असं व्याख्यान केलं आहे. ।।४६।।
१८.४७श्री भगवानुवाच
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ।।१८/४७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रेयान स्वधर्मः विगुणः।
परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतम् कर्म ।
कुर्वन् आप्नोति किल्बिषम् ।।
परधर्मात् स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतम् कर्म ।
कुर्वन् आप्नोति किल्बिषम् ।।
अन्वय
स्वतान् ।पश्यत्व।स्वभावनियतम्। कर्म कुर्वन्। किल्बिषम्। न आप्नोति.
मराठी अर्थ
असे ज्ञान ज्यास प्राप्त झाले त्याने ज्ञान झाल्यावर वर्णाश्रम धर्मीच गुंतून राहावे काय ? यदर्थी या श्लोकी आचार सांगत आहेत.
असे ज्ञान झाल्यावर त्या अधिकार्याचे कर्तव्य काय ?(स्वनुष्ठितात् ) उत्तम प्रकारे आचरल्या जाणाऱ्या (परधर्मात्) जीवा देवतांच्या वर्णाश्रमरूप धर्मापेक्षा। (स्वधर्मः) ईश्वरे विहिला जो धर्म तो। (विगुणः) कनियस पक्षाने अथवा चौथ्या पक्षाने जरी आचरला तरी। (श्रेयान्) जीवांसाठी तोच श्रेयस्कर आहे. सकृतदर्शनी तो आचरल्याने प्रत्यवाय होईल असे कर्मठ कर्मजड म्हणत असले तरी तो ईश्वरधर्म आचरल्याने कुठलाच प्रत्यवाय अथवा दोष लागत नाही कारण। (स्वभावनियतम् ) परमेश्वरानेन नियत केलेले। (कर्म) विधीरूप आचार। ( कुर्वन्) करणारा पुरुष। (किल्बिषम्) दोषार्ह। (न आप्नोति) ठरत नाही। होत नाही. अर्थात त्यास प्रत्यवायादी दोष लागत नाहीत. स्वनुष्ठितात् परधर्मात् याचा
दुसरा अर्थ :- सर्वत्र प्रतिष्ठेते पावलेल्या जीवदेवतांच्या बहिर्याग भावसाधन अंतर्यागरूप धर्मापेक्षा असाही अर्थ लावला जातो. एक दृष्टीचि वाया गेला म्हणति परी ईश्वरे धरिलेया वाया न वचे : जैसा वानरीयेचा : परीसाचाही दृष्टांत घडतो. ।।४७।।
असे ज्ञान झाल्यावर त्या अधिकार्याचे कर्तव्य काय ?(स्वनुष्ठितात् ) उत्तम प्रकारे आचरल्या जाणाऱ्या (परधर्मात्) जीवा देवतांच्या वर्णाश्रमरूप धर्मापेक्षा। (स्वधर्मः) ईश्वरे विहिला जो धर्म तो। (विगुणः) कनियस पक्षाने अथवा चौथ्या पक्षाने जरी आचरला तरी। (श्रेयान्) जीवांसाठी तोच श्रेयस्कर आहे. सकृतदर्शनी तो आचरल्याने प्रत्यवाय होईल असे कर्मठ कर्मजड म्हणत असले तरी तो ईश्वरधर्म आचरल्याने कुठलाच प्रत्यवाय अथवा दोष लागत नाही कारण। (स्वभावनियतम् ) परमेश्वरानेन नियत केलेले। (कर्म) विधीरूप आचार। ( कुर्वन्) करणारा पुरुष। (किल्बिषम्) दोषार्ह। (न आप्नोति) ठरत नाही। होत नाही. अर्थात त्यास प्रत्यवायादी दोष लागत नाहीत. स्वनुष्ठितात् परधर्मात् याचा
दुसरा अर्थ :- सर्वत्र प्रतिष्ठेते पावलेल्या जीवदेवतांच्या बहिर्याग भावसाधन अंतर्यागरूप धर्मापेक्षा असाही अर्थ लावला जातो. एक दृष्टीचि वाया गेला म्हणति परी ईश्वरे धरिलेया वाया न वचे : जैसा वानरीयेचा : परीसाचाही दृष्टांत घडतो. ।।४७।।
१८.४८श्री भगवानुवाच
सहजं कर्म कौन्तेय। सदोषमपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण। धूमेनाग्निरिवावृताः ।।१८/४८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सहजं कर्म कौन्तेय।
सदोषम् अपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण।
धूमेन् अग्निः इव आवृताः ।।
सदोषम् अपि न त्यजेत् ।
सर्वारम्भा हि दोषेण।
धूमेन् अग्निः इव आवृताः ।।
अन्वय
कौन्तेय। सहजम्। कर्म। सदोषम् अपि न त्यजेत्। हि। सर्वारम्भाः। धूमेन। अग्निः। इव। दोषेण। आवृताः.
मराठी अर्थ
ह्या श्लोकी आपल्या मते वासनिक धर्म सांगत आहेत. असतिपरी हा स्वधर्म आहे. ती जशीतशी आचरणं त्यागा अनुसरणाशिवाय शक्य नाही. ज्ञान झाल्यावर गृहस्थ धर्मी असता त्या बोधवंताने वर्णाश्रम धर्म अजिबात टाकूनच द्यावे काय ? यदर्थ वासनिकास संग्रह करण्यास सांगत आहेत की
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (सहजम्) कर्मलेपानुसार प्राप्त झालेला वर्णाश्रमधर्मरूप। (कर्म) कर्माचा। (सदोषम् अपि) ते कर्म सदोष असले तरी। (न त्यजेत्) त्याग करू नये। टाकू नये. (ज्यात थोर हिंसा अथवा मुख्य विकल्प अथवा अनीतीरूप विखो असेल ती मात्र पूर्णपणे टाकावीत). (हि) कारण की। (सर्वारम्भाः) सर्वच कर्मे। (धेमेन) धुराने जसा। (अग्नि) अनी व्यापलेला असतो। कवळलेला असतो। (इव) त्याचप्रमाणे। (दोषेण) दोषाने। ( आवृताः) व्यापलेली असतात। कवळलेली असतात. ती वर्णाश्रम धर्मरूप कर्मे केली तरी दोष आहे। न केली तरी संग्रहभंगाच्या निंदेचा दोष आहे. दुसऱ्या दोषापेक्षा पहिला दोष साना आहे. ।।४८ ।।
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (सहजम्) कर्मलेपानुसार प्राप्त झालेला वर्णाश्रमधर्मरूप। (कर्म) कर्माचा। (सदोषम् अपि) ते कर्म सदोष असले तरी। (न त्यजेत्) त्याग करू नये। टाकू नये. (ज्यात थोर हिंसा अथवा मुख्य विकल्प अथवा अनीतीरूप विखो असेल ती मात्र पूर्णपणे टाकावीत). (हि) कारण की। (सर्वारम्भाः) सर्वच कर्मे। (धेमेन) धुराने जसा। (अग्नि) अनी व्यापलेला असतो। कवळलेला असतो। (इव) त्याचप्रमाणे। (दोषेण) दोषाने। ( आवृताः) व्यापलेली असतात। कवळलेली असतात. ती वर्णाश्रम धर्मरूप कर्मे केली तरी दोष आहे। न केली तरी संग्रहभंगाच्या निंदेचा दोष आहे. दुसऱ्या दोषापेक्षा पहिला दोष साना आहे. ।।४८ ।।
१८.४९श्री भगवानुवाच
असक्तबुद्धिः सर्वत्र। जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कग्र्यसिद्धिं परमां सन्यासेनाधिगच्छति ।।१८/४९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
असक्तबुद्धिः सर्वत्र।
जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कम्यम् सिद्धिम् परमाम्।
सन्यासेन अधिगच्छति ।।
जितात्मा विगतस्पृहः ।
नैष्कम्यम् सिद्धिम् परमाम्।
सन्यासेन अधिगच्छति ।।
अन्वय
सर्वत्र। असक्तबुद्धिः। विगतस्पृहः। जीतात्मा। संन्यासेन। सिद्धिम्। अधिगच्छति. परमाम्। नैष्कम्
मराठी अर्थ
तर तीच संग्रहरूप कर्मे कशी आचरावीत म्हणून सांगतात.
( सर्वत्र ) त्या संग्रहरूप कर्माविषयी आणि द्रव्यार्जनरूप कर्माविषयी। (असक्तबुद्धिः) आसक्तीरहित बुद्धी असलेला अर्थात त्या कर्मानी न आपलवणारा। (विगतस्पृहः) फलाशारहित। (जीतात्मा) संयमी असा वासनिक तोच। (संन्यासेन) सर्व प्रकारच्या दोषरूप कर्माचा अथवा स्वदेशाचा त्याग करून त्याद्वारा। (परमाम्) श्रेष्ठ प्रकारच्या। (नैष्कम्र्यू सिद्धिम् ) अनुसरणरूप नैष्कम्य सिद्धीला। (अधिगच्छति) प्राप्त करून घेतो. अनुसरणाला नैष्कम्य सिद्धी का म्हणितले आहे? ना अनुसरताच आगंतुक कुठे अनारब्ध सुंके या वचनानुसार जीवाद्य कडाची कर्मे प्रतिबंधली अर्थात तो कर्मरहाटीच्या कर्मावेगळा पूर्णपणे झाला म्हणून अनुसरणास नैष्कम्य सिद्धी म्हणावे. विद्यावंतांना प्राप्त होणाऱ्या नाना प्रकारच्या सर्व सिद्धींपेक्षा ही सिद्धी श्रेष्ठ होय. त्यास सिद्धी हे नाव भगवंतांनी सप्रयोजकपणे : :मुद्दाम दिले आहे. सिद्धी म्हणजे सामर्थ्य आणि नैष्कर्म होणे हे अनुसरणाचे सामर्थ्य होय. ।।४९।।
( सर्वत्र ) त्या संग्रहरूप कर्माविषयी आणि द्रव्यार्जनरूप कर्माविषयी। (असक्तबुद्धिः) आसक्तीरहित बुद्धी असलेला अर्थात त्या कर्मानी न आपलवणारा। (विगतस्पृहः) फलाशारहित। (जीतात्मा) संयमी असा वासनिक तोच। (संन्यासेन) सर्व प्रकारच्या दोषरूप कर्माचा अथवा स्वदेशाचा त्याग करून त्याद्वारा। (परमाम्) श्रेष्ठ प्रकारच्या। (नैष्कम्र्यू सिद्धिम् ) अनुसरणरूप नैष्कम्य सिद्धीला। (अधिगच्छति) प्राप्त करून घेतो. अनुसरणाला नैष्कम्य सिद्धी का म्हणितले आहे? ना अनुसरताच आगंतुक कुठे अनारब्ध सुंके या वचनानुसार जीवाद्य कडाची कर्मे प्रतिबंधली अर्थात तो कर्मरहाटीच्या कर्मावेगळा पूर्णपणे झाला म्हणून अनुसरणास नैष्कम्य सिद्धी म्हणावे. विद्यावंतांना प्राप्त होणाऱ्या नाना प्रकारच्या सर्व सिद्धींपेक्षा ही सिद्धी श्रेष्ठ होय. त्यास सिद्धी हे नाव भगवंतांनी सप्रयोजकपणे : :मुद्दाम दिले आहे. सिद्धी म्हणजे सामर्थ्य आणि नैष्कर्म होणे हे अनुसरणाचे सामर्थ्य होय. ।।४९।।
१८.५०श्री भगवानुवाच
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म। तथाप्नोति निबोध मे ।
समासेनैव कौन्तेय। निष्ठा ज्ञानस्य या परा ।।१८/५०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सिद्धिम् प्राप्तः यथा ब्रह्म।
तथा आप्नोति निबोध मे ।
समासेन एव कौन्तेय।
निष्ठा ज्ञानस्य या परा ।।
तथा आप्नोति निबोध मे ।
समासेन एव कौन्तेय।
निष्ठा ज्ञानस्य या परा ।।
अन्वय
सिद्धिम्। प्राप्तः। यथा ब्रह्म। आप्नोति। तथा। या। ज्ञानस्य। परा। निष्ठा। एव। कौन्तेय। मे। समासेन। निबोध.
मराठी अर्थ
( सिद्धिम् ) अनुसरणरूप नैष्कम्य सिद्धी अथवा ४६व्या श्लोकी सांगितलेली ज्ञानरूप सिद्धी। (प्राप्त:) ज्यास प्राप्त झालेली आहे असा पुरुष। (यथा) ज्या रितीने। ज्या प्रमाणे। (ब्रह्म) ब्रह्मवत् निर्विकार भावाला अर्थात अपरोक्ष ज्ञानाला। (आप्नोति) प्राप्त करून घेतो. (ते तुला सांगतो ऐकुन घे). (तथा) त्याचप्रमाणे। (या) जी। (ज्ञानस्य) ज्ञानोक्त आचरावयाची। (परा) श्रेष्ठ प्रकारची। (निष्ठा) श्रद्धा प्रत्यययुक्त पद्धती आहे ती। (एव) देखील। (कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा। (मे) मजकडून। (समासेन) थोडक्यात। संक्षेपाने। (निबोध) जाणून घे। समजून घे. ।।५०।।
१८.५१श्री भगवानुवाच
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ।
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा। रागद्वेषौ व्युदस्य च ।।१८/५१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तः।
धृत्या आत्मानम् नियम्य च ।
शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा।
रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥
धृत्या आत्मानम् नियम्य च ।
शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा।
रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥
अन्वय
विशुध्दया। बुद्ध्या। युक्तः। आत्मानम्। धृत्या। नियम्य। च। शब्दादिन्। विषयान् त्यक्त्वा। रागद्वेषौ व्युदस्य। च।
मराठी अर्थ
१८.५२श्री भगवानुवाच
विविक्तसेवी लघ्वाशी। यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं। वैराग्यं समुपाश्रितः ।।१८/५२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
विविक्तसेवी लघ्वाशी।
यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगोपरः नित्यम्।
वैराग्यम् समुपाश्रितः ॥
यतवाक्कायमानसः ।
ध्यानयोगोपरः नित्यम्।
वैराग्यम् समुपाश्रितः ॥
अन्वय
विविक्तसेवी। लघ्वाशी। यतवाक्कायमानसः। वैराग्यम्। समुपाश्रित्य नित्यम्। ध्यानयोगपरः।
मराठी अर्थ
१८.५३श्री भगवानुवाच
अहङ्कारं बलं दर्प। कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।१८/५३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अहङ्कारम् बलम् दर्पम्।
कामम् क्रोधम् परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तः।
ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।
कामम् क्रोधम् परिग्रहम् ।
विमुच्य निर्ममः शान्तः।
ब्रह्मभूयाय कल्पते ।।
अन्वय
अहंकारम्। बलम्। दर्पम्। कामम्। क्रोधम्। परिग्रहम्। विमुच्य। निर्मम:। शान्तः। ब्रह्मभूयाय कल्पते.
मराठी अर्थ
इथून पुढे तीन श्लोकात असतिपरी साधन साध्यासह सांगत आहेत.
(विशुध्दया) विकार विकल्प विपरीत बुध्दीविरहित अशा विशुध्द। (बुद्ध्या) बुध्दीने बुध्दी शब्द श्रध्देवाचक। जाणीवेवाचक। विवेकावाचक। (युक्त:) युक्त असलेला (एथ विकार विकल्पशून्य हे वचन वाखाणे)। (आत्मानम्) मन इंद्रिय आणि देह या सर्वांना। (धृत्या) निर्गुण सात्विक धृतीने। (नियम्य) वश करुन। संयमित करुन। (च) आणि (शब्दादिन्) शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध। (विषयान् ) या विषयांचा। (त्यक्त्वा) त्याग करून। (रागद्वेषौ) आवडी नावडी। इच्छा द्वेष। हवे नको या द्वंद्वांना। (व्युदस्य) नाहीसे करून। (च) त्याच प्रमाणे। (विविक्तसेवी) एकांत
आणि सात्विक स्थळी राहणारा। (लघ्वाशी) मात्रेपुरतेच जेवणारा। (यतवाक्कायमानसः) शरीर। वाणी आणि मन यांना विधीरूप आचरणातच सेवादास्यातच योजणारा। (वैराग्यम्) दृढ वैराग्याचा। (समुपाश्रित्य ) चांगल्या प्रकारे आश्रय घेणारा अर्थात अंत:करणी दृढ वैराग्य बाणलेला। (नित्यम्) निरंतर नेहमीच। (ध्यानयोगपरः) ध्यानयोगपरायण असलेला अर्थात चतुर्विध स्मरण साधण्याचा प्रयत्न करणारा असा पुरुष। (अहंकारम्) अहंकार। अहंता। (बलम् ) बल. कोणास जबरदस्तीने अधिन करुन घेण्याचा भाव। (दर्पम्) गर्व मद। (कामम् ) अभिलाष (क्रोधम्) क्रूर भाव। कोणास ओखटे बोलावे। धर्मकर्म काढावे अशी उर्मी आणि। (परिग्रहम्) आलंबन याचा। (विमुच्य ) त्याग करुन (शब्दश: अर्थ अहंकारादि मानसिक आलंबन आणि वाचिक शारीर आलंबनदेखील यांच्यापासून मुक्त होऊन)। (निर्मम:) ममतारहित झालेला। (शान्तः) शांत अंत:करणाचा पुरुष। (ब्रह्मभूयाय) ब्रह्मभूत होण्यास। ब्रह्म जसे निर्गुण आहे। निर्विकार आहे। निर्दोष आहे तसा होण्यास अर्थात अपरोक्ष ज्ञानास। (कल्पते) योग्य होतो। लायक होतो. मग ब्रह्मभूत शब्दाचा अर्थ संचारी प्रेम झालेला प्रेमिया असाही संभवतो. ।। ५१-५३ ।।
(विशुध्दया) विकार विकल्प विपरीत बुध्दीविरहित अशा विशुध्द। (बुद्ध्या) बुध्दीने बुध्दी शब्द श्रध्देवाचक। जाणीवेवाचक। विवेकावाचक। (युक्त:) युक्त असलेला (एथ विकार विकल्पशून्य हे वचन वाखाणे)। (आत्मानम्) मन इंद्रिय आणि देह या सर्वांना। (धृत्या) निर्गुण सात्विक धृतीने। (नियम्य) वश करुन। संयमित करुन। (च) आणि (शब्दादिन्) शब्द। स्पर्श। रस। रूप। गंध। (विषयान् ) या विषयांचा। (त्यक्त्वा) त्याग करून। (रागद्वेषौ) आवडी नावडी। इच्छा द्वेष। हवे नको या द्वंद्वांना। (व्युदस्य) नाहीसे करून। (च) त्याच प्रमाणे। (विविक्तसेवी) एकांत
आणि सात्विक स्थळी राहणारा। (लघ्वाशी) मात्रेपुरतेच जेवणारा। (यतवाक्कायमानसः) शरीर। वाणी आणि मन यांना विधीरूप आचरणातच सेवादास्यातच योजणारा। (वैराग्यम्) दृढ वैराग्याचा। (समुपाश्रित्य ) चांगल्या प्रकारे आश्रय घेणारा अर्थात अंत:करणी दृढ वैराग्य बाणलेला। (नित्यम्) निरंतर नेहमीच। (ध्यानयोगपरः) ध्यानयोगपरायण असलेला अर्थात चतुर्विध स्मरण साधण्याचा प्रयत्न करणारा असा पुरुष। (अहंकारम्) अहंकार। अहंता। (बलम् ) बल. कोणास जबरदस्तीने अधिन करुन घेण्याचा भाव। (दर्पम्) गर्व मद। (कामम् ) अभिलाष (क्रोधम्) क्रूर भाव। कोणास ओखटे बोलावे। धर्मकर्म काढावे अशी उर्मी आणि। (परिग्रहम्) आलंबन याचा। (विमुच्य ) त्याग करुन (शब्दश: अर्थ अहंकारादि मानसिक आलंबन आणि वाचिक शारीर आलंबनदेखील यांच्यापासून मुक्त होऊन)। (निर्मम:) ममतारहित झालेला। (शान्तः) शांत अंत:करणाचा पुरुष। (ब्रह्मभूयाय) ब्रह्मभूत होण्यास। ब्रह्म जसे निर्गुण आहे। निर्विकार आहे। निर्दोष आहे तसा होण्यास अर्थात अपरोक्ष ज्ञानास। (कल्पते) योग्य होतो। लायक होतो. मग ब्रह्मभूत शब्दाचा अर्थ संचारी प्रेम झालेला प्रेमिया असाही संभवतो. ।। ५१-५३ ।।
१८.५४श्री भगवानुवाच
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा। न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ।।१८/५४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा।
न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु ।
मद्भक्तिम् लभते पराम् ।।
न शोचति न काङ्क्षति ।
समः सर्वेषु भूतेषु ।
मद्भक्तिम् लभते पराम् ।।
अन्वय
ब्रह्मभूतः। प्रसन्नात्मा। न शोचति न काङ्क्षति। सर्वेषु भूतेषु। समः। परमाम्। मद्भक्तिम्। लभते.
मराठी अर्थ
(ब्रह्मभूतः) ब्रह्मवत् निर्विकार झालेला अपरोक्ष ज्ञानिया आणि प्रेसंचारी भक्त तो। (प्रसन्नात्मा) सर्वकाळ प्रसन्न असतो. कशाविषयीही तो। ( न शोचति) शोक करीत नाही। चिंता करीत नाही। (न काङ्क्षति) कसलीही आकांक्षा करीत नाही. इथे विघ्नाची तिन्ही वचने जाणावी म्ह. ब्रह्मादिक विश्वचैतन्याच्या आनंदाचीही अपेक्षा करीत नाही आणि प्रेमिया साध्याचीही इच्छा करीत नाही. (सर्वेषु भूतेषु ) भूतमात्राविषयी। (सम) त्याचे ठाई समभाव असतो. असा हा साधक। (परमाम्) श्रेष्ठ अशा। (मद्भक्तिम्) माझ्या भक्तीला। (लभते) प्राप्त करून घेतो अर्थात त्यास क्रमेच विशेषज्ञान हीच परा भक्ती प्राप्त होते आणि प्रेमियास अपरोक्षादि विशेषपर्यंत प्रेम प्राप्त होते. विशेष ज्ञानास इथे परा भक्ती म्हणितले आहे. ते पुढील श्लोकी स्पष्ट होईल. शाब्द ज्ञानियास पुन: संबंधाची आर्ती उत्कंठा असते आणि विशेषज्ञानियास प्राप्तीची आर्ती उत्कंठा असते. या अर्थाने शाब्द ज्ञानियापेक्षा विशेष ज्ञानियाची उत्कंठारूप भक्ती परा म्ह. श्रेष्ठ होय. अपरोक्षादि ज्ञानियाला सामान्य व्हावयाची उत्कंठा असते. त्याचीही उत्कंठारूप भक्ती विशेष ज्ञानियापेक्षा अपरा म्ह. कनिष्ठ होय. आता शाब्द प्रेमिया पदार्थाद्वारे साधनदात्यास भजतो आणि अपरोक्षप्रेमिया अनुरागरूप भक्तीने भजतो. या अर्थाने शाब्द प्रेमियापेक्षा अपरोक्ष प्रेमियाची भक्ती परा म्ह. श्रेष्ठ होय. । । ५४ ।।
१८.५५श्री भगवानुवाच
भक्त्या मामभिजानाति। यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः ।
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा। विशते तदनन्तरम् ।।१८/५५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
भक्त्या माम् अभिजानाति।
यावान् च अस्मि तत्त्वतः ।
ततः माम् तत्त्वतः ज्ञात्वा।
विशते तदनन्तरम् ।।
यावान् च अस्मि तत्त्वतः ।
ततः माम् तत्त्वतः ज्ञात्वा।
विशते तदनन्तरम् ।।
अन्वय
भक्त्या। माम्। तत्वतः। अभिजानाति यः। च। यावान्। अस्मि ततः। माम्। तत्वतः। ज्ञात्वा तदनन्तरम्। विशते।
मराठी अर्थ
(भक्त्या) विशेषज्ञानरूप परा भक्तीद्वारा तो। (माम्) मला (व्यक्ताव्यक्त परमेश्वराला)। (तत्वतः) तत्वपूर्वक अशेष विशेषपूर्वक। (अभिजानाति) उत्तम प्रकारे निश्चयपूर्वक जाणतो. एथ दूरादर्शियाचा दृष्टांत जाणावा. जवृक्षाखाली उभा ठाके आणि तयाचे अशेष विशेष देखेज या द्राष्टांतिकाचे तात्पर्य. तेच कसे म्हणशील तर। (यः) मी जो आहे। (च) आणि। (यावान्) जसा सर्वशक्तीमान। (अस्मि) आहे. तसा जाणतो. (ततः) त्या भक्तीनेच। (माम्) मला। (तत्वतः) यथार्थत:। (ज्ञात्वा) जाणून। (तदनन्तरम्) विशेष ज्ञानाच्या अवस्थेनंतर। (विशते) ब्रह्मस्वरूपी प्रवेश करतो आणि विशेषप्रेमिया तो ईश्वरस्वरूपी प्रवेश करतो. ।।५५।।
१८.५६श्री भगवानुवाच
सर्वकर्माण्यपि सदा। कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादादवाप्नोति। शाश्वतं पदमव्ययम् ।।१८/५६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वकर्माणि अपि सदा।
कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादात् अवाप्नोति।
शाश्वतम् पदम् अव्ययम् ॥
कुर्वाणः मद्व्यपाश्रयः ।
मत्प्रसादात् अवाप्नोति।
शाश्वतम् पदम् अव्ययम् ॥
अन्वय
मद्व्यपाश्रयः। सर्वकर्माणि। सदा। कुर्वाणः। अपि मद्प्रसादात्। शाश्वतम्। अव्ययम्। पदम। अवाप्नोति
मराठी अर्थ
एका विवेकाप्रमाणे या श्लोकी प्रेमियाचे साधन साध्य संक्षेपात सांगितले जात आहे.
( मद्व्यपाश्रयः) मलाच सर्वश्रेष्ठ आश्रयस्थान मानून (भक्तासि श्रीमूर्तीवरी साध्यसाधन प्रतीती: प्राप्य प्रापक बोधु या वचनाप्रमाणे)। (सर्वकर्माणि) सर्व प्रकारची कर्मे (सदा) सर्वकाळ। (कुर्वाणः) करीत राहणारा भक्त। (अपि) देखील। निश्चयपूर्वक। ( मद्प्रसादात् ) माझ्या कृपेने। (शाश्वतम् ) सर्वकाळ आनंदाविषयी तुटसांद नसलेले आणि। (अव्ययम्) कधीही न नासणारे असे। (पदम् ) अनुभूतीरूप पद। (अवाप्नोति) प्राप्त करून घेतो. ॥
दुसऱ्या विवेकाप्रमाणे इथे कनिष्ट पक्षाचा अनुसरला सांगितला आहे. अपि अव्ययाचा ङ्गदेखील हा अर्थ गौणत्व सुचवतो असे या दुसऱ्या विवेकी पुरुषाचे मानणे आहे. आमच्या मते पहिलाच अर्थ सिद्धांत होय. ।। ५६ ।।
( मद्व्यपाश्रयः) मलाच सर्वश्रेष्ठ आश्रयस्थान मानून (भक्तासि श्रीमूर्तीवरी साध्यसाधन प्रतीती: प्राप्य प्रापक बोधु या वचनाप्रमाणे)। (सर्वकर्माणि) सर्व प्रकारची कर्मे (सदा) सर्वकाळ। (कुर्वाणः) करीत राहणारा भक्त। (अपि) देखील। निश्चयपूर्वक। ( मद्प्रसादात् ) माझ्या कृपेने। (शाश्वतम् ) सर्वकाळ आनंदाविषयी तुटसांद नसलेले आणि। (अव्ययम्) कधीही न नासणारे असे। (पदम् ) अनुभूतीरूप पद। (अवाप्नोति) प्राप्त करून घेतो. ॥
दुसऱ्या विवेकाप्रमाणे इथे कनिष्ट पक्षाचा अनुसरला सांगितला आहे. अपि अव्ययाचा ङ्गदेखील हा अर्थ गौणत्व सुचवतो असे या दुसऱ्या विवेकी पुरुषाचे मानणे आहे. आमच्या मते पहिलाच अर्थ सिद्धांत होय. ।। ५६ ।।
१८.५७श्री भगवानुवाच
चेतसा सर्वकर्माणि। मयि सन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ।।१८/५७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
चेतसा सर्वकर्माणि।
मयि सन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगम् उपाश्रित्य ।
मच्चित्तः सततम् भव ।।
मयि सन्यस्य मत्परः ।
बुद्धियोगम् उपाश्रित्य ।
मच्चित्तः सततम् भव ।।
अन्वय
सर्वकर्माणि चेतसा। मयि। सभ्यस्य। मत्परः। बुद्धियोगम्। उपाश्रित्य सततम्। मच्चितः भव.
मराठी अर्थ
त्या भक्तासारखे साध्य हवं असेल तर त्याचेच अनुकरण करा म्हणजे
शय्यापाळणेच्या दृष्टांताप्रमाणे त्या भक्ताचे साध्य साधन प्राप्त होईल म्हणून अर्जुनाला सन्मुख करून सर्वज्ञ सर्व बोधवंतांना विवेक सांगत आहेत की.
(सर्वकर्माणि) सर्व स्वभावरूप कर्मे आणि प्राप्तविधीरूप कर्मे। (चेतसा) अंतःकरणपूर्वक। मनःपूर्वक (मयि) माझ्या ठायी। (सभ्यस्य) अर्पण करून। ( मत्परः) मीच (परमेश्वरच) सर्वश्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे प्रत्ययपूर्वक मानून अथवा मला प्राप्त करून घेणे हाच सर्वश्रेष्ठ पुरुषार्थ आहे असे निश्चयपूर्वक उमजून। (बुद्धियोगम्) निष्काम कर्मयोगरूप आणि समत्वबुद्धीरूप योगाच्या आचरणाचा। (उपाश्रित्य ) अवलंब करून। (सततम्) निरंतर सतत। (मच्चितः भव) माझ्याच ठायी
चित्त लावणारा। मन लावणारा असा हो. ॥५७॥
शय्यापाळणेच्या दृष्टांताप्रमाणे त्या भक्ताचे साध्य साधन प्राप्त होईल म्हणून अर्जुनाला सन्मुख करून सर्वज्ञ सर्व बोधवंतांना विवेक सांगत आहेत की.
(सर्वकर्माणि) सर्व स्वभावरूप कर्मे आणि प्राप्तविधीरूप कर्मे। (चेतसा) अंतःकरणपूर्वक। मनःपूर्वक (मयि) माझ्या ठायी। (सभ्यस्य) अर्पण करून। ( मत्परः) मीच (परमेश्वरच) सर्वश्रेष्ठ आश्रयस्थान आहे असे प्रत्ययपूर्वक मानून अथवा मला प्राप्त करून घेणे हाच सर्वश्रेष्ठ पुरुषार्थ आहे असे निश्चयपूर्वक उमजून। (बुद्धियोगम्) निष्काम कर्मयोगरूप आणि समत्वबुद्धीरूप योगाच्या आचरणाचा। (उपाश्रित्य ) अवलंब करून। (सततम्) निरंतर सतत। (मच्चितः भव) माझ्याच ठायी
चित्त लावणारा। मन लावणारा असा हो. ॥५७॥
१८.५८श्री भगवानुवाच
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि ।
अथ चेत्त्वमहङ्कारान्। न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ।।१८/५८।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मच्चित्तः सर्व दुर्गाणि।
मत्प्रसादात् तरिष्यसि ।
अथ चेत् त्वम् अहङ्कारान्।
न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ।।
मत्प्रसादात् तरिष्यसि ।
अथ चेत् त्वम् अहङ्कारान्।
न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ।।
अन्वय
मच्चितः मत्प्रसादात्। सर्व दुर्गाणि तरिष्यति। अथ। चेत्। त्वम्। अहंकारात्। न श्रोष्यसि। विनङ्क्ष्यसि.
मराठी अर्थ
(मच्चितः) माझ्या ठाई निरंतर चित्त लावल्याने। मन लावल्याने किंवा माझ्यात निरंतर मन लावणारा जर होशील तर। (मत्प्रसादात्) माझ्या कृपेने। (सर्व दुर्गाणि सर्व दु:खा कष्टांना विघ्नांना। जन्ममरणादि संकटांना। (तरिष्यसि ) तरून जाशील. (इथे दुर्ग शब्दाचा अर्थ दुष्कर कष्ट सायासानेही ज्यातून तरून जाणे शक्य नाही)। (अथ) आणि (चेत्) जर का। (त्वम्) तू। (अहंकारात्) अहंकारामुळे। अहंमन्यतेने। ( न श्रोष्यसि ) ऐकणार नाहीस तर। (विनङ्क्ष्यसि ) नष्ट होशील अर्थात बोध गमावशील। चतुर्विधीत भूमशील. ।।५८।।
१८.५९श्री भगवानुवाच
यदहङ्कारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्यैष व्यवसायस्ते। प्रकृतिस्त्वाम् नियोक्ष्यति ।।१८/५९।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत् अहङ्कारम् आश्रित्य न ।
योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्या एषः व्यवसायः ते।
प्रकृतिम् त्वाम् नियोक्ष्यति ।।
योत्स्य इति मन्यसे ।
मिथ्या एषः व्यवसायः ते।
प्रकृतिम् त्वाम् नियोक्ष्यति ।।
अन्वय
यत्। अहंकारम्। आश्रित्य न योत्स्ये। इति मन्यसे। एषः ते व्यवसायः मिथ्या। प्रकृतिम् त्वाम्। नियोक्ष्यति.
मराठी अर्थ
(यत्) ज्या। (अहंकारम्) अहंकाराचा। (आश्रित्य ) आश्रय धरून। (न योत्स्ये) मी लढणार नाही। (इति मन्यसे) असे मानत असशील तर (एष ते व्यवसाय: मिथ्या) हा तुझा निश्चय व्यर्थ आहे कारण। (प्रकृतिम्) तुझा क्षात्र धर्मरूप स्वभाव। (त्वाम्) तुला। (नियोक्ष्यति) युद्ध करण्यास बाध्य करील। भाग पाडील. इथे प्रकृती शब्दाचा प्रारब्ध असा अर्थ करण्यात एक अडचण आहे ती म्हणजे केचित् मते अर्जुनदेव लीळादानाने जन्मवलेले आहेत. लीळादानाने जन्मवले त्या पुरुषाला प्रारब्धानुसार वर्तन असते हे घडत नाही. ज्यापक्षीं अर्जुनदेव कर्मवशाचेच आहेत पण कर्मवशे येणारा मृत्यु भगवंतांनी टाळला या अर्थाने ते लीळादानाचे आहेत. त्या मताप्रमाणेही प्रकृती शब्दाचा अर्थ प्रारब्ध असा करता येत नाही कारण लीळादानाच्या देही अशा प्रकारचे प्रारब्ध भोगाभिमानिनीच्या अथवा संलनाच्या चेष्टकत्वाने भोगवले जाते हे घडत नाही. तेव्हा प्रकृती शब्दाचा अर्थ संस्कार असाच घ्यावा लागेल. संस्कार कसाही लीळादानाच्या देहीदेखील भजवू शकतो. ।। ५९ ।।
१८.६०श्री भगवानुवाच
स्वभावजेन कौन्तेय। निबद्धः स्वेन कर्मणा ।
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्। करिष्यस्यवशोऽपि तत् ।।१८/६०।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
स्वभावजेन कौन्तेय।
निबद्धः खेन कर्मणा ।
कर्तुम् न इच्छसि यत् मोहात्।
करिष्य वशः अपि तत् ।।
निबद्धः खेन कर्मणा ।
कर्तुम् न इच्छसि यत् मोहात्।
करिष्य वशः अपि तत् ।।
अन्वय
कौन्तेय। स्वेन। स्वभावजेन। कर्मणा। निबद्धः। यत्। मोहात् कर्तुम् न इच्छसि तत् अपि। अवशः। करिष्यसि.
मराठी अर्थ
(कौन्तेय) हे कुन्तीपुत्रा अर्जुना। तू काय आणि आणिक कोणी देहधारी काय। (स्वेन) आपल्या। (स्वभावजेन) संस्कारामुळे घडणाऱ्या। (कर्मणा) कर्माने। ( निबद्ध:) बांधलेला आहे त्यामुळे। (यत्) जे कर्म तू। (मोहात्) मोहामुळे अन्यथाज्ञानामुळे। (कर्तुम् न इच्छसि ) करू इच्छित नाहीस। (तत् अपि) ते देखील। (अवशः) अगतिक होऊन। ( करिष्यसि ) करशीलच.
ज्ञानदेही उरवलेल्या संस्कारानुसार आगंतुके उद्भवतात आणि संलग्नाच्या प्रेरणेने ती अनारब्ध होतात. अनारब्ध झाली म्हणजे संलनाच्या प्रेरणेने अथवा संस्कार बळाने ती प्रारब्ध होतातच अथवा जी कर्मे भोग्यरूप आहेत तीदेखील भोगाभिमानिनीच्या अथवा देहाभिमानिनीच्या प्रेरणेने हा देहधारी जीव करतोच.।।१८/६०।।
ज्ञानदेही उरवलेल्या संस्कारानुसार आगंतुके उद्भवतात आणि संलग्नाच्या प्रेरणेने ती अनारब्ध होतात. अनारब्ध झाली म्हणजे संलनाच्या प्रेरणेने अथवा संस्कार बळाने ती प्रारब्ध होतातच अथवा जी कर्मे भोग्यरूप आहेत तीदेखील भोगाभिमानिनीच्या अथवा देहाभिमानिनीच्या प्रेरणेने हा देहधारी जीव करतोच.।।१८/६०।।
१८.६१श्री भगवानुवाच
ईश्वरः सर्वभूतानां। हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ।।१८/६१।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
ईश्वरः सर्वभूतानाम्।
हृदेशे अर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि ।
यन्त्रारूढानि मायया ।।
हृदेशे अर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन् सर्वभूतानि ।
यन्त्रारूढानि मायया ।।
अन्वय
अर्जुन। ईश्वरः सर्वभूतानाम्। हद्देशे तिष्ठति। सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि। मायया। भ्रामयन्.
मराठी अर्थ
(अर्जुन) हे अर्जुना। (ईश्वर) सर्वांना नियमन करणारा परमेश्वर। (सर्वभूतानाम्) सर्व प्राण्यांचा। (हद्देशे) अतिसूक्ष्म विभागी कडतरून। (तिष्ठति ) व्यापलेला आहे. तो परमेश्वर। (सर्वभूतानि) सर्व जीवांना। ( यन्त्रारूढाति) रहाटघटीकेचेनि दृष्टांते त्या परमेश्वराच्या प्रवृत्तीनेच चालणाऱ्या सृष्टीचक्रात। (मायया) आपल्या मायेद्वारा त्या जीवांच्या कर्मानुसार। (भ्रामयन्) भूमण करवीत। (आणि स्वत: अलिप्त) आहे. ।।६१ ।।
१८.६२श्री भगवानुवाच
तमेव शरणं गच्छ। सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात्परां शान्ति। स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।।१८/६२ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तम् एव शरणम् गच्छ।
सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात् पराम् शान्तिम्।
स्थानम् प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥
सर्वभावेन भारत ।
तत्प्रसादात् पराम् शान्तिम्।
स्थानम् प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥
अन्वय
भारत। सर्वभावेन। तम् एव शरणं गच्छ तत्प्रसादात्। पराम्। शान्तिम्। शाश्वतम्। स्थानम्। प्राप्स्यसि.
मराठी अर्थ
(भारत) हे भरतकुलोत्पन्न अर्जुना। (सर्वभावेन) सर्व प्रकारे। (तम् एव शरणं गच्छ ) त्या परमेश्वरालाच अनन्यपणे शरण जा म्हणजे। (तत्प्रसादात्) त्या परमेश्वराच्या कृपेनेच (पराम् ) श्रेष्ठ अशा। (शान्तिम्) शांतीला आणि। (शाश्वतम्) कधीही न नासणाऱ्या। जिथल्या सुखात तुटसांद नाही अशा। (स्थानम्) परमधामाला। ( प्राप्स्यसि ) तू प्राप्त होशील. पंधराव्या अध्यायी एकोणाविसाव्या श्लोकी। (यो मामेव संमुढो) सर्वभावेन हा शब्द आला आहे. इथेदेखील तोच शब्द आहे. तिथे सर्वभाव याचा अर्थ शरणागतीचे सहा भाव इथे शरण्याच्या मनोधर्माप्रमाणे अनुकुळतेने वागण्याचा संकल्प यासच जआनुकुलस्य संकल्पःङ्ग असे म्हटले जाते. त्यांनी वारीले वर्जिले ते न करणे यासच प्रातिकुलस्य वर्जनम्म म्हटले जाते. शरण्य माझं रक्षण करीलच असा दृढ गाढ विश्वास असणे यासच रक्षयिष्यतीति विश्वास: म्हणावे. कितीही संकट आले असता फक्त त्याचाच आश्रय घेणे। कधीही इतरांचा आश्रय न घेणे यासच गोप्तृत्वे वरणम्म म्हणावे. नेहमीच चित्त शरण्याला लावणे यासच आत्मनिक्षेप म्हणावे. कार्पण्य म्हणजे करुणा भाकणे. त्या शरण्यासमोर मी अत्यंत शोच्य निर्बळ आहे। नगण्य आहे असे मानून प्रार्थना करणे यास कार्पण्य म्हणावे. मार्गप्रभाकरकारांनी। श्रवणं कीर्तनं कृष्ण स्मरणं पादसेवनं अर्चनं वंदनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनं असे हे भक्तीरूप नऊ भाव आहेत. ।।६२।
१८.६३श्री भगवानुवाच
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्रुह्यतरं मया ।
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ।।१८/६३ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अन्वय
इति। गुह्यात्। गुह्यतरम्। ज्ञानम्। मया। ते। आख्यातम्। एतत्। अशेषेण। विमृश्य। यथा। इच्छसि। तथा। कुरु.
मराठी अर्थ
इति ते ज्ञानम् आख्यातम्।
गुह्यात् गुह्यतरम् मया ।
विमृश्य एतत् अशेषेण ।
यथा इच्छसि तथा कुरु ॥
(इति) अशाप्रकारे। (गुह्यात्) रहस्याहुनही। (गुह्यतरम् ) श्रेष्ठ रहस्यरूप। (ज्ञानम्) ज्ञान। यथार्थाची जाणीव करून देणारे ज्ञान। (मया) मजकडून। (ते) तुला। (आख्यातम्) सांगितले गेले। (एतत्) या रहस्यमय ज्ञानाचा। (अशेषेण) संपूर्णतः। (विमृश्य) चांगला विचार करून। परामर्ष घेऊन मग। (यथा) जसे। (इच्छसि ) तुला आवडेल। वाटेल। (तथा) तसे। (कुरु) कर. ।।६३।।
गुह्यात् गुह्यतरम् मया ।
विमृश्य एतत् अशेषेण ।
यथा इच्छसि तथा कुरु ॥
(इति) अशाप्रकारे। (गुह्यात्) रहस्याहुनही। (गुह्यतरम् ) श्रेष्ठ रहस्यरूप। (ज्ञानम्) ज्ञान। यथार्थाची जाणीव करून देणारे ज्ञान। (मया) मजकडून। (ते) तुला। (आख्यातम्) सांगितले गेले। (एतत्) या रहस्यमय ज्ञानाचा। (अशेषेण) संपूर्णतः। (विमृश्य) चांगला विचार करून। परामर्ष घेऊन मग। (यथा) जसे। (इच्छसि ) तुला आवडेल। वाटेल। (तथा) तसे। (कुरु) कर. ।।६३।।
१८.६४श्री भगवानुवाच
सर्वगुह्यतमं भूयः श्रृणु मे परमं वचः ।
इष्टोऽसि मे दृढमिति। ततो वक्ष्यामि ते हितम् ।।१८/६४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वगुह्यतमम् भूयः।
श्रृणु मे परमम् वचः ।
इष्टः असि मे दृढम् इति।
ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥
श्रृणु मे परमम् वचः ।
इष्टः असि मे दृढम् इति।
ततः वक्ष्यामि ते हितम् ॥
अन्वय
सर्वगुह्यतमम्। मे। परमम्। वचः। भूयः। श्रुणु। मे। दृढम्। इष्टः। असि। ततः। इति। हितम्। ते। वक्ष्यामि
मराठी अर्थ
(सर्वगुह्यतमम्) या रहस्यमय ज्ञानातलेही अत्यंतिक गुजरूप असे। (मे) माझे। (परमम् ) श्रेष्ठ। (वचः) बोलणे (भूयः) पुनश्च (श्रुणु) ऐकून घे. कारण तू। (मे) मला। (दृढम् ) अतिशय। (इष्ट) प्रिय। (असि) आहेस। (ततः) म्हणून। (इति) है। (हितम्) हितकारक असे। (ते) तुला। (वक्ष्यामि) मी सांगत आहे. ।। ६४ ।।
१८.६५श्री भगवानुवाच
मन्मना भव मद्भक्तो। मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि सत्यं ते। प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ।।१८/६५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
मन्मना भव मद्भक्तः।
मद्याजी माम् नमस्कुरु ।
माम् एव एष्यसि सत्यम् ते।
प्रतिजाने प्रियः असि मे ।।
मद्याजी माम् नमस्कुरु ।
माम् एव एष्यसि सत्यम् ते।
प्रतिजाने प्रियः असि मे ।।
अन्वय
मन्मना भव मद्भक्तः भव। मद्याजी भव। माम्। नमस्कुरु माम् एव। एष्यसि। ते। सत्यम्। प्रतिजाने। मे प्रियः असि.
मराठी अर्थ
( मन्मना भव ) साकाराकारशून्य अशा मज परमेश्वराच्या ठाईच मत लावणारा हो. (मद्भक्तः भव) मज परमेश्वरालाच अनन्यपणे आणि निष्कामपणे भजणारा हो. (मद्याजी भव) मनसा। वाचा। कर्तव्ये माझेच यजनपूजन करणारा हो. (माम्) मज सगुणसाकार रूपधारी परमेश्वराला। (नमस्कुक) साष्टांग नमस्कार कर. असे केले म्हणजे। (माम् एव ) मलाच। (एष्यसि ) प्राप्त होशील. हे मी। (ते) तुला। (सत्यम्) सत्य। खरोखर। (प्रतिजाने) प्रतिज्ञापूर्वक सांगत आहे कारण। (मे) मला। (प्रिय: असि) तू अत्यंत प्रिय आहेस. या श्लोकी अर्जुनाला सन्मुख करून सर्व वेधवंता बोधवंतांना भगवंतांनी आज्ञा केली आहे. अर्जुनन्याये बोधवंता वेधवंताविषयी भगवंतांना सेह। वात्सल्य। सुहृदत्व आहे. मन्मना भव या विश्रांतीत स्मरण वाक्य सांगितले. मद्भक्त भव येथे जनिरंतर परमेश्वराची आर्ती करावी। निरंतर परमेश्वराचा विरहो भावावाङ्ग या वचनीचा आचार सांगितला. मद्याजी भव येथे इतर दहा विधी सांगितले. माम् नमस्कुरु येथे असन्निधानस्थितास प्रसादसेवेनंतर अथवा स्थानदर्शनानंतर जयाचिये ठाऊनि साष्टांग दंडवतपर्यंतज्ञ वंदन सांगितले. तुम्हा साष्टांग लाभे की. ज ।। ६५ ।।
१८.६६श्री भगवानुवाच
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज ।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो। मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।।१८/६६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
सर्वधर्मान् परित्यज्य
माम् एकम् शरणम् व्रज ।
अहम् त्वा सर्वपापेभ्यः।
मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥
माम् एकम् शरणम् व्रज ।
अहम् त्वा सर्वपापेभ्यः।
मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥
अन्वय
सर्वधर्मान् परित्यज्य माम् एकम् शरणम्। व्रज। अहम्। त्वाम्। सर्वपापेभ्यः। मोक्ष्ययिष्यामि मा शुचः.
मराठी अर्थ
(सर्वधर्मान्) सर्व प्रकारच्या उपासनारूप धर्माचा। (परित्यज्य) त्याग करून। (विभक्तीविपर्याय न करून अर्थ करायचा असेल तर सर्व धर्माना टाकून देऊन)। (माम् एकम् ) केवळ मज एकट्या परमेश्वरालाच (शरणम् ) अनन्यगतीने शरण। (व्रज) ये. व्रज धातूचा अर्थ जा असा करायला पाहिजे. पण मराठी भाषेनुसार तसा अर्थ केला तर तो शुद्ध वाटणार नाही म्हणून काही लोक विभक्तीविपर्याय करून मज एकट्या परमेश्वराचाच आश्रय घेणारा हो असा अर्थ करतात. तेही योग्यच आहे. (अहम् ) मी। (त्वाम्) तुला। ( सर्वपापेभ्यः) सर्व दोषांपासून। (मोक्ष्ययिष्यामि) मुक्त करीन। ( मा शुचः ) चिंता करू नकोस. सर्वधर्मान् परित्यज्य या विश्रांतीत स्वोक्ती। शास्त्रोक्ती। लोकोक्ती इया तिन्ही उक्ती परित्यजौनि परमेश्वरा शरण रिगावे. ज हे वचन जाणावे. केचित् मते या वचनाचा पाठ इसकळही सामग्रीया परित्यजौनि एथिचेया व्युत्पत्ती व्युत्पन्ना होआवे असा आहे. मामेकं शरणं व्रज या विश्रांतीत एथ अधिन होईजे : एथौनि म्हणितले ते कीजे ते अनुसरण हे वचन जाणावे. सर्वधर्मान् चा दुसरा अर्थ देवतानिर्मित सर्व प्रकारची नीतीशास्त्रे। मनुस्मृती मुख्यकरून सर्व स्मृतीग्रंथ अथवा वर्णधर्माविषयक लावून दिलेल्या मर्यादांचे स्पष्टिकरण करणारे नीतीग्रंथ. मग सर्वधर्म म्ह. जीवधर्म। मनोधर्म। इंद्रियधर्म। प्रकृतीधर्म. ।। ६६ ।।
१८.६७श्री भगवानुवाच
इदं ते नातपरकाय। नाभक्ताय कदाचन ।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ।।१८/६७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इदम् ते नातपस्काय।
न अभक्ताय कदाचन ।
न च अशुश्रूषवे वाच्यम्।
न च माम् यः अभ्यसूयति ।
न अभक्ताय कदाचन ।
न च अशुश्रूषवे वाच्यम्।
न च माम् यः अभ्यसूयति ।
अन्वय
ते इदम् कदाचन। अतपस्काय। न वाच्यम्। च। अभक्ताय।न च। अशुश्रूषवे न यः। माम्। अभ्यसूयति। न यः
मराठी अर्थ
माम् अभ्यसूयति. (ते) तुला सांगितलेले। (इदम्) हे रहस्यमय ज्ञान। (कदाचन) कधीही। (अतपस्काय) तपरहित मनुष्याला फार काय तर एथिचेयालादेखील। ( न वाच्यम्) सांगू नये। (च) आणि। (अभक्ताय ) भक्तीहीन मनुष्याला। (न) सांगू नये। (च) त्याचप्रमाणे। (अशुश्रूषवे) ऐकण्याची इच्छा नसणाऱ्यालादेखील। (ज) सांगू नये। (यः) जो। (माम्) माझी। (अभ्यसूयति) निंदा करतो अशालादेखील। (न) सांगू नये. अशुश्रूषवे मध्ये निचाड। घेना। परिसेना हे तिन्ही पुरुष आले. अतपस्काय यात घोकिना। अनुष्ठिना हे दोन पुरुष आले. अभ्यसूयति यात साभिमानिया पुरुष आला आणि अभक्त यात इतरीचा आणि एथीचा विपरीत आणि बाहेर घालणारा आला. ( य: माम् अभ्यसूयति) जो मला आणि परिवाराला दोषा द्वेषा मत्सराच्या दृष्टीनेपाहतो. ।।६७।।
१८.६८श्री भगवानुवाच
य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति ।
भक्तिं मयि परां कृत्वा। मामेवैष्यत्यसंशयः ।।१८/६८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यः इमम् परमम् गुम्।
मद्भक्तेषु अभिधास्यति ।
भक्तिम् मयि पराम् कृत्वा।
माम् एव एष्यति असंशयः ।।
मद्भक्तेषु अभिधास्यति ।
भक्तिम् मयि पराम् कृत्वा।
माम् एव एष्यति असंशयः ।।
अन्वय
यः। इमम्। परमम् गुह्यम्। मक्तेषु। अभिधास्यति। मयि। पराम् भक्तिम् कृत्वा। माम् एव एष्यति। असंशयः.
२) यः। मयि। पराम् भक्तिम् कृत्वा। दमम् परममम् गुह्यम्। मद्भक्तेषु। अभिधास्यति। असंशय:। माम् एव एष्यति.
२) यः। मयि। पराम् भक्तिम् कृत्वा। दमम् परममम् गुह्यम्। मद्भक्तेषु। अभिधास्यति। असंशय:। माम् एव एष्यति.
मराठी अर्थ
(यः) जो (पुरुष)। (इमम्) हे। (परमम् गुह्यम्) अत्यंत श्रेष्ठ प्रकारचे रहस्यमय ज्ञान। (मद्भक्तेषु) माझ्या भक्ताच्या अंत:करणी प्रत्ययाला येईल। समजेल। उमजेल अशा रीतीने। (अभिधास्यति) सांगेल। निरुपण करेल तो पुरुष। ( मयि ) माझ्या ठिकाणी। मजविषयी। (पराम् भक्तिम् कृत्वा) श्रेष्ठ प्रकारची भक्ती करणारा असून। (माम् एव एष्यति) मलाच प्राप्त होईल. ( असंशयः) हे नि:संशय यथार्थ होय. या श्लोकाचा दुसरा अन्वयः - (यः) जो पुरुष। (मयि) माझ्या ठिकाणी। (पराम् भक्तिम् कृत्वा) श्रेष्ठ प्रकारची अनन्य भक्ती करीत। (इमम् परममम् गुहाम्) हे श्रेष्ठ प्रकारचे रहस्यरूप ज्ञान। (मद्भक्तेषु) गतश्लोकी सांगितलेल्या दोषावेगळे जे भक्त त्यांना। (अभिधास्यति) पटवून सांगेल तो पुरुष। (असंशय:) निश्चितपणे। (माम् एव एष्यति) मलाच प्राप्त होईल.
पहिला अन्वय श्रीमुख उच्चाराचा क्रम न बदलता केला आहे. त्यामुळे असा निर्णय निघतो की। यथाधिकारे सुपात्रांना शास्त्र सांगणे हे प्रेमोपायातील एक साधन आहे. अर्थात परा भक्ती म्ह. संचारी प्रेम. दुसऱ्या अन्वयाचा विवेक। परा भक्ती म्ह. यथार्थ अनुसरणरूप परा भक्ती म्ह. यथार्थ अनुसरणरूप परा भक्ती ज्याच्या ठिकाणी आहे त्याच्याच शब्दात सबीजता असू शकते आणि त्याने जर अधिकार्यांना त्यांच्या अधिकारानुसार अन्यथाज्ञान ते न पुसत फेडावे अथवा अनिष्टजनक ते न पुसत सांगावे। अज्ञान ते पुसिलेया फेडावे अथवा इष्टकारक ते पुसिलेया सांगावे आणि संदेह निर्वचरूप आणि योग्यताकारक ते योग्यता झाल्यवर सांगावे हे नियम पाळून शास्त्र सांगितल्यास तो प्रेमाचा उपाय ठरेल. ।। ६८ ।।
पहिला अन्वय श्रीमुख उच्चाराचा क्रम न बदलता केला आहे. त्यामुळे असा निर्णय निघतो की। यथाधिकारे सुपात्रांना शास्त्र सांगणे हे प्रेमोपायातील एक साधन आहे. अर्थात परा भक्ती म्ह. संचारी प्रेम. दुसऱ्या अन्वयाचा विवेक। परा भक्ती म्ह. यथार्थ अनुसरणरूप परा भक्ती म्ह. यथार्थ अनुसरणरूप परा भक्ती ज्याच्या ठिकाणी आहे त्याच्याच शब्दात सबीजता असू शकते आणि त्याने जर अधिकार्यांना त्यांच्या अधिकारानुसार अन्यथाज्ञान ते न पुसत फेडावे अथवा अनिष्टजनक ते न पुसत सांगावे। अज्ञान ते पुसिलेया फेडावे अथवा इष्टकारक ते पुसिलेया सांगावे आणि संदेह निर्वचरूप आणि योग्यताकारक ते योग्यता झाल्यवर सांगावे हे नियम पाळून शास्त्र सांगितल्यास तो प्रेमाचा उपाय ठरेल. ।। ६८ ।।
१८.६९श्री भगवानुवाच
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मात् अन्यः प्रियतरो भुवि ।।१८/६९ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
न च तस्मात् मनुष्येषु ।
कश्चित् मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मात्।
अन्यः प्रियतरः भुवि ।।
कश्चित् मे प्रियकृत्तमः ।
भविता न च मे तस्मात्।
अन्यः प्रियतरः भुवि ।।
अन्वय
च। तस्मात्। मे। प्रियकृत्तमः। मनुष्येषु कश्चित् न। च। तस्मात्। मे। प्रियतरः। भूवि। अन्यः। न भविता.
मराठी अर्थ
(च) आणि हे अर्जुना। (तस्मात्) त्या साधकाहून। (मे) माझे। (प्रियकृत्तमः) अत्यंत श्रेष्ठ प्रकारचे दास्य करणारा। (मनुष्येषु) मनुष्यांमध्ये (एथ मनुष्य शब्द ज्ञानियावाचक)। (कश्चित्) दुसरा कोणीही। (न) नाही अर्थात तो माझे श्रेष्ठ प्रकारचे दास्य करणारा आहे. (च) त्याचप्रमाणे। (तस्मात्) त्याच्याहून। (मे) मला ( प्रियतरः) अधिक प्रिय। (भूवि) या पृथ्वीवर। (अन्य) दुसरा कोणीही। (न भविता) असणार नाही. इथे धर्मा धरु दीजेज या वचनीचा आचार जाणावा. ।।६९।।
१८.७०श्री भगवानुवाच
अध्येष्यते च य इमं धन्यं संवादमावयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहं। इष्टः स्यामिति मे मतिः ।।१८/७० ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
अध्येष्यते च य इमं ।
धयम् संवादम् आवयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेन अहम्।
इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।।
धयम् संवादम् आवयोः ।
ज्ञानयज्ञेन तेन अहम्।
इष्टः स्याम् इति मे मतिः ।।
अन्वय
च यः। इमम्। आवयोः। धग्र्यम्। संवादम्। अधेष्यते च। तेन। अहम्। ज्ञानयज्ञेन। इष्टः। स्याम्। इति मे मतिः.
मराठी अर्थ
(च) त्याचप्रमाणे हे अर्जुना। (य) जो साधक। (इमं) हा। (आवयोः) आम्हा दोघांतला ( धयम्) धर्मयुक्त आणि धारण करण्यास उचित असा। (संवादम्) संवाद। (अधेष्यते च) अभ्यासेल अर्थात चिंतन मननपूर्वक अभ्यास करेल। (तेन) त्या अभ्यासकाकडून। (अहम् ) मी। ( ज्ञानयज्ञेन ) ज्ञानयज्ञाद्वारा। (इष्ट:) पूजिलो। (स्याम्) जाईल अर्थात ज्ञानयज्ञाने माझे पूजन केल्यासारखे होईल. (इति) असे। (मे) माझे। (मति:) मत आहे. ।।७०।।
१८.७१श्री भगवानुवाच
श्रद्धावाननसूयश्च श्रृणुयादपि यो नरः ।
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्। प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ।।१८/७१ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
श्रद्धावान् अनसूयः च।
श्रृणुयात् अपि यः नरः ।
सः पि मुक्तः शुभान् लोकान् ।
प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥
श्रृणुयात् अपि यः नरः ।
सः पि मुक्तः शुभान् लोकान् ।
प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥
अन्वय
च। यः। नरः। श्रद्धावान्। अनसूयः। श्रुणुयात् अपि। सः। मुक्तः। पुण्यकर्माणाम्। शुभान् लोकान् प्राप्नुयात्.
मराठी अर्थ
(च) आणि (य) जो। (नर) साधक। (श्रद्धावान्) श्रद्धावान् होतसांता। (अनसूय:) दोषदृष्टीविरहित होऊन। (श्रुणुयात् अपि) नुसते श्रवण जरी करील तरी। (सः) तोदेखील (साधक)। (मुक्त:) कधीना कधी दोषमुक्त होऊन काहीना काही असंत कर्मापासून सुटून। (पुण्यकर्माणाम्) पुण्य कर्मे करणाऱ्या। (शुभान् ) श्रेष्ठ अशा। (लोकान्) श्लोकाला अर्थात देवताफळाला ( प्राप्नुयात्) प्राप्त होईल. यक्षिणीपासून शेषशय्यापर्यंतची फळे इथे लोक शब्दांत जाणावी. ।। ७१ ।।
१८.७२श्री भगवानुवाच
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ। त्वयैकाग्रेण चेतसा ।
कच्चिदज्ञानसम्मोहः। प्रनष्टस्ते धनञ्जय ।।१८/७२।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
कच्चित् एतत् श्रुतम् पार्थ।
त्वया एकाग्रेण चेतसा ।
कच्चित् ज्ञानसम्मोहः।
प्रनष्टः ते धनञ्जय ।।
त्वया एकाग्रेण चेतसा ।
कच्चित् ज्ञानसम्मोहः।
प्रनष्टः ते धनञ्जय ।।
अन्वय
पार्थ। कश्चित् एतत् त्वया। एकाग्रेण चेतसा। श्रुतम्। धनंजय। ते। अज्ञानसम्मोहः। कश्चित् प्रनष्टः.
मराठी अर्थ
(पार्थ) हे अर्जुना। (कश्चित्) काय। (एतत्) माझे हे निरुपण। (त्वया) तू। (एकाग्रेण चेतसा) एकाग्र चित्ताने। (श्रुतम्) ऐकलेस आणि। (धनजय) हे धनंजया। (ते) तुझा। (अज्ञानसमं गेहः) अज्ञानामुळे उत्पन्न झालेला मोह। ( कश्चित् प्रनष्टः ) नष्ट झाला काय ? ।। ७२ ।।
अर्जुन उवाच
अर्जुन उवाच
१८.७३श्री भगवानुवाच
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा। त्वत्प्रसादान्मयाच्युत ।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः। करिष्ये वचनं तव ।।१८/७३।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
नष्टो मोहः स्मृतिः लब्धा।
त्वत्प्रसादात् मयाच्युत ।
स्थितः अस्मि गतसन्देहः।
करिष्ये वचनम् तव ॥
त्वत्प्रसादात् मयाच्युत ।
स्थितः अस्मि गतसन्देहः।
करिष्ये वचनम् तव ॥
अन्वय
अर्जुन उवाच। अच्युत। त्वत्प्रसादात्। मोहः नष्टः। मया। स्मृतिः। लब्धा। गतसंदेहः। स्थितः। अस्मि तव वचनम्। करिष्ये.
मराठी अर्थ
(अर्जुन उवाच ) अर्जुनदेव म्हणाले। (अच्युत) हे अच्युता। (त्वत्प्रसादात्) आपल्याच कृपेने। (मोह: नष्टः) माझा मोह नष्ट झाला आणि। (मया) मला। (स्मृति:) प्राप्तकर्तव्याची स्मृती । लब्धा) प्राप्त झाली। (गतसंदेहः) संशयरहित। (स्थितः ) झालो। (अस्मि) आहे. आता। (तव) आपल्या। (वचनम् ) आज्ञेचे पालन। ( करिष्ये) करीन. ।।७३।।
१८.७४संजय उवाच
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादमिममश्रौषं अद्भुतं रोमहर्षणम् ।।१८/७४ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
इति अहम् वासुदेवस्य।
पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादम् दमम् अश्रौषम्।
अद्भुतम् रोमहर्षणम् ॥
पार्थस्य च महात्मनः ।
संवादम् दमम् अश्रौषम्।
अद्भुतम् रोमहर्षणम् ॥
अन्वय
संजय उवाच। इति। अहम्। महात्मानः वासुदेवस्यः च। पार्थस्य। इमम्। अद्भुतम्। रोमहर्षणम्। संवादम्। अश्रौषम्. (संजय उवाच) संजय धृतराष्ट्राप्रति बोलता झाला।
मराठी अर्थ
(इति) अशाप्रकारे। ( अहम् ) मी। (महात्मानः वासुदेवस्यः ) सर्वव्यापक परमेश्वराचा अवतार जो श्रीकृष्णभगवंत त्याचा। (च) आणि (पार्थस्य) अर्जुनाचा (इमम्) हा। (अङ्गतम्) विस्मयकारक। रहस्यमय आणि। (रोहर्षणम्) रोमांचकारक। (संवादम्) संवाद। (अश्रौषम् ) ऐकला. ।।७४ ।।
१८.७५संजय उवाच
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवान्। एतद्रुह्यमहं परम् ।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्। साक्षात्कथयतः स्वयम् ।।१८/७५।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
व्यासप्रसादात् श्रुतवान्।
एतत् गुह्यम् अहम् परम् ।
योगम् योगेश्वरात् कृष्णात्।
साक्षात् कथयतः स्वयम् ॥
एतत् गुह्यम् अहम् परम् ।
योगम् योगेश्वरात् कृष्णात्।
साक्षात् कथयतः स्वयम् ॥
अन्वय
व्यासप्रसादात्। अहम्। एतत् परम्। गुह्यम्। योगम्। स्वयम्। साक्षात्। योगेश्वरात्। कृष्णात् कथयतः। श्रुतवान्.
मराठी अर्थ
( व्यासप्रसादात्) व्यासाच्या प्रसादाने प्राप्त झालेल्या दिव्यदृष्टीमुळे। ( अहम् ) मी। (तत्) हा। (परम् ) श्रेष्ठ। (गुह्यम्) रहस्यरूप। (योगम्) योग (परमेश्वरप्राप्तीविषयक ज्ञान)। (स्वयम्) स्वत:। (साक्षात्) सन्मुखपणे। (योगेश्वरात्) असतिपरी योगाचे नियामक असे जे (कृष्णात् ) श्रीकृष्ण भगवंतापासून।(कथयतः) सांगत असतांना। (श्रुतवान्) ऐकला. ।।७५।।
१८.७६संजय उवाच
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य। संवादमिममद्भुतम् ।
केशवार्जुनयोः पुण्यं। हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ।।१८/७६।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य ।
संवादम् इमम् अद्भुतम् ।
केशवार्जुनयो: पुण्यम्।
हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ।।
संवादम् इमम् अद्भुतम् ।
केशवार्जुनयो: पुण्यम्।
हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ।।
अन्वय
राजन्। केशवार्जुनयो:। दमम्। पुण्यम्। च। अद्भुतम्। संवादम्। संस्मृत्य संस्मृत्य। मुहुर्मुहुः। ष्यामि
मराठी अर्थ
(राजन) हे धुतराष्ट्रा। (केशवार्जुनयो:) भगवान श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्या (इमम्) ह्या रहस्यरूप (पुण्यम् ) श्रेयस्कर। इष्टकारक। (च) आणि। (अद्भुतम्) विस्मयकारक। अपूर्व। नवलावपूर्वक। (संवादम् ) संवादाची। (संस्मृत्य संस्मृत्य ) मला पुन्हा पुन्हा आठवण येऊन मी। (मुहुर्मुहुः) वारंवार। (हष्यामि) हर्षित होत आहे. ।।७६ ॥
१८.७७संजय उवाच
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः ।
विस्मयो मे महाव्राजन्। हृष्यामि च पुनः पुनः ।।१८/७७।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
तत् च संस्मृत्य संस्मृत्य।
रूपम् अति अद्भुतम् हरेः ।
विस्मयः मे महान् राजन्।
हष्यामि च पुनः पुनः ।।
रूपम् अति अद्भुतम् हरेः ।
विस्मयः मे महान् राजन्।
हष्यामि च पुनः पुनः ।।
अन्वय
राजन्। तत्। अति। अद्भुतम्। हरेः। रूपम्। संस्मृत्य संस्मृत्य। मे। महान् विस्मयः। च। पुनः पुनः। हृष्यामि.
मराठी अर्थ
(राजन) हे राजा। (तत्) ते (विश्वरूपदर्शनयोगी अर्जुनाला जे दर्शन झाले ते तसेच संजयास झाले नाही पण ऐश्वर्याचा स्वीकार त्यास परमेश्वरप्रवृत्तीने जाणवला होता. ते ऐशर्यसंपन्न चतुर्भुज प्रतितीचे रूप)। (अति) अत्यंत। (अङ्गतम्) अद्भुत असे। (हरेः) श्रीकृष्णदेवाचे। (रूपम्) रूप। (संस्मृत्य संस्मृत्य ) पुन्हा पुन्हा आठवूनदेखील। (मे) मला अंत:करणी। (महान् विस्मयः) थोर आश्चर्य वाटत आहे. (च) आणि मी। (पुन: पुन:) पुन्हा पुन्हा। (हष्यामि) हर्षित होत आहे. ।।७७।।
१८.७८संजय उवाच
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।
तत्र श्रीर्विजयो भूति। ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ।।१८/ ७८ ।।
अर्थ आणि अन्वय
पदच्छेद
यत्र योगेश्वरः कृष्णः।
यत्र पार्थः धनुर्धरः ।
तत्र श्री विजयः भूतिः।
ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥
यत्र पार्थः धनुर्धरः ।
तत्र श्री विजयः भूतिः।
ध्रुवा नीतिः मतिः मम ॥
अन्वय
यत्र योगेश्वरः कृष्णः। यत्र। धनुर्धरः पार्थः।तत्र। श्रीः। विजय। भूतिः। धृवा नीति। मम। मतिः.
मराठी अर्थ
(यत्र) जिथे। ज्या पक्षात। (योगेश्वरः कृष्णः ) योगेश्वर श्रीकृष्ण भगवान आणि। (य) ज्या पक्षात। (धनुर्धरः पार्थः) भगवंतांची आज्ञा पालन करण्यासाठी धनुष्य धारण करणारा अर्जुन आहे। (तत्र) तिथे त्या पक्षातच। (श्री) संपत्ती। शोभा। (विजय) विजय। यश। (भूति:) वैभव। ऐश्वर्य आणि। (धृवा नीति:) अढळ अचळ अशी नीती आहे असे। (मम) माझे। (मति:) मत आहे. ।।७८ ।।